«گربه روی شیروانی داغ»، اثر تنسی ویلیامز
تا به حال فکر کردهاید که یک نمایشنامه چطور میتواند همه رازهای یک خانواده را مثل آینه جلوی چشمتان بگذارد؟ گربه روی شیروانی داغ دقیقاً یکی از آن نمایشنامههایی است که از همان صفحه اول، آدم را درگیر تنش، حقیقتگریزی و عطش بیپایان انسان برای پذیرش و محبت میکند. نوشتهی تنسی ویلیامز، نویسندهی جنجالی و پرشور آمریکایی، این اثر پرتنش را در اوج دوران خلاقیتش خلق کرد. در جایی خواندم که یکی از بازیگران این نمایش گفته بود: «در این نمایش، هر دیالوگ مثل گلولهای است که به دل مینشیند». گربه روی شیروانی داغ فقط یک روایت خانوادگی نیست، بلکه پرترهای تیره و تیز از دروغ، سرکوب و رابطههای فروپاشیده است. سالهاست که در تئاترهای دنیا اجرا میشود و هر نسل، در آن آینهای تازه از خودش پیدا میکند. از کسی شنیدم که گفته بود وقتی این نمایش را برای اولین بار دید، حس کرد انگار کسی دارد زخمهای پنهان زندگی را روی صحنه باز میکند.
شاید شما هم مثل خیلیها فکر کردهاید که ادبیات نمایشی فقط درباره کشمکشهای بیرونی است. اما گربه روی شیروانی داغ نشان میدهد که پیچیدهترین کشمکشها در درون ما اتفاق میافتد. این نمایشنامه بهظاهر درباره یک خانوادهی جنوبی آمریکایی است، اما لایهبهلایه جلو میرود و زخمهایی را آشکار میکند که اغلب زیر سطح باقی میمانند. دوستی تعریف میکرد که وقتی برای اولینبار اسم این نمایش را شنید، فکر میکرد درباره گربهای واقعی است، اما وقتی خواندش، تازه فهمید اسم استعارهای است از وضعیت روحی شخصیتها. این عنوان، استعارهای قدرتمند از شکنندگی و اضطراب است. شخصیت اصلی، بریگ، مردی درهمشکسته و الکلی، گربهای است که روی شیروانی داغ مانده و جایی برای فرار ندارد. تنسی ویلیامز با مهارت روانشناسانهاش، توانسته است عصاره اضطراب مدرن را در قالب یک درام خانوادگی ارائه دهد.
گربه روی شیروانی داغ امروز فراتر از یک نمایشنامه است؛ یک نشانه فرهنگی، یک مرجع ادبی، و گاهی حتی یک مرجع روانشناختی است. از کسی شنیدم که گفته بود: «این نمایشنامه کاری میکنه که دیگه نتونی به خانوادهات فقط مثل یک جمع ساده نگاه کنی». این اثر، بهقدری لایهمند و تأثیرگذار است که در دانشگاههای ادبیات، روانشناسی و حتی مطالعات جنسیت تدریس میشود. سالهاست که از انتشارش میگذرد، اما موضوعاتش هنوز تازهاند: پنهانکاری، شرم، عشق بدون پاسخ و آرزوی درک شدن. نمایشهای متعددی از آن روی صحنه رفته، بازیگران بزرگی در آن نقشآفرینی کردهاند و نسخه سینماییاش نیز از موفقترین اقتباسهای تاریخ است. حالا وقت آن است که با 10 فکت مهم، به زیر پوست این شاهکار نگاهی بیندازیم.
