10 نکته جالب درباره فیلم لئون / حرفه‌ای The Professional که آن را به یک اثر ماندگار تبدیل کرد

۲۶ آذر ۱۴۰۰آخرین بروزرسانی: ۲۳ فروردین ۱۴۰۵

زمان تقریبی مطالعه 8 دقیقه

تا به حال شده فیلمی ببینید و حس کنید دیگر هرگز مثل قبل نخواهید بود؟ برای من، این اتفاق دقیقاً با دیدن فیلم «لئون / حرفه‌ای» (Léon: The Professional) افتاد. یک بار در نوجوانی به‌طور تصادفی بخشی از این فیلم را در تلویزیون دیدم و همان چند دقیقه کافی بود که تا مدت‌ها ذهنم درگیرش بماند. فیلم «لئون / حرفه‌ای» چیزی فراتر از یک داستان درباره یک قاتل مزدور و یک دختر تنهاست؛ فیلمی‌ست درباره رابطه‌ای انسانی در دل دنیایی خشن. شاید سال‌ها فکر کرده باشید چرا بعضی فیلم‌ها از ذهنتان نمی‌روند؛ این فیلم یکی از همان‌هاست. حتی اگر عاشق سینمای اکشن نباشید، باز هم «لئون» چیزی برای عرضه دارد. از همان لحظه‌ی اول، با کارگردانی خاص و فضای خاص‌تر، حس می‌کنید وارد یک دنیای دیگر شده‌اید.

فیلم «لئون / حرفه‌ای» در سال ۱۹۹۴ به کارگردانی «لوک بسون» (Luc Besson) ساخته شد و خیلی زود به یکی از آثار فراموش‌نشدنی سینمای اروپا و جهان تبدیل شد. این فیلم، ترکیبی عجیب و موفق از خشونت، لطافت، احساس و تنهایی است. شخصیت «لئون» که با بازی ژان رنو (Jean Reno) جان گرفته، یک قاتل حرفه‌ای‌ست اما در عین حال ساده‌دل و کودک‌وار است. در طرف دیگر، «ناتالی پورتمن» (Natalie Portman) در نخستین نقش خود، یک دختر ۱۲ ساله‌ی پر از خشم و اندوه را با درخشندگی تمام بازی می‌کند. داستان فیلم ساده به نظر می‌رسد اما احساسات عمیقی در آن جاری‌ست. بیننده با هر لحظه‌ی آن احساس نزدیکی می‌کند، چون پشت ظاهر تیراندازی و انتقام، روابط انسانی نفس می‌کشند. شاید این همان چیزی‌ست که فیلم را در دل‌ها جاودانه کرده.

کارگردانی «لوک بسون» همیشه امضای خاصی داشته، اما در «لئون / حرفه‌ای» او به یک نوع بالانس کم‌نظیر بین فرم و محتوا رسیده است. یک بار برای من پیش آمد که صحنه‌ی پایانی فیلم را در جمعی دیدم که همه اولین بارشان بود. سکوتی عمیق فضا را گرفت و کسی جرئت نکرد چیزی بگوید. این یعنی یک اثر توانسته چیزی درونی را لمس کند. موسیقی فیلم، بازی‌های درخشان، فیلم‌برداری شهری و استفاده از نور و سایه، همه کمک کرده‌اند تا «لئون» تنها یک فیلم نباشد، بلکه تجربه‌ای احساسی و فراموش‌نشدنی باشد. در ادامه، با 10 فکت کمتر شنیده‌شده اما جالب درباره‌ی این فیلم ماندگار آشنا می‌شویم.

