دست‌نوشته‌های ووینیچ؛ کتابی که کسی نمی‌تواند آن را بخواند

گیاه‌شناسی خیالی یا زیست‌شناسی منقرض شده؟

بخش بزرگی از دست‌نوشته‌های ووینیچ به تصاویر گیاهان اختصاص دارد. نکته حیرت‌انگیز اینجاست که از میان ۱۱۳ گونه گیاهی ترسیم شده در کتاب، تقریباً هیچ‌کدام با گیاهان شناخته شده روی کره زمین مطابقت کامل ندارند. برخی گیاه‌شناسان تلاش کرده‌اند آن‌ها را به گونه‌های خاصی نسبت دهند، اما در اکثر موارد، ریشه‌ها به یک گیاه، برگ‌ها به گیاهی دیگر و گل‌ها به گونه‌ای کاملاً متفاوت تعلق دارند. این تصاویر نه تنها از نظر ظاهری عجیب هستند، بلکه نحوه رنگ‌آمیزی آن‌ها با رنگ‌های غلیظ و گاهی غیرطبیعی، این فرضیه را تقویت می‌کند که نویسنده قصد داشته یک دانشنامه از دنیایی موازی یا گیاهان دارویی ترکیبی (Hybrid) خلق کند که شاید در آزمایشگاه‌های کیمیاگری قرن پانزدهم ساخته می‌شدند.

بخش آب‌شناسی و وان‌های سبز اسرارآمیز

یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های کتاب، تصاویری از زنان برهنه است که در شبکه‌های پیچیده‌ای از وان‌ها و لوله‌های متصل به هم در حال استحمام هستند. این مایعات که معمولاً به رنگ سبز تصویر شده‌اند، از نظر تحلیل‌گران حوزه تاریخ پزشکی می‌تواند اشاره‌ای به فرآیندهای بازتولید یا سیستم‌های پیچیده فیزیولوژیکی بدن باشد. لوله‌ها و مخازن به گونه‌ای طراحی شده‌اند که گویی ارگان‌های داخلی بدن انسان را شبیه‌سازی می‌کنند. برخی روان‌پزشکان با بررسی این تصاویر، احتمال می‌دهند که نویسنده دچار نوعی سینستزیا (Synesthesia) یا درک حسی جایگزین بوده است، چرا که ترکیب اندام‌های زنانه با ساختارهای هیدرولیکی، در هیچ سند تاریخی دیگری از قرن پانزدهم سابقه ندارد.

نمودارهای کیهانی و صور فلکی ناشناخته

بخش نجومی کتاب شامل دایره‌های متحدالمرکزی است که خورشید، ماه و ستارگان را نشان می‌دهند. با این حال، صور فلکی ترسیم شده با هیچ‌کدام از نقشه‌های آسمانی آن زمان همخوانی ندارند. نکته فنی جالب این است که در برخی صفحات، نمودارهایی وجود دارد که به نظر می‌رسد حرکت اجرام آسمانی را از زاویه‌ای غیر از زمین توصیف می‌کنند. این موضوع باعث شده برخی نظریه‌پردازان به شوخی یا جدی، دست‌نوشته‌های ووینیچ را یادداشت‌های یک مسافر زمان یا موجودی فرازمینی بدانند که سعی داشته دانش نجومی خود را با ابزارهای ابتدایی قرن پانزدهم ثبت کند. حضور نمادهای زودیاک (Zodiac) تنها بخش قابل شناسایی است که آن هم با جزئیات بصری بسیار غیرمعمول همراه شده است.

زنگ تفریح: سلفی به سبک قرون وسطی!

