جذابیتِ مرموز در فیلم توریست؛ چرا ما تشنه حل کردن پازلِ آدم‌های بی‌هویت هستیم؟

شناسنامه فیلم سینمایی توریست (The Tourist 2010)

کارگردان: فلوریان هنکل فون دونرسمارک (Florian Henckel von Donnersmarck)
شرکت سازنده: کلمبیا پیکچرز (Columbia Pictures) و جی‌کی فیلمز
بازیگران اصلی:
– آنجلینا جولی (Angelina Jolie) در نقش الیز کلیفتون وارد
– جانی دپ (Johnny Depp) در نقش فرانک توپلو (توریست آمریکایی)
– پل بتانی (Paul Bettany) در نقش بازرس جان اکلسون
– تیموتی دالتون (Timothy Dalton) در نقش رئیس بازرسان

داستان کلی؛ بازی موش و گربه در کوچه‌های ونیز

داستان با الیز (آنجلینا جولی) شروع می‌شود، زنی