۱- نخستین نقش‌آفرینی ناتالی پورتمن در فیلم لئون

فیلم «لئون / حرفه‌ای» نخستین نقش‌آفرینی بلند سینمایی «ناتالی پورتمن» (Natalie Portman) در سن تنها ۱۲ سالگی بود. او در نقش «ماتیلدا» (Mathilda)، دختر نوجوانی که خانواده‌اش به‌دست پلیس‌های فاسد کشته شده‌اند، حضوری فراتر از سن خود دارد. پورتمن با بازی‌اش تعادلی ظریف میان معصومیت کودکانه و بلوغ زودرس خلق می‌کند. کارگردان ابتدا نگران بود که نقش ماتیلدا بیش از حد برای یک نوجوان سنگین باشد، اما بازی ناتالی همه‌ی نگرانی‌ها را کنار زد. او در تست بازیگری با صداقت و جسارت ایفای نقش کرد و همه را تحت تأثیر قرار داد. این نقش آغاز مسیر بازیگری درخشان او شد که بعدها به جوایز اسکار و گلدن‌گلوب ختم شد. بسیاری از منتقدان هنوز این نقش را یکی از بهترین بازی‌های دوران نوجوانی در تاریخ سینما می‌دانند. پورتمن در مصاحبه‌ای گفته بود که بعد از بازی در این فیلم، برای مدت‌ها حس می‌کرد دیگر نمی‌تواند کودکی کند. اجرای او در فیلم، ترکیبی‌ست از آسیب‌پذیری و قدرت، که باعث همدلی شدید تماشاگر می‌شود. این شروع غیرمنتظره برای یک بازیگر نوجوان، بخشی از ماندگاری فیلم است.

۲- شخصیت لئون الهام‌گرفته از یک نقش فرعی در فیلم دیگر بود

«ژان رنو» (Jean Reno) پیش از فیلم «لئون / حرفه‌ای» در فیلم «نیکیتا» (Nikita) ساخته‌ی همین کارگردان، نقش یک قاتل ساکت و حرفه‌ای را بازی کرده بود. لوک بسون بعدها تصمیم گرفت این شخصیت را گسترش دهد و بر اساس همان ایده اولیه، فیلم «لئون» را بنویسد و بسازد. در واقع، لئون نسخه‌ی انسانی‌تر و کامل‌تری از همان شخصیت فرعی فیلم «نیکیتا» بود. رنو در نقش لئون، خشونت و حساسیت را در کنار هم به تصویر می‌کشد. او شخصیتی‌ست که در عین حرفه‌ای‌بودن در قتل، در زندگی روزمره مثل یک کودک ساده و بی‌دفاع است. عادت‌های عجیب او مثل مراقبت از یک گلدان یا نوشیدن شیر، لایه‌های شخصیتی بیشتری به او می‌افزاید. خود رنو در مصاحبه‌ای گفته بود که سعی کرده لئون را بدون احساسات شهوانی بازی کند تا رابطه‌اش با ماتیلدا فقط احساسی و انسانی باشد. همین مرزبندی و توجه به جزئیات باعث شد که لئون نه یک قاتل کلیشه‌ای، بلکه شخصیتی چندوجهی و ماندگار باشد. ایده‌ی تبدیل یک نقش فرعی به قهرمان اصلی، یکی از هوشمندانه‌ترین تصمیم‌های بسون بود.

۳- گری اولدمن با بداهه‌گویی نقش پلیس روان‌پریش را جاودانه کرد

«گری اولدمن» (Gary Oldman) در نقش «نورمن استنسفیلد» (Norman Stansfield)، یکی از ترسناک‌ترین شخصیت‌های منفی سینمای دهه ۹۰ را خلق کرد. شخصیت او یک مأمور فاسد پلیس مواد مخدر است که رفتارهایی غیرقابل پیش‌بینی، سادیستی و کاملاً بیمارگونه دارد. نکته جالب اینجاست که بسیاری از دیالوگ‌های او در صحنه‌های کلیدی، بداهه بودند. جمله معروفش «بیار همه رو!… همه!» (Bring me everyone!) به‌طور کامل بداهه گفته شد. لوک بسون اجازه داده بود اولدمن آزادی زیادی در تفسیر نقش داشته باشد. نتیجه، یک آنتاگونیست کاملاً غیرقابل پیش‌بینی و پرتنش بود که تماشاگر نمی‌تواند لحظه‌ای از او چشم بردارد. نحوه حرکت، بازی با صدا، و واکنش‌های ناگهانی او باعث شده که این نقش هنوز هم در فهرست بهترین شخصیت‌های منفی تاریخ باشد. حتی امروز هم در شبکه‌های اجتماعی و ویدیوهای تحلیلی، اجرای او نقل محافل است. این نقش نقطه عطفی در کارنامه اولدمن و یکی از نقاط قوت فیلم «لئون / حرفه‌ای» است.