تصور کنید نویسنده ووینیچ در حال کشیدن آن زنان در وان‌های سبز بوده و ناگهان کسی وارد اتاق شده است! احتمالاً او سریعاً کتاب را زیر عبایش پنهان کرده چون توضیح دادن این که «دارم روی سیستم گوارشی به زبان مریخی کار می‌کنم» برای تفتیش عقاید آن زمان اصلاً پایان خوشی نداشت. جالب است بدانید برخی معتقدند این کتاب در واقع اولین تلاش یک دانش‌آموز تنبل برای نوشتن تکالیف علوم بوده که چون چیزی بلد نبوده، کلمات را از خودش درآورده و نقاشی‌های عجیب کشیده تا استادش فکر کند با یک متن فوق‌العاده عمیق طرف است!

نتایج قاطع آزمایش کربن ۱۴

برای سال‌ها تصور می‌شد که ویلفرید ووینیچ خودش این کتاب را جعل کرده تا آن را به قیمت گزاف بفروشد. اما در سال ۲۰۰۹، تیمی از دانشگاه آریزونا (University of Arizona) با انجام آزمایش کربن ۱۴ روی چهار قطعه از پوست گوسفند (Vellum) که صفحات کتاب را تشکیل می‌دهند، با اطمینان ۹۵ درصد اعلام کردند که این متریال بین سال‌های ۱۴۰۴ تا ۱۴۳۸ میلادی تولید شده است. این یافته به یک‌باره فرضیه جعل در قرن بیستم را باطل کرد. نکته فنی دقیق اینجاست که حتی اگر کسی در قرن بیستم به کاغذهای قدیمی دسترسی داشت، نحوه نفوذ جوهر به الیاف پوست که در طول قرن‌ها رخ داده، نشان می‌دهد که متن هم تقریباً در همان دوران نوشته شده است.

هزینه گزاف تولید یک معمای بی‌سرانجام

تولید دست‌نوشته‌های ووینیچ در قرن پانزدهم یک پروژه بسیار گران‌قیمت بوده است. استفاده از ۲۴۰ صفحه پوست گوساله اعلا نشان‌دهنده ثروت بالای سفارش‌دهنده یا نویسنده است. پوست پارچمنت در آن زمان کالایی لوکس محسوب می‌شد و برای تهیه این حجم از آن، باید گله‌ای بزرگ ذبح می‌شد. این فکت نشان می‌دهد که کتاب نمی‌تواند یک هذیان‌گویی ساده از سر بیکاری باشد؛ بلکه هدفی والا، علمی یا سیاسی پشت آن بوده است. تحلیل‌های شیمیایی روی رنگ‌دانه‌ها نشان داده که از لاجورد (Lapis Lazuli) برای رنگ آبی استفاده شده که در آن زمان از افغانستان وارد اروپا می‌شد و قیمتی معادل طلا داشت.

ردپای امپراتورها و کیمیاگران در تاریخچه مالکیت

تاریخچه مالکیت این کتاب مانند یک رمان جنایی است. شواهد نشان می‌دهد که امپراتور رودولف دوم (Rudolf II)، پادشاه بوهم، این کتاب را به قیمت ۶۰۰ دوکات طلا خریداری کرده بود، با این باور که اثر راجر بیکن (Roger Bacon) است. پس از آن، کتاب میان کیمیاگران و پزشکان دربار دست‌به‌دست شد. یکی از مالکان، یاکوبوس هورسیسکی، حتی امضای خود را در صفحات پایین کتاب بر جای گذاشته که تنها با نور فرابنفش قابل رویت است. این زنجیره مالکان نشان می‌دهد که نخبگان قرن هفدهم نیز به شدت به دنبال کشف رمز این کتاب بودند و آن را یک منبع دانش ممنوعه و ارزشمند می‌پنداشتند.

