نقد فیلم «تولد» با بازی نیکول کیدمن | تناسخ روح یا جنون عشق؟ | Birth 2004
فیلم «تولد» Birth به کارگردانی جاناتان گلیزر، یکی از جنجالیترین و در عین حال ستایششدهترین آثار روانشناختی دهه اول قرن بیست و یکم است که مرز میان واقعیت و ماوراءالطبیعه را به چالش میکصد. حضور نیکول کیدمن در نقش زنی که با ادعای عجیب یک پسر بچه ده ساله مبنی بر تناسخ روح شوهر درگذشتهاش روبرو میشود، اتمسفری رازآلود و متراکم خلق کرده است که پس از سالها هنوز ذهن منتقدان را درگیر میکند. در این مقاله جامع، ما نه تنها به نقد فنی و بررسی میزانسنهای هوشمندانه گلیزر میپردازیم، بلکه لایههای پنهان فیلمنامه کرییر و موقعیتهای دراماتیک تکاندهنده آن را کالبدشکافی خواهیم کرد. اگر به دنبال درک عمیقتری از پیچیدگیهای این درام چندلایه هستید، با این واکاوی تخصصی همراه شوید.
شناسنامه فنی و عوامل فیلم تولد (Birth 2004)
- سال تولید: ۲۰۰۴
- کشور تولیدکننده: آمریکا (USA)
- محصول: لیزی گوور، نیک ناریس و ژان لوئی پیل
- کارگردان: جاناتان گلیزر (Jonathan Glazer)
- فیلمنامهنویس: ژان کلود کارییر (Jean-Claude Carrière)، میلو آدیکا و گلیزر
- فیلمبردار: هریس ساویدس (Harris Savides)
- آهنگساز (موسیقی متن): الکساندر دپلا (Alexandre Desplat)
- هنرپیشگان: نیکول کیدمن، کامرون برایت، دَنی هیوستن، لورن باکال، آلیسن الیوت، آرلیس هوارد، آن هیچ و پیتر استورمار
“
آیا میدانستید؟
فیلمنامه این اثر را ژان کلود کارییر بزرگ نوشته است؛ کسی که به مدت ۱۹ سال نویسنده محبوب «لوئیس بونوئل»، استاد سینمای سورئال، بود و ردپای آن فضای ابهامآلود در «تولد» نیز به خوبی دیده میشود.
خلاصه داستان: مواجهه با تناسخ در قلب نیویورک
«شان» (Sean)، شوهر «آنا» (Anna) موقع دویدن در پارک مرکزی (Central Park) سکته میکند و میمیرد. «آنا» دلباختهی همسرش بوده و مدتها پس از مرگش عزادار باقی میماند. اما حالا پس از گذشت ده سال وقتش رسیده که زندگیاش را دوباره از سر گیرد و به همین جهت بالاخره اعلام میکند که خیال دارد با «جوزف» (Joseph) ازدواج کند. «آنا» به اتفاق مادرش، «الینور» (Eleanor) در آپارتمانی شیک در منهتن (Manhattan) زندگی میکند. دیگر اعضای خانواده و نزدیکانش عبارتند از: خواهرش، «لورا» (Laura)، شوهر خواهرش، «باب» (Bob) و دوستان صمیمیاش، «کلارا» (Clara) و «کلیفورد» (Clifford). در جریان یک مهمانی خانوادگی ناگهان سروکلهی پسرکی ده ساله پیدا میشود که ادعا میکند «شان» است، همان شوهر «آنا» که ده سال پیش درگذشته بود. ابتدا کسی باورش ندارد. والدین «شان» به او اخطار میکنند که دیگر مزاحم «آنا» نشود ولی او به هرحال دوباره به سراغ «آنا» میرود و «آنا» رفتهرفته مجاب میشود و در نهایت اعتقاد پیدا میکند که «شان» واقعاً صورت تناسخیافتهی همسرش است.