۴- فیلم لئون / حرفه‌ای اقتباسی نیست؛ اما تأثیرات زیادی از سینمای جنایی دارد

برخلاف تصور برخی بینندگان، فیلم «لئون / حرفه‌ای» (Léon: The Professional) اقتباس‌شده از رمان یا داستانی نیست. فیلمنامه‌ی آن به‌طور کامل توسط «لوک بسون» نوشته شده و ریشه در ایده‌ها و تجربیات شخصی او دارد. البته این فیلم تحت‌تأثیر مستقیم سبک‌های سینمای جنایی کلاسیک آمریکا و حتی مانگاهای ژاپنی ساخته شده است. بسون خودش گفته بود که شخصیت ماتیلدا را از ترکیب دختران جوان تنها در داستان‌های شهری و فضای تنهایی شخصیت‌های داستان‌های نوآر (Noir) الهام گرفته. فضا و نورپردازی فیلم هم بی‌شباهت به فیلم‌های جنایی دهه ۷۰ آمریکا نیست، به‌ویژه آثاری مثل «راننده تاکسی» (Taxi Driver). همین ترکیب چندمنظوره باعث شده که فیلم در هیچ ژانر مشخصی جا نگیرد و مرزهای میان درام، اکشن و روان‌شناختی را درنوردد. لئون، شخصیت محوری فیلم، مثل قهرمانان ضدکلاسیک (Anti-Hero) ساخته شده است. تأثیرپذیری آزاد اما خلاقانه‌ی بسون باعث شد «لئون» شخصیتی منحصربه‌فرد در میان قهرمانان سینما باشد. همین اصالت در عین الهام‌گیری، راز یکی از ماندگارترین فیلم‌های قرن بیستم است.

۵- فیلم لئون در ابتدا با سانسورهای مختلفی روبه‌رو شد

نسخه‌ی اکران‌شده‌ی فیلم «لئون / حرفه‌ای» در بسیاری از کشورها با سانسور مواجه شد. دلیل اصلی، رابطه‌ی حساس میان لئون و ماتیلدا و برداشت‌های متفاوت از احساسات میان آن دو بود. در نسخه‌ی اصلی که در فرانسه اکران شد، صحنه‌هایی از آموزش اسلحه، رقص و حتی گفت‌وگوهای احساسی بیشتر وجود داشت. اما در نسخه‌ی آمریکایی، این صحنه‌ها به شدت کوتاه یا حذف شده بودند. بسیاری از منتقدان معتقد بودند که سانسورها باعث شده‌اند بار روان‌شناختی فیلم کاهش یابد و عمق رابطه‌ی این دو شخصیت کمتر احساس شود. بعدها نسخه‌ی کامل فیلم با نام «نسخه کارگردان» (Director’s Cut) در دسترس قرار گرفت و تحسین گسترده‌ای دریافت کرد. لوک بسون بارها تأکید کرده که هدفش رابطه‌ای عاشقانه یا جنسی نبوده، بلکه وابستگی انسانی، درد مشترک و تنهایی را می‌خواسته نمایش دهد. واکنش‌ها اما در زمان اکران، متنوع و گاه تند بود. همین جنجال‌ها هم باعث شدند فیلم لئون بیشتر دیده شود و مورد بحث قرار گیرد.