۱- نوشتهشدن در اوج دوران خلاقیت تنسی ویلیامز
نمایشنامه گربه روی شیروانی داغ در سال ۱۹۵۵ توسط تنسی ویلیامز (Tennessee Williams) نوشته شد، در دورانی که او در اوج شهرت و قدرت خلاقهاش بود. ویلیامز پس از موفقیت نمایشهای «تراموای نامرئی» و «باغوحش شیشهای»، به یکی از ستونهای ادبیات نمایشی آمریکا بدل شده بود. او در این نمایش نیز مثل آثار قبلیاش، از عناصر زندگی شخصی، روانشناسی پیچیده، و کشمکشهای خانوادگی استفاده کرد. گفته میشود ویلیامز بخشی از شخصیت «بریگ» را از تجربیات خودش و برادرش الهام گرفته است. نوشتن نمایشنامه تنها چند ماه طول کشید، اما بازنویسیها و نسخههای مختلف آن سالها ادامه داشت. منتقدان از همان ابتدا قدرت دراماتیک، دیالوگنویسی و ساختار روانی اثر را ستودند. در همان سال اول، این اثر برنده جایزه پولیتزر برای نمایشنامه شد. گربه روی شیروانی داغ نقطه عطفی در کارنامه ویلیامز بود که نگاهش به فروپاشی درونی انسان را عمیقتر و تاریکتر از قبل نشان میداد. این نمایش، نشان داد که ویلیامز فقط یک درامنویس نیست، بلکه یک روانکاو تمامعیار صحنه است. او در این اثر، به درون زخمهای بینام خانوادهها نفوذ کرد.
۲- اجرای نخست و واکنشهای تند نسبت به مضامین آن
نمایشنامه برای اولینبار در سال ۱۹۵۵ در تئاتر برادوی روی صحنه رفت و با استقبال گسترده اما واکنشهای تند نیز روبهرو شد. یکی از جنجالهای اصلی، اشارات ضمنی به همجنسگرایی شخصیت «بریگ» و رابطهاش با دوست صمیمیاش، اسکایپر بود. در نسخه اولیه نمایشنامه، این مضمون واضحتر بیان شده بود، اما بهدلیل فشارهای سانسور در آن زمان، بخشی از آن حذف یا مبهمسازی شد. این تصمیم باعث ناراحتی ویلیامز شد که معتقد بود عنصر اصلی روانشناسی بریگ، همین سرکوب جنسی است. تماشاگران در آن دوران، با روایتهایی از بحران هویت، الکل، و سکوتهای شکننده روبهرو شدند که برایشان نامأنوس اما تأثیرگذار بود. برخی منتقدان، نمایش را «جسورانه اما آزاردهنده» توصیف کردند. با این حال، کیفیت بازیگری، کارگردانی و ساختار دراماتیک اثر، باعث شد اجرای اول به موفقیتی بزرگ تبدیل شود. شخصیت «مگی»، با بازی برجسته باربارا بل گدس، تبدیل به یکی از نمادهای تئاتر آمریکا شد. از همان زمان، «گربه روی شیروانی داغ» بهعنوان نمایشنامهای بحثبرانگیز اما ارزشمند شناخته شد.
۳- اقتباس سینمایی موفق و تغییرات محتوایی برای هالیوود
در سال ۱۹۵۸، فیلمی بر اساس نمایشنامه گربه روی شیروانی داغ ساخته شد که پل نیومن در نقش «بریگ» و الیزابت تیلور در نقش «مگی» ایفای نقش کردند. این فیلم با موفقیت تجاری و تحسین منتقدان همراه شد و در چندین رشته نامزد اسکار گردید. اما نسخه سینمایی بهشدت از نظر محتوایی تغییر کرده بود. یکی از محورهای داستانیاش تقریباً بهطور کامل حذف شد و انگیزههای روانی شخصیتها سطحیتر نشان داده شدند. تنسی ویلیامز از این اقتباس راضی نبود و بارها اعلام کرد که فیلم «خنثی و بیدندان» است. با این حال، بازیهای تأثیرگذار، بهویژه از سوی تیلور، فیلم را به یکی از ماندگارترین اقتباسهای نمایشی سینما بدل کرد. مخاطبان عام که پیشتر به نمایشنامه دسترسی نداشتند، با نسخهای از آن آشنا شدند، هرچند تعدیلیافته. فیلم به گسترش شهرت این اثر کمک کرد، حتی اگر وفادار به تمام ابعاد آن نبود. این اقتباس نشان داد که هالیوود چطور با ترس از مسائل جنسی، روایتها را تغییر میدهد.
