انتقال و تزریق پلاکت: 10 حقیقت جالب که شاید ندانید
پلاکتها (Platelets) یکی از حیاتیترین اجزای خون هستند که نقش مهمی در جلوگیری از خونریزی و بهبود زخمها دارند. هنگامی که فردی به دلیل بیماریهایی مانند سرطان یا شرایطی مانند ترومبوسیتوپنی (Thrombocytopenia) دچار کاهش شدید پلاکت میشود، انتقال و تزریق پلاکت میتواند جان او را نجات دهد. این فرایند پزشکی، به ویژه برای بیمارانی که تحت شیمیدرمانی قرار دارند یا در حال جراحی هستند، ضروری است. انتقال و تزریق پلاکت در مواقع اضطراری مانند خونریزیهای حاد نیز انجام میشود تا بدن بتواند روند انعقاد خون (Coagulation) را حفظ کند. بیمارانی که داروهای ضد پلاکت مانند آسپرین (Aspirin) مصرف میکنند، ممکن است به پلاکت بیشتری برای جلوگیری از خونریزی نیاز داشته باشند. در بانکهای خون، پلاکتها به دو روش اصلی جمعآوری میشوند: از خون کامل (Whole Blood) یا از طریق فرایند آفرزیس (Apheresis). در روش آفرزیس، پلاکتها از یک اهداکننده جدا شده و باقیمانده خون به بدن وی بازگردانده میشود. این روش باعث میشود که تعداد بیشتری پلاکت از یک اهداکننده گرفته شود و اثربخشی بالاتری داشته باشد.
انتقال و تزریق پلاکت در برخی موارد بهعنوان یک اقدام پیشگیرانه انجام میشود تا از خونریزیهای شدید جلوگیری شود. به عنوان مثال، بیماران ترومبوسیتوپنیک که سطح پلاکتهای آنها به زیر ۱۰ هزار در هر میکرولیتر (mcl) کاهش پیدا کرده است، باید پلاکت دریافت کنند تا از خونریزی داخلی و خودبهخودی پیشگیری شود. در بیماران دچار خونریزی فعال، سطح پلاکت باید بالای ۵۰ هزار mcl حفظ شود، در حالی که در جراحیهای حساس مانند جراحی مغز و اعصاب، این مقدار باید بیش از ۱۰۰ هزار mcl باشد. فاکتورهای متعددی در موفقیت انتقال و تزریق پلاکت نقش دارند، از جمله کیفیت پلاکتهای اهدا شده و وضعیت عمومی بیمار. علاوه بر این، ممکن است برخی بیماران به دلیل وجود آنتیبادیهای ضد پلاکت، پاسخ ضعیفی به این درمان نشان دهند که در این صورت، روشهای جایگزین مورد بررسی قرار میگیرد. در ادامه، به 10 حقیقت جالب درباره انتقال و تزریق پلاکت میپردازیم که ممکن است شما را شگفتزده کند.
۱- پلاکتها عمر کوتاهی دارند و بهسرعت از بین میروند
پلاکتهای اهدایی فقط ۵ تا ۷ روز در شرایط ذخیرهسازی باقی میمانند، در حالی که سلولهای قرمز خون میتوانند تا ۴۲ روز و پلاسما تا یک سال نگهداری شوند. این مسئله باعث میشود که تقاضا برای اهدای پلاکت همواره بالا باشد. به دلیل عمر کوتاه پلاکتها، نیاز است که بیماران بهطور مداوم از پلاکتهای تازه استفاده کنند. بانکهای خون برای حفظ کیفیت، پلاکتها را در دمای اتاق نگهداری کرده و بهصورت مداوم آنها را تکان میدهند تا از چسبیدن پلاکتها به یکدیگر جلوگیری شود. همین شرایط خاص ذخیرهسازی باعث میشود که پلاکتها مستعد آلودگیهای باکتریایی (Bacterial Contamination) باشند، بنابراین بررسیهای دقیق روی هر واحد پلاکت انجام میشود.
۲- آفرزیس بهترین روش برای جمعآوری پلاکتهای سالم است
پلاکتها را میتوان به دو روش جمعآوری کرد: از خون کامل یا از طریق فرایند آفرزیس. در روش خون کامل، خون از اهداکننده گرفته شده و پس از جداسازی پلاکتها، بقیه اجزای خون دور ریخته میشود. اما در روش آفرزیس، تنها پلاکتها جدا شده و سایر اجزای خون به بدن فرد بازمیگردد. این روش باعث میشود که اهداکننده بتواند مقدار بیشتری پلاکت اهدا کند و درعینحال، حجم خون او کاهش نیابد. پلاکتهای حاصل از آفرزیس کیفیت بالاتری دارند و برای بیمارانی که نیاز به دوزهای بالا دارند، مناسبتر هستند. علاوه بر این، چون پلاکتهای آفرزیس از یک اهداکننده گرفته میشوند، احتمال واکنشهای ایمنی در بیماران کمتر است.