تحلیل ساختاری: عبور از کلیشههای سینمای ماورائی
فیلم گلیزر با موضوعی آشنا و مشابه آثار موج اخیر سینمای آمریکا دربارهی روح و تناسخ (Reincarnation) و دنیای ماورائی شروع میشود، اما هرچه جلوتر میرود، به طرز عجیبی شکل عوض میکند و لایههای مختلف و متنوعی به خود میگیرد که کیفیت نهاییاش را از نمونههای مشابه بالاتر میبرد. فیلم در دو پردهی اول و دوم، با حضور پسرکی که از دنیای مردگان خبر میآورد، تا حدودی یادآور «حس ششم» (The Sixth Sense) است. چیزی که باعث میشود تماشاگر رفتهرفته فیلم را جدیتر بگیرد و فارغ از نشانههای ژانر و الگوهای موفق و ناموفق قبلی به تماشایش بنشیند، حس و حال خاص داستان و رمز و رازی است که آنقدر ساده و بیپیرایه به تصویر درآمده که حتی لحظهای نمیگذارد از واقعنمایی (Realism) عامدانهی فضاها و شخصیتها دور شویم.
گلیزرِ انگلیسی پیش از این فقط یک فیلم بلند سینمایی و تعدادی ویدئوکلیپ ساخته که معروفترینش برای «ریدیوهد» (Radiohead) است. گلیزر با تولد، کارگردانی توانا معرفی میشود که میداند چطور باید با میزانسن (Mise-en-scène) به خلق فضایی رازآمیز برسد و این فضاسازی را طوری جلو ببرد که تماشاگر از واقعگرایی روزمرهی آدمهای درگیر ماجرا هم دور نشود. فیلم طراحی صحنهی هوشمندانه و صاحبسبکی دارد که در کیفیت نهایی اثر نقش جدی و مؤثری ایفا میکند. در کنار این، کیدمن در یکی از بهترین نقشآفرینیهای کارنامهاش یکتنه بار تمام تعلیق و حس و حال رازآلود فیلم را به عهده میگیرد. پایان فیلم نمونهای خاص در نمایش حل و فصل ظاهری همهی گرهها و تعلیقهای عجیب داستان و در عین حال پیچیدگی و پررنگ شدن آن در ذهن شخصیتها و تماشاگر فیلم است.
واکاوی سکانس افتتاحیه: شکستن قواعد کلاسیک فیلمنامهنویسی
تقریباً تمام کتب تخصصی فیلمنامهنویسی برای سکانس افتتاحیه ویژگیهای ثابت و مشابهی را تعریف کردهاند. همگی آنها اعتقاد دارند که باید شخصیت اصلی یا قهرمان داستان در همان سکانس اول معرفی شود و لازم است در همان ده دقیقهی ابتدایی فیلم مشخص شود موضوع داستان چیست؟ رابطهی قهرمان با دیگر کاراکترها چگونه است؟ و زمان و مکان داستان کی و کجاست؟ و در کنار همهی اینها یک ویژگی بسیار حیاتی را گوشزد میکنند و آن این که، باید در سکانس آغازین حتماً موقعیت دراماتیک اثر تثبیت شود تا فیلم برای بیننده جذاب باشد.
سکانس افتتاحیهی تولد هیچیک از این خصوصیات را ندارد، اما فیلم جذاب و درخشان است. تولد در دستهبندیها در گروه سینمای کلاسیک داستانگو جای میگیرد، با این حال چه در روایت و چه در اجرا هر جا که لازم دانسته از روش معمول این مدل آثار فاصله گرفته است. فیلم ارجاعاتی مستقیم به سینمای هنری اروپا دارد (بیش از همه به سینمای کیشلوفسکی (Krzysztof Kieślowski))؛ مثلاً تم «عشق پاک یک پسربچه به یک زن» ما را یاد «فیلمی کوتاه دربارهی عشق» میاندازد و ایدهی «کشف رابطهی مرد متأهل با زنی دیگر» یادآور «آبی» (Three Colors: Blue) است. این شباهت در دکوپاژ فیلم و مکث و سکوتهای بیش از حد میان دیالوگها نیز هست. قطعاً از مهمترین عوامل فاصلهگیری این اثر از سینمای کلاسیک، تأثیر فیلمنامهنویس آن، ژانکلود کرییر است.