۴- بازنویسیهای مکرر ویلیامز و درگیری با کارگردانان
تنسی ویلیامز از آن دسته نویسندگانی بود که نمیتوانست نمایشنامهاش را پس از اولین نسخه رها کند. او بارها نمایشنامه گربه روی شیروانی داغ را بازنویسی کرد، بهویژه در نسخههای نمایشی که پس از اجرای اولیه اجرا شدند. بین او و الیا کازان (Elia Kazan)، کارگردان اولین اجرای برادوی، اختلافاتی درباره پایانبندی اثر وجود داشت. کازان پیشنهاد داد که پایان نمایش کمی امیدوارتر و آشتیجویانهتر باشد تا پذیرش عمومی بیشتری بیابد. ویلیامز با تردید پذیرفت، اما بعدها نسخه اصلی و تلختر خود را منتشر کرد. همین مسئله باعث شد سالها نسخههای مختلفی از نمایشنامه در گردش باشد. منتقدان و پژوهشگران هنوز بر سر «نسخه درست» این نمایش اختلاف دارند. این بازنویسیها نشان از نارضایتی ویلیامز از سازش با مخاطب دارد. او باور داشت حقیقت، حتی اگر تلخ باشد، باید همانطور که هست روی صحنه برود. این جدال درونی و بیرونی، بخشی از تاریخچه پیچیده نمایش است.
۵- تأثیر فرهنگی پایدار و بازآفرینیهای مکرر در قرن بیستویکم
با گذر زمان، نمایشنامه گربه روی شیروانی داغ نهتنها فراموش نشد، بلکه هر دهه با اجرای تازهای به صحنه بازگشته است. در سال ۲۰۰۸، برای نخستینبار نسخهای از این اثر با بازیگران کاملاً آفریقایی-آمریکایی در برادوی اجرا شد که مورد توجه قرار گرفت. همچنین بازیگرانی چون ناتاشا ریچاردسون، اشلی جاد و اسکار آیزاک در نسخههای جدید ایفای نقش کردهاند. بازخوانیهای تازه، مضمونهای سرکوب، جنسیت و بحران درون خانواده را با مسائل روز گره زدهاند. دانشگاهها و گروههای نمایشی مستقل نیز این اثر را بارها بازسازی کردهاند. نمایشنامه در برنامههای درسی ادبیات در آمریکا و اروپا گنجانده شده و در مطالعات روانشناسی خانواده نیز به آن ارجاع داده میشود. این اثر، از یک درام خانوادگی به یک مرجع فرهنگی تبدیل شده است. امروزه منتقدان آن را یکی از ۱۰ نمایشنامه برتر قرن بیستم میدانند. صدای تلخ اما صادق آن، هنوز بر صحنهها زنده است.
۶- الهام از زندگی شخصی تنسی ویلیامز و رابطهاش با خانواده
تنسی ویلیامز در بسیاری از آثارش از تجربیات شخصیاش الهام میگرفت و گربه روی شیروانی داغ نیز از این قاعده مستثنا نیست. گفته میشود که شخصیت «بریگ» تا حد زیادی بر پایه برادر ویلیامز شکل گرفته، مردی درونگرا، شکستخورده در عشق و درگیر با الکل. همچنین رابطه پرتنش و پنهانکاریشدهای که بریگ با خانوادهاش دارد، بازتابی از مشکلات ویلیامز با والدین کنترلگر و سختگیرش است. بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که گرایشهای جنسی ویلیامز و فشارهای اجتماعی زمانه نیز در لایههای پنهان این نمایشنامه نقش دارد. ویلیامز بهشدت از سکوت اجباری، سرکوب احساسات، و انکار حقیقت در خانوادههای سنتی رنج میبرد. همین دردها را در نمایشنامه به شکلی نمادین و روانشناختی بازآفرینی کرد. از آنجا که اثر در فضای خانوادگی جنوبی و سنتی روایت میشود، حس خفقان درون آن کاملاً ملموس است. این نمایش، به نوعی افشای عاطفی زندگی نویسندهاش نیز هست. شاید همین نزدیکی، به آن قدرت بینظیر داده است.