تکنیک‌های پنهان‌نگاری و لایه‌های متن

برخلاف کتاب‌های عادی، در دست‌نوشته‌های ووینیچ هیچ اثری از اشتباه، خط‌خوردگی یا تردید در قلم‌زدن دیده نمی‌شود. نویسنده با چنان سرعتی متن را نوشته که گویی به زبان مادری خود سخن می‌گوید. این موضوع باعث شده برخی محققان به این نتیجه برسند که متن اصلی با استفاده از یک گریل (Grille) یا شابلون مخصوص نوشته شده است. در این متد، حروف بی‌معنی نوشته می‌شوند اما وقتی شابلون روی صفحه قرار می‌گیرد، کلمات معنادار از سوراخ‌ها نمایان می‌شوند. با این حال، هیچ شابلونی که بتواند کل کتاب را رمزگشایی کند تا کنون یافت نشده و این فرضیه همچنان در حد یک حدس فنی باقی مانده است.

زنگ تفریح: وقتی آلن تورینگ هم کم می‌آورد!

می‌گویند آلن تورینگ، نابغه رمزنگاری که کد انیگمای نازی‌ها را شکست، وقتی نگاهی به صفحات ووینیچ انداخت، ترجیح داد برگردد و همان کدهای پیچیده آلمانی را حل کند! احتمالاً او با خودش فکر کرده که «آلمانی‌ها حداقل از فعل و فاعل استفاده می‌کنند، اما این نویسنده انگار قبل از نوشتن، کل دیکشنری را در مخلوط‌کن ریخته است». جالب اینجاست که ووینیچ تنها کتابی است که در آن «کلمات» طول‌های بسیار منظمی دارند، انگار نویسنده وسواس داشته که هیچ کلمه‌ای خیلی کوتاه یا خیلی بلند نباشد؛ چیزی که در هیچ زبان انسانی طبیعی نیست!

شکست سنگین رمزنگاران جنگ جهانی دوم

پس از پایان جنگ جهانی دوم، تیمی از بهترین رمزنگاران نظامی که کدهای ژاپن و آلمان را شکسته بودند، وقت خود را صرف دست‌نوشته‌های ووینیچ کردند. ویلیام فریدمن (William Friedman)، که به عنوان پدر رمزنگاری مدرن شناخته می‌شود، سال‌ها روی این متن کار کرد و در نهایت به این نتیجه رسید که این یک زبان ساختگی (Constructed Language) است. او معتقد بود که نویسنده تلاش کرده یک زبان فلسفی منطقی بسازد که در آن هر بخش از کلمه، یک طبقه از معنا را بیان می‌کند. اما با وجود تمام ابزارهای آماری، آن‌ها حتی نتوانستند یک جمله واحد را با اطمینان ترجمه کنند و پروژه با ناامیدی رها شد.

هوش مصنوعی و قانون زیف

در سال‌های اخیر، دانشمندان علوم کامپیوتر از هوش مصنوعی و الگوریتم‌های یادگیری ماشین برای تحلیل متن استفاده کرده‌اند. تحلیل‌های آماری نشان می‌دهد که متن ووینیچ از قانون زیف (Zipf’s Law) پیروی می‌کند. این قانون بیان می‌کند که در زبان‌های طبیعی، فراوانی کلمات با رتبه آن‌ها نسبت عکس دارد. پیروی ووینیچ از این قانون ثابت می‌کند که متن صرفاً یک سری حروف تصادفی نیست و دارای ساختار زبانی است. با این حال، وقتی هوش مصنوعی سعی کرد آن را به ۳۸۰ زبان مختلف تطبیق دهد، نزدیک‌ترین نتیجه به «عبری باستان» بود که آن هم با خطاهای بسیار زیاد همراه شد و نتوانست متنی معنادار تولید کند.

فرضیه گلاسولالیا و روان‌شناسی نویسنده

برخی از محققان از زاویه روان‌پزشکی به موضوع نگریسته‌اند. آن‌ها معتقدند نویسنده ممکن است دچار «گلاسولالیا» (Glossolalia) یا واژه‌گویی ناشی از اختلالات روانی بوده باشد. در این حالت، فرد با اطمینان کامل کلماتی را می‌نویسد که برای خودش معنا دارد اما در واقعیت از هیچ دستور زبانی پیروی نمی‌کند. اما منتقدان این فرضیه می‌گویند پیچیدگی بصری و نظم حاکم بر آرایش صفحات، با آشفتگی ذهنی یک بیمار روانی همخوانی ندارد. دست‌نوشته‌های ووینیچ بسیار سیستماتیک طراحی شده‌اند و این نشان‌دهنده یک هدف آگاهانه برای پنهان کردن دانش یا ایجاد یک معمای ابدی است.