تکنیک اطلاعاتدهی قطرهچکانی و استراتژی ابهام
تولد با صدای نریشن (Narration) مردی روی سیاهی تصویر آغاز میشود. اسم مرد «شان» است و همسری به نام آنا دارد. سپس مرد را که در یک پارک جنگلی پوشیده از برف در حال دویدن است، از پشت دنبال میکنیم تا این که زیر پلی میرسد و به زمین میافتد. صحنهی بعدی نمایی بسته از نوزاد پسری است که تازه به دنیا آمده است. سپس تاریکی تصویر و ظهور این نوشته: ده سال بعد. فقط همین. این سکانس آغازین است؛ فقط در پنج نما و پنج دقیقه. در ضمن فیلم عنوانبندی به شکل رایج ندارد.
حتی سکانس دوم هم برخلاف قواعد رایج در حکم یک افتتاحیه نیست؛ هرچند که دیگر انتزاع سکانس اول را ندارد. سکانس دوم از سه قسمت کلی تشکیل شده و هدف ظاهری هر قسمت معرفی تعدادی از کاراکترهاست. در بخش اول این سکانس، زن و مردی را در یک گورستان برفی میبینیم. در صحنهی بعد متوجه میشویم که زن (نیکول کیدمن) آناست و مرد جوزف نام دارد. بخش دوم صحنهی مهمانی جشن نامزدی آنا و جوزف است. مهمترین شخصیتهای این بخش، کلارا و همسرش کلیفورد هستند. کلیفورد به تنهایی وارد مهمانی میشود و کلارا به جای خریدن روبان، به باغی در آن نزدیکی میرود و بستهای را دفن میکند و سپس با هدیهای تازه به مهمانی میرود. قسمت سوم معرفی پسری ده ساله است که «شان» نام دارد و ساکت و مبهوت در تاریکی نشسته است. ما او را در صحنهی قبلی در حال تعقیب کلارا دیده بودیم.
“
خوب است بدانید:
استفاده از نماهای طولانی و تمرکز بر چهره (Close-up) در این فیلم، نوعی «پدیدارشناسی اضطراب» است که کارگردان با الهام از نقاشیهای پرتره کلاسیک برای انتقال مفاهیم انتزاعی به کار برده است.
کاشت اطلاعات و تعلیق دراماتیک
این شروعی نیست که قواعد آمریکایی در خصوص آغاز توصیه میکنند. شاید بشود گفت این افتتاحیه موضوع را پیچیدهتر کرده است. مثلاً رفتار عجیب و نامعلوم کلارا در دفن آن بسته و یا حضور غریب آن پسر ده ساله فضا را نامعلومتر میسازد و ما هنوز نمیدانیم قهرمان داستان کیست. روایت فعلی تا اینجا حتی ما را گمراهتر کرده، چون تنها کاراکتری که تا به حال موقعیتی را ایجاد کرده و فضایی را به خود اختصاص داده کلاراست، در صورتی که او قهرمان اصلی داستان ما نیست. تنها چیزی که باعث میشود بتوانید حدس بزنید قهرمان داستان کیست، نام نیکول کیدمن است. ولی مهمترین نکته هنوز باقی مانده و ما همچنان نمیدانیم موضوع داستان و موقعیت دراماتیک اولیه چیست؟
در واقع روایت از این سکانسهای ابتدایی استفادهی دوگانهی دیگری کرده است. اول این که به روشی دیگر در جهت درگیر کردن بیننده و با ایجاد ابهام نسبی و موقعیتهای غریب، تماشاگرش را تا معرفی موقعیت دراماتیک اولیه کنجکاو نگه داشته و دوم این که اطلاعاتی را کاشته که در حال حاضر برای تماشاگر هیچ مفهومی ندارد. ولی با گذشت زمان و پیشرفت روایت همگی به عنوان عناصری کلیدی معرفی میشوند و نویسنده نیاز دارد این اطلاعات را جایی کاشته باشد و با فاصله گرفتن از آنها امیدوار باشد که بیننده آن را بهطور موقت فراموش کند. مثلاً تا سکانس ملاقات آنا و شان ده ساله در پارک و زیر پل، نسبت دادن مرگ شوهر آنا (شان) در آن موقعیت زیر پل در ابتدای فیلم دور از ذهن بود و یا سکانس دفن شدن بستهی کلارا تا سکانس ملاقات او و «شان» برای بیننده در حکم فراموشی موقت موضوع بود.