۷- نقش مهم شخصیت «مگی» در بازتاب وضعیت زنان در جامعه آمریکای دهه ۵۰
شخصیت «مگی» که بهعنوان «مگی گربه» (Maggie the Cat) شناخته میشود، یکی از پیچیدهترین و چندلایهترین نقشهای زن در تئاتر آمریکاست. او زنی باهوش، پرشور و آسیبپذیر است که برای نجات ازدواجش، با تمام توان در برابر انکار و بیاعتنایی بریگ میجنگد. مگی نماد زنی است که در جهانی مردسالار و سرشار از سکوتهای ناگفته، برای شنیده شدن تلاش میکند. او نه قربانی صرف است، نه فمینیستی رادیکال؛ بلکه انسانی است که عشق میخواهد، تأیید میخواهد، و در عین حال شرافتش را حفظ میکند. بازیگرانی که این نقش را اجرا کردهاند، اغلب آن را یکی از دشوارترین نقشهای دوران حرفهای خود دانستهاند. برخی منتقدان معتقدند مگی، صدای خفهشده زن آمریکایی دهه ۵۰ است؛ زنی میان سنت و میل به رهایی. تنسی ویلیامز با خلق این شخصیت، نشان داد که درک عمیقی از روان زنانه دارد، برخلاف بسیاری از مردان نویسنده همدورهاش. مگی، همچنان یکی از محبوبترین نقشها در میان بازیگران زن تئاتر است. این نقش، بیش از آنکه دیالوگ باشد، فریاد خاموش است.
۸- استفاده از معماری تکصحنهای برای افزایش فشار دراماتیک
نمایشنامه گربه روی شیروانی داغ بهصورت کامل در یک صحنه و یک مکان، یعنی اتاقخواب طبقه بالا در خانهی پدر بزرگ روایت میشود. این شیوه معماری تکصحنهای (Single-set Play) باعث میشود تنشهای میان شخصیتها، فشردهتر و نفسگیرتر منتقل شوند. نبود تغییر صحنه و زمان، احساس خفگی و بیخروجی را تقویت میکند. همه شخصیتها ناچارند در یک فضای محدود، با گذشته، حسادت، دروغ و ترسهایشان روبهرو شوند. این طراحی صحنه، انتخابی آگاهانه از سوی ویلیامز بود تا وضعیت روحی شخصیتها را در بستر فیزیکی نیز بازتاب دهد. هیچ پنجرهای به جهان بیرون وجود ندارد، و هر چیزی فقط درون دیوارها میجوشد و میسوزد. این مدل، بهشدت برای کارگردانان چالشبرانگیز اما غنی است. تماشاگر به جای دنبال کردن صحنههای گوناگون، بر گفتوگوها و حالات میمیک متمرکز میشود. این تمرکز، بار روانشناختی اثر را چندبرابر میکند. طراحی صحنه، خود بخشی از روایت است.