گویش‌های مرده و مخفی اروپا

یک فرضیه جدی این است که کتاب به یک زبان مرده از خانواده رومی (Romance languages) نوشته شده که در مناطق کوهستانی و منزوی اروپا تکامل یافته بود. برخی زبان‌شناسان معتقدند این متن ترکیبی از لاتین مخفف شده و گویش‌های محلی جنوب فرانسه یا شمال ایتالیا است. در قرن پانزدهم، استفاده از کدهای مخفی برای ثبت دستورالعمل‌های دارویی و کیمیاگری بسیار رایج بود تا کلیسا نتواند نویسنده را به جرم جادوگری محاکمه کند. اگر ووینیچ یک دانشنامه گیاه‌شناسی پزشکی باشد، نویسنده احتمالاً تعمداً از زبانی استفاده کرده که فقط برای شاگردان خاصش قابل فهم باشد.

ارتباط با دنیای ناهواتل و قاره آمریکا

یکی از عجیب‌ترین و جدیدترین فرضیه‌ها، ارتباط این کتاب با گیاهان قاره آمریکا است. برخی محققان مدعی شده‌اند که تعدادی از گیاهان تصویر شده، شباهت عجیبی به گونه‌های بومی مکزیک دارند. اگر این فرضیه درست باشد، تمام تاریخ‌نگاری‌ها درباره کشف آمریکا توسط کلمب زیر سوال می‌رود، چرا که آزمایش کربن ۱۴ زمان نگارش کتاب را قبل از سفر کلمب نشان می‌دهد. این موضوع باعث شده تا دست‌نوشته‌های ووینیچ به عنوان سندی احتمالی از سفرهای پنهانی اروپاییان به دنیای جدید پیش از تاریخ رسمی در نظر گرفته شود، هرچند که این ادعا هنوز توسط اکثر تاریخ‌نگاران تایید نشده است.

جمع‌بندی نهایی

دست‌نوشته‌های ووینیچ فراتر از یک کتاب قدیمی، آینه‌ای است که ناتوانی دانش بشر در برابر نبوغ یا جنون گذشتگان را به رخ می‌کشد. این اثر نشان می‌دهد که چگونه یک انسان در قرن پانزدهم توانسته با استفاده از ساده‌ترین ابزارها، پازلی بسازد که قدرتمندترین ابرکامپیوترهای قرن بیست و یکم نیز در حل آن درمانده‌اند. چه این کتاب یک دانشنامه دارویی گمشده باشد، چه یک زبان ساختگی برای محافظت از ایده‌های بدعت‌آمیز، و چه یک اثر هنری انتزاعی، ارزش آن در «ناتمام ماندن» آن است. ووینیچ به ما یادآوری می‌کند که هنوز در لایه‌های تاریخ، رازهایی وجود دارند که با هیچ کلیدی باز نمی‌شوند و شاید همین ابهام، زیباترین بخش جستجوی بشری برای درک حقیقت باشد.

شما درباره این معمای ششصد ساله چه فکر می‌کنید؟

آیا فکر می‌کنید روزی هوش مصنوعی بر این کد باستانی غلبه خواهد کرد، یا ووینیچ رازی است که باید برای همیشه ناخوانده باقی بماند؟ نظرات و فرضیات شخصی خودتان را، هرچقدر هم که عجیب باشند، در بخش دیدگاه‌ها با ما و دیگر خوانندگان مشتاق در میان بگذارید. شاید جرقه اصلی حل این معما در ذهن شما نهفته باشد!