همهی اینها به این دلیل است که فیلم برخلاف استراتژی وضوح اطلاعات در سینمای کلاسیک، از ارائهی کامل و مشخص اطلاعات طفره میرود. شاید از نظر نویسنده یا فیلمساز، صحنهی افتادن آن مرد در زیر پل با توجه به نریشن قبلی «شان» برای معرفی مرگ او کافی باشد و به نظر واضح بیاید که حضور آنا در گورستان پس از ده سال بر سر قبر «شان» بوده است. ولی این شیوهی اطلاعاتدهی غیر مستقیم هرگز شیوهی یک فیلم کلاسیک نیست. فیلمساز در خیلی مواقع کشف اطلاعات را به خود بیننده واگذار کرده و تماشاگر باید با حدس و گمان سرنخها کشف کند که چه اتفاقی در حال وقوع است و این دقیقاً نقطهی قوت روایت است. فیلم عجلهای در بازگویی اطلاعات داستانی ندارد و اطلاعات را با حداکثر تأخیر ارائه میدهد.
استراتژی موقعیتهای نامتجانس و غافلگیری در اوج تعلیق
بیشتر اهمیت فیلم «تولد» به تنظیم دقیق و خلاقانهٔ موقعیتهای دراماتیکاش مربوط میشود. در واقع تولد فیلم موقعیت (Situation Movie) است. استفاده از جزئیترین عناصر روایی و بصری و تبدیل پیشپا افتادهترین اتفاقات به یک موقعیت تکاندهنده، فیلم را به یک اثر خلاقانه تبدیل کرده است. نویسنده با محدود نگه داشتن اطلاعات بیننده، او را وارد وضعیتی میکند که انتظار آن را نداشته؛ روشی که در آن مهمترین اطلاعات در موقعیتهایی نامتجانس ارائه میشوند.
به طور مثال، غریبترین زمان برای این که یک پسربچه ده ساله به زنی بیوه بگوید که شوهر مردهٔ اوست، لحظهٔ اوج جشن تولد مادر آناست. چراغها روشن میشود و «شان» با تحکم از آنا میخواهد که در آشپزخانه خصوصی صحبت کنند. این تضاد میان شادی جمعی و اعتراف تکاندهنده فردی، استراتژی فراگیر اثر است. این روند تا سکانس وان حمام و اجرای زنده موسیقی ادامه مییابد؛ جایی که مثلث عشقی میان جوزف، آنا و شانِ کوچک به اوج انزجار و تعلیق میرسد و تماشاگر را میان باور و تردید معلق نگه میدارد.
“
یک نکته کنجکاویبرانگیز:
بسیاری از منتقدان نمای نزدیک ۳ دقیقهای از چهره نیکول کیدمن در اپرا را «تست تورینگ عاطفی» مینامند؛ جایی که مخاطب نه یک بازیگر، بلکه آینهای از درونیات سرکوبشده خود را در میمیک صورت او جستجو میکند.
تحلیل روانشناسی ژرفنگر: بازگشت «سایه» و آنیمای سرکوب شده
از منظر روانشناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ (Carl Jung)، پسرک ده ساله را میتوان تجسم ارکتایپی «سایه» (Shadow) در زندگی آنا دانست. آنا ده سال است که در وضعیت «سوگواری یخزده» به سر میبرد و ازدواج با جوزف، نه یک انتخاب قلبی، بلکه تلاشی برای سازگاری اجتماعی و فرار از خلأ وجودی است. حضور شانِ کوچک، دقیقاً در آستانه این پیوند، نماد بازگشت تمام آن چیزهایی است که آنا در ناخودآگاه خود دفن کرده بود. این پسرک، نه یک انسان مستقل، بلکه تجسم «آنیموس» (Animus) یا همان تصویر درونی مردانهای است که با مرگ شوهرش ناقص مانده بود.