۳- بیماران سرطانی بیشترین نیاز به انتقال و تزریق پلاکت را دارند
افرادی که تحت شیمیدرمانی قرار میگیرند، بیشتر از هر گروه دیگری به انتقال و تزریق پلاکت نیاز دارند. شیمیدرمانی باعث کاهش تولید پلاکت در مغز استخوان میشود و در نتیجه، این بیماران بهطور مداوم در معرض خطر خونریزی هستند. حتی یک کاهش جزئی در سطح پلاکتها میتواند باعث بروز خونریزیهای خطرناک داخلی شود. به همین دلیل، بیمارانی که شمارش پلاکتهای آنها به کمتر از ۱۰ هزار mcl میرسد، بهطور پیشگیرانه پلاکت دریافت میکنند. در برخی موارد، اگر بیمار دچار تب، عفونت یا عوارض جدی شود، این مقدار به ۲۰ هزار mcl افزایش مییابد.
۴- داروهای ضد پلاکت میتوانند نیاز به انتقال پلاکت را افزایش دهند
برخی از داروهای رایج مانند آسپرین و کلوپیدوگرل (Clopidogrel) عملکرد پلاکتها را مختل میکنند و باعث افزایش خطر خونریزی میشوند. در بیمارانی که این داروها را مصرف کردهاند و دچار خونریزی شدید شدهاند، انتقال و تزریق پلاکت میتواند مؤثر باشد. در چنین مواردی، حتی اگر شمارش پلاکتها طبیعی باشد، عملکرد آنها کاهش یافته است، بنابراین انتقال پلاکت برای بازیابی قابلیت انعقادی خون (Hemostasis) انجام میشود. بیمارانی که جراحیهای سنگین دارند و این داروها را مصرف کردهاند، باید قبل از عمل سطح پلاکتهای خود را به حد مطلوب برسانند.
۵- حجم بالای مایعات میتواند موجب رقیق شدن پلاکتها شود
بیمارانی که در شرایط اورژانسی مقدار زیادی مایعات و فرآوردههای خونی دریافت میکنند، ممکن است دچار «کوآگولوپاتی رقیقی» (Dilutional Coagulopathy) شوند. این وضعیت زمانی رخ میدهد که پلاکتها در حجم بالای مایعات رقیق شده و عملکرد آنها کاهش یابد. در مواردی مانند شوک هموراژیک (Hemorrhagic Shock) یا خونریزیهای شدید، انتقال سریع مایعات ضروری است، اما همزمان باید سطح پلاکتها کنترل شده و در صورت نیاز، انتقال پلاکت نیز انجام شود. بیماران ترومایی که بیش از ۱۰ واحد خون دریافت میکنند، معمولاً نیاز به تزریق پلاکت پیدا میکنند تا تعادل انعقادی بدن حفظ شود.
۶- انتقال و تزریق پلاکت برای جراحیهای خاص ضروری است
در برخی از جراحیها، بهویژه جراحیهای قلب، مغز و چشم، حفظ سطح مناسب پلاکت بسیار حیاتی است. در این جراحیها، کوچکترین خونریزی میتواند منجر به آسیبهای جدی و حتی مرگ شود. به همین دلیل، شمار پلاکتهای بیماران باید قبل از جراحی مغز و اعصاب بالای ۱۰۰ هزار در هر میکرولیتر (mcl) باشد. برای سایر جراحیها، حداقل میزان پلاکت معمولاً ۵۰ هزار mcl در نظر گرفته میشود. حتی بیمارانی که خونریزی فعال ندارند اما شمارش پلاکت پایینی دارند، ممکن است پیش از جراحی پلاکت دریافت کنند. در اعمال جراحی اورژانسی، اگر پلاکت بیمار پایین باشد، باید فوراً تزریق پلاکت انجام شود. در برخی موارد، پزشکان از ترکیبی از پلاکت، پلاسما و سلولهای قرمز خون برای بهبود وضعیت انعقادی استفاده میکنند. برخی از جراحیهای تهاجمی مانند پیوند مغز استخوان نیز نیازمند سطح بالایی از پلاکتها هستند. بدون این اقدامات، خطر خونریزی داخلی و عدم انعقاد صحیح خون به شدت افزایش مییابد.
۷- برخی افراد به انتقال و تزریق پلاکت پاسخ نمیدهند
برخی بیماران پس از دریافت پلاکت، افزایش قابلتوجهی در سطح پلاکتهای خون خود مشاهده نمیکنند. این وضعیت که «شکست انتقال پلاکت» (Platelet Refractoriness) نام دارد، میتواند به دلایل مختلفی رخ دهد. یکی از مهمترین دلایل، وجود آنتیبادیهای ضد پلاکت در بدن بیمار است که باعث تخریب سریع پلاکتهای تزریقشده میشود. برخی بیماران مبتلا به بیماریهای خودایمنی یا دریافتکنندگان مکرر پلاکت، احتمال بیشتری برای توسعه این آنتیبادیها دارند. عوامل غیرایمنی نیز مانند عفونت، تب، سپسیس (Sepsis) و مصرف برخی داروها میتوانند باعث کاهش اثربخشی پلاکتهای تزریقی شوند. در این موارد، پزشکان ممکن است از پلاکتهای سازگارتر (HLA-Matched Platelets) استفاده کنند تا احتمال موفقیت افزایش یابد. همچنین، ممکن است نیاز به تزریق دوزهای بالاتر یا استفاده از داروهای تقویتکننده تولید پلاکت مانند ترومبوپویتین (Thrombopoietin) باشد. شکست انتقال پلاکت یک چالش مهم برای بیمارانی است که بهطور مداوم به این درمان نیاز دارند.