۹- کنایههای مسیحی و نمادگرایی مذهبی در ساختار اثر
در لایههای عمیقتر گربه روی شیروانی داغ، میتوان نشانههایی از نمادگرایی مسیحی (Christian Symbolism) را مشاهده کرد. شخصیت «بریگ» نوعی رنجکشیده است که بار گناه، شرم و انکار حقیقت را بر دوش میکشد، شبیه به مسیحی که صلیب را حمل میکند. او نمیتواند حقیقت را به زبان بیاورد، و در نتیجه، در عذاب و خاموشی گرفتار شده است. در مقابل، «مگی» تلاش دارد نجاتی برای رابطه و خانواده بیابد، و گاه شبیه پیامبری عمل میکند که حقیقت را فریاد میزند. همچنین، مفهوم «وارث حقیقی» پدر بزرگ، بهنوعی اشاره به انتخاب خلیفه معنوی یا رهبر بعدی دارد. ویلیامز در آثارش از استعارههای مذهبی زیاد استفاده کرده، حتی اگر خود باور چندانی به دین نداشته باشد. در این نمایشنامه نیز، تقابل گناه و رستگاری، انکار و اعتراف، مانند خطوطی ناپیدا اثر را شکل میدهند. خانه پدر بزرگ، به کلیسایی خالی از ایمان میماند. این نشانهها، لایهای دیگر از خوانش اثر را شکل میدهند.
۱۰- بازتاب بحران هویت مردان آمریکایی پس از جنگ جهانی دوم
شخصیت «بریگ» در گربه روی شیروانی داغ یکی از نخستین نمونههای مردان مدرنی است که با بحران هویت پس از جنگ جهانی دوم دستوپنجه نرم میکنند. او بازیکن سابق فوتبال آمریکایی است که حالا با جسم و روانی تحلیلرفته درگیر است، بدون هدف مشخص، بدون اشتیاق، و با گذشتهای سنگین. این وضعیت، در واقع نمادی از مردانی است که پس از دوران قهرمانی، در دنیای جدید جایگاهی برای خود نمییابند. بریگ نمیتواند احساساتش را بیان کند، نمیتواند با همسرش صمیمی باشد، و حتی نمیتواند با پدرش صادقانه صحبت کند. او بین سنتهای سختگیرانه پدرسالاری و احساسات فروخورده گیر کرده است. ویلیامز با این شخصیت، ضعف مردانگی در آمریکای پساجنگ را به چالش میکشد. مردانی که قرار بود ستون خانواده باشند، حالا خودشان از درون فرو ریختهاند. بریگ، با ظاهر سخت و درون شکنندهاش، تصویر واقعی یک نسل سردرگم است. این بحران، هنوز هم در ادبیات مدرن آمریکا موضوعی پررنگ است.
جملاتی از کتاب «گربه روی شیروانی داغ»، اثر تنسی ویلیامز
«نه! قوانین سکوت کار نمیکنند.»
«وقتی بعضی چیزها در خاطراتت یا در تصوراتت میپوسند، قوانین سکوت دیگر کار نمیکنند. این درست مثل این است که خانه دارد در آتش میسوزد و تو دلت میخواهد فراموش کنی که خانه در حال سوختن است. اما نبودن آتش هم تو را نجات نمیدهد. سکوت دربارهٔ یک مسئله فقط آن را بزرگتر میکند، رشد میدهد و همه چیز را میپوشاند.»
«حیوان انساننما دیوی است که میمیرد. اگر پول داشتهباشد، میخرد، میخرد و میخرد. فکر میکنم به این دلیل هر چیزی را میخرد که در ته مغزش دیوانهوار امید دارد که یکی از آنها زندگی جاودانه به او ببخشد. چیزی که هرگز اتفاق نمیافتد.»
«در تمام زندگی مثل یک مشت گرهکرده بودم. کوبیدن، خرد شدن، در همشکستن! اما حالا این دستهای مشتشده را باز میکنم و چیزهای بهتری را با آن لمس میکنم.»
«زمان خیلی زود میگذرد و هیچکس نمیتواند از آن پیشی بگیرد. مرگ خیلی زود میآید، حتی قبل از آنکه با زندگی نیمه آشنا شوی.»
مطالب مرتبط