۶- موسیقی فیلم لئون اثری به‌یادماندنی از اریک سرا است

موسیقی متن فیلم «لئون / حرفه‌ای» توسط آهنگساز فرانسوی «اریک سرا» (Éric Serra) ساخته شده است. سرا از همکاران قدیمی «لوک بسون» است و برای بسیاری از فیلم‌های او موسیقی ساخته. در لئون، او با تلفیق موسیقی الکترونیک، کلاسیک و گاه شرقی، فضایی منحصربه‌فرد و احساسی خلق می‌کند. تم اصلی فیلم، با حال‌و‌هوای ملایم و غم‌زده‌اش، یکی از نقاط قوت تجربه‌ی احساسی مخاطب است. این موسیقی به‌شکلی پنهان در دل صحنه‌ها حرکت می‌کند و بدون آن‌که خودنمایی کند، تأثیر عمیقی بر فضای روانی فیلم می‌گذارد. سرا با استفاده از ابزارهایی مثل سینتی‌سایزر (Synthesizer) و صداسازی‌های خلاقانه، توانست لایه‌ای مدرن به روایت کلاسیک فیلم ببخشد. موسیقی پایانی فیلم نیز با اجرای «استینگ» (Sting) و ترانه‌ی «Shape of My Heart» به‌شدت معروف شد. این ترانه تا امروز در ذهن مخاطبان به عنوان امضای احساسی فیلم باقی مانده. موسیقی سرا یکی از دلایلی است که احساسات فیلم تا مدت‌ها در ذهن تماشاگر باقی می‌ماند.

۷- فیلم لئون نمایشی از تضاد زیبایی و خشونت است

یکی از ویژگی‌های خاص فیلم «لئون / حرفه‌ای» استفاده از تضادهای بصری و روایی برای ایجاد تعلیق و حس عاطفی است. در بسیاری از صحنه‌ها، خشونت به‌گونه‌ای به تصویر کشیده می‌شود که در کنار آن، نوعی زیبایی تصویری و معنوی حضور دارد. برای مثال، صحنه‌های تیراندازی در راهروهای تاریک با نورپردازی نرم و حرکت دوربین آرام همراه هستند. این تکنیک سینمایی باعث می‌شود که بیننده همزمان احساس ترس و همدلی داشته باشد. رابطه‌ی میان لئون و ماتیلدا نیز دقیقاً بر همین تضاد استوار است: یک قاتل و یک دختر بچه، در دل خشونت، معنای خانواده را می‌سازند. این تضادها توسط لوک بسون به‌شکلی هنرمندانه هدایت شده‌اند و در واقع ستون فقرات فیلم هستند. حتی طراحی صحنه و لباس هم از همین تقابل‌ها پیروی می‌کند. در پس‌زمینه‌ی تیراندازی و مرگ، گلدان سبز لئون همیشه به‌عنوان نماد زندگی باقی‌ می‌ماند. این سبک ترکیبی خاص، فیلم را از یک اثر اکشن ساده فراتر می‌برد.

۸- فیلم‌برداری شهری فیلم، تصویری متفاوت از نیویورک ارائه می‌دهد

فیلم «لئون / حرفه‌ای» در خیابان‌های نیویورک فیلم‌برداری شده، اما تصویری که از این شهر ارائه می‌دهد بسیار با تصویر معمول هالیوودی فرق دارد. لوک بسون با استفاده از لنزهای باز، قاب‌های متقارن، و نورپردازی‌های ملایم، توانسته چهره‌ای شاعرانه و گاه کابوس‌وار از شهر بسازد. خیابان‌های خلوت، ساختمان‌های قدیمی، و راهروهای باریک، فضای فیلم را به‌جای یک اکشن پرهیاهو، به یک درام روان‌شناختی نزدیک می‌کند. حتی در صحنه‌های شلوغ شهری، تمرکز دوربین بر روی شخصیت‌ها حفظ می‌شود تا حس تنهایی آن‌ها در ازدحام را منتقل کند. انتخاب مکان‌هایی مثل راه‌پله‌های پیچ‌درپیچ، پشت‌بام‌ها، یا هتل‌های فرسوده، همگی کمک کرده‌اند تا فیلم حس غریبی و انزوایی خاص داشته باشد. برخی از لوکیشن‌ها بعدها به نقاط توریستی تبدیل شدند، چرا که طرفداران فیلم به‌دنبال حس و حال خاص آن بودند. فیلم‌بردار فیلم، «تیری آربوگاست» (Thierry Arbogast)، با مهارت توانسته میان واقعیت مستندگونه و فانتزی شاعرانه تعادل برقرار کند. همین نگاه متفاوت باعث شده «لئون» یکی از به‌یادماندنی‌ترین برداشت‌ها از نیویورک در سینما باشد. شهری سرد و سخت، اما با گوشه‌هایی از آرامش.