۸- تزریق پلاکت میتواند با عوارض جانبی همراه باشد
اگرچه انتقال و تزریق پلاکت معمولاً ایمن است، اما برخی بیماران ممکن است به آن واکنشهای نامطلوب نشان دهند. یکی از شایعترین عوارض، واکنشهای آلرژیک (Allergic Reactions) است که میتواند به شکل کهیر، خارش یا حتی آنافیلاکسی (Anaphylaxis) ظاهر شود. همچنین، امکان انتقال عفونتهای باکتریایی از طریق پلاکتها وجود دارد، زیرا این فرآورده خونی در دمای اتاق ذخیره میشود که محیطی مناسب برای رشد باکتریها است. برخی بیماران دچار تب و لرز میشوند که معمولاً ناشی از واکنش سیستم ایمنی به سلولهای دهنده است. در موارد نادر، انتقال پلاکت میتواند باعث ایجاد «آسیب حاد ریوی مرتبط با تزریق خون» (TRALI – Transfusion-Related Acute Lung Injury) شود که یک وضعیت خطرناک است. واکنشهای همولیتیک (Hemolytic Reactions) نیز ممکن است در بیمارانی که ناسازگاری خونی دارند، رخ دهد. بیماران دارای بیماریهای کلیوی نیز در معرض خطر اضافهبار آهن (Iron Overload) قرار دارند که در صورت تزریقهای مکرر پلاکت و خون، ممکن است مشکلساز شود. پزشکان معمولاً قبل از تزریق، آزمایشهای لازم را برای کاهش خطرات احتمالی انجام میدهند.
۹- افراد سالم میتوانند هر دو هفته یکبار پلاکت اهدا کنند
برخلاف اهدای خون کامل که تنها هر ۸ هفته یکبار انجام میشود، افراد سالم میتوانند هر ۱۴ روز پلاکت اهدا کنند. دلیل این موضوع این است که بدن انسان پلاکتهای از دسترفته را سریعتر از سایر سلولهای خونی جایگزین میکند. در روش اهدای پلاکت از طریق آفرزیس، تنها پلاکتها گرفته شده و بقیه اجزای خون به بدن بازگردانده میشود. این فرآیند معمولاً بین ۹۰ دقیقه تا ۲ ساعت طول میکشد و نیاز به دستگاههای مخصوص دارد. اهدای مکرر پلاکت برای بیماران بستری در بیمارستان، بهویژه بیماران سرطانی و افرادی که جراحیهای سنگین دارند، بسیار حیاتی است. برخلاف باور رایج، اهدای پلاکت عوارض جدی ندارد و بیشتر افراد فقط احساس خستگی موقتی دارند. مصرف کلسیم قبل از اهدای پلاکت میتواند از احساس سوزنسوزن شدن که گاهی به دلیل استفاده از ماده ضدانعقاد رخ میدهد، جلوگیری کند. اهدای پلاکت نهتنها جان بیماران را نجات میدهد، بلکه برای فرد اهداکننده نیز یک تجربه ارزشمند و مفید است.
۱۰- پلاکتها نهتنها در انعقاد خون، بلکه در ایمنی بدن نقش دارند
پلاکتها فقط برای متوقف کردن خونریزی کاربرد ندارند، بلکه در سیستم ایمنی بدن نیز نقش مهمی ایفا میکنند. پژوهشها نشان دادهاند که پلاکتها میتوانند باکتریها، ویروسها و دیگر عوامل بیماریزا را شناسایی و به سیستم ایمنی بدن کمک کنند. پلاکتها حاوی پروتئینهای خاصی مانند فاکتورهای رشد (Growth Factors) هستند که در ترمیم زخمها و بازسازی بافتها نقش دارند. علاوه بر این، پلاکتها میتوانند در فعالسازی برخی از سلولهای ایمنی مانند نوتروفیلها (Neutrophils) و ماکروفاژها (Macrophages) مؤثر باشند. در برخی از عفونتهای شدید، پلاکتها با چسبیدن به پاتوژنها (Pathogens) به مهار انتشار آنها کمک میکنند. همچنین، مطالعات جدید نشان داده که پلاکتها در بیماریهای خودایمنی مانند لوپوس (Lupus) نیز نقش دارند. در بیماران مبتلا به عفونتهای شدید، کاهش بیشازحد پلاکتها ممکن است باعث تشدید بیماری شود. این یافتهها نشان میدهد که پلاکتها فراتر از نقش سنتی خود در انعقاد خون، تأثیرات گستردهای در سلامت بدن دارند.
مطالب مرتبط