در واقع، فیلم به جای اثبات تناسخ، به نمایش فروپاشی مرزهای «من» (Ego) میپردازد. زمانی که آنا در برابر پسرک زانو میزند، در واقع در برابر حقیقتِ عاطفیِ زخمیِ خودش زانو زده است. از دیدگاه ژرفنگر، مهم نیست که پسرک واقعاً «شان» باشد یا نه؛ مهم این است که او به عنوان یک «محرک روانشناختی»، سیستم دفاعی آنا را فرو میریزد و او را با وحشتِ تنهایی و حقیقتِ غیرقابلانکارِ فقدان روبرو میکند. اینجاست که عشق، نه به عنوان یک پیوند رمانتیک، بلکه به عنوان یک نیروی ویرانگر و در عین حال بیدارکننده عمل میکند.
واکاوی فلسفی: پدیدارشناسی فقدان و حقیقتِ میانمایگی
از دیدگاه فلسفه اگزیستانسیالیسم (Existentialism)، فیلم تولد پرسشی بنیادین را مطرح میکند: «حقیقت یک رابطه در کجاست؟ در وفاداری به خاطره یا در حرکت به سوی آینده؟» آنا در تمام این ده سال، در یک «تعلیق هستیشناختی» زیسته است. نامه کلارا که در انتهای فیلم کشف میشود، به مثابه یک «تکانهی واقعیت» عمل میکند که فانتزیِ ماوراییِ آنا را درهم میشکند. این بخش از فیلم به ما یادآوری میکند که حتی مقدسترین خاطرات ما (عشق آنا به شان) ممکن است بر پایهی دروغ بنا شده باشند (خیانت شان به آنا).
پایانبندی فیلم در کنار دریای خروشان، تصویری پدیدارشناختی از «اضطراب وجودی» است. لباس عروس آنا در تقابل با طبیعت وحشی دریا، نشاندهنده شکنندگی قراردادهای اجتماعی در برابر نیروهای عظیم درونی است. فیلم با ظرافت نشان میدهد که انسانها ترجیح میدهند با یک دروغِ آرامبخش (ازدواج با جوزف) زندگی کنند تا اینکه با یک حقیقتِ گزنده (تنهایی ابدی یا خیانت معشوق) مواجه شوند. «تولد» در نهایت نه درباره زندگی دوباره، بلکه درباره «مرگِ توهمات» و تولدِ دردناکِ انسانی است که دیگر نمیتواند به سادگیِ گذشته به جهان بنگرد.
سوالات متداول (Smart FAQ)
نتیجهگیری: تولد؛ مرثیهای برای عشق و حقیقت
فیلم «تولد» فراتر از یک درام معمولی درباره تناسخ، واکاوی عمیق روح انسانی در مواجهه با فقدان و دروغ است. جاناتان گلیزر با بهرهگیری از فیلمنامه هوشمندانه کارییر و بازی فراموشنشدنی نیکول کیدمن، اثری خلق کرده که نه با پاسخها، بلکه با پرسشهایش در ذهن میماند. این فیلم به ما میآموزد که حقیقت گاهی در دسترس نیست و آنچه ما «عشق» مینامیم، ممکن است تنها راهی برای زنده ماندن در دنیایی باشد که تحمل پوچی آن غیرممکن است. «تولد» جشنی برای آغاز نیست، بلکه مرثیهای است بر پایان معصومیت و پذیرش تلخ واقعیتهای زندگی انسانی.
مطالعه تکمیلی:
در صورت تمایل به مطالعه بیشتر و تکمیلی درباره نقد و بررسی فیلم Birth میتوانید به سایت معتبر RogerEbert مراجعه کنید.
نظر شما درباره راز فیلم تولد چیست؟
آیا شما هم مثل آنا در میانه فیلم باور کردید که پسرک همان شان است؟ به نظر شما حقیقتِ پنهان در نگاههای نیکول کیدمن چه بود؟ خوشحال میشویم دیدگاههای فلسفی و برداشتهای شخصی خود را از این اثر بحثبرانگیز در بخش نظرات با ما در میان بگذارید.
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