۹- رابطه‌ی میان لئون و ماتیلدا، مناقشه‌برانگیز اما انسانی است

رابطه‌ی میان لئون و ماتیلدا در فیلم، از همان زمان اکران محل بحث و تفسیرهای گوناگون بوده است. برخی منتقدان، این رابطه را بیش از حد نزدیک و خطرناک برای سن ماتیلدا می‌دانستند. اما لوک بسون همواره تأکید کرده که این رابطه نه عاشقانه‌ی جنسی، بلکه یک وابستگی احساسی و انسانی است. در نسخه‌ی کامل‌تر فیلم، حتی دیالوگ‌هایی وجود دارد که ماتیلدا احساسات عاشقانه‌اش را به زبان می‌آورد، اما لئون مرز مشخصی میان خود و او نگه می‌دارد. هدف فیلم، نشان دادن این است که دو انسان آسیب‌دیده چطور می‌توانند در کنار هم شفا پیدا کنند. این رابطه، نوعی بازتاب از پدیده‌ی انتقال (Transference) در روان‌شناسی است. یعنی دختری که پدر و مادرش را از دست داده، در قاتل تنهایی که به او پناه داده، یک نقطه اتکا پیدا می‌کند. پیچیدگی این رابطه باعث شده که فیلم هنوز هم مورد تحلیل‌های متعدد جامعه‌شناختی و روان‌شناختی قرار بگیرد. این از آن دست روابطی است که راحت می‌توان قضاوتش کرد، اما سخت می‌توان درکش کرد. شاید به همین دلیل است که این رابطه تا امروز در ذهن‌ها باقی مانده.

۱۰- فیلم لئون در آغاز با استقبال محدود روبه‌رو شد

با وجود کیفیت بالا، بازی‌های درخشان و کارگردانی تحسین‌برانگیز، فیلم «لئون / حرفه‌ای» در ابتدای اکرانش با استقبال نسبتاً محدود در آمریکا مواجه شد. دلیل اصلی، فضای تیره، مضمون بحث‌برانگیز و رقابت با فیلم‌های پرزرق‌وبرق آن زمان بود. نسخه‌ی کوتاه‌شده‌ی فیلم هم نتوانست تمام بار احساسی و روان‌شناختی داستان را منتقل کند. اما با گذشت زمان، نسخه‌ی کامل فیلم در قالب دی‌وی‌دی و نمایش‌های تلویزیونی محبوب شد. دهان‌به‌دهان چرخیدن نام فیلم در میان مخاطبان خاص و طرفداران سینمای مستقل، به ماندگاری آن کمک کرد. امروز این فیلم در فهرست بسیاری از منتقدان به‌عنوان یکی از بهترین فیلم‌های دهه ۹۰ جای دارد. «لئون» تبدیل به یک اثر کالت (Cult Film) شده؛ فیلمی که طرفداران وفادار و تحلیل‌های مداوم دارد. موفقیتش در گذر زمان، نشان می‌دهد که بعضی آثار، شاید در لحظه دیده نشوند، اما برای همیشه باقی می‌مانند. این مسیر رشد تدریجی، بخشی از افسانه شدن فیلم را ساخته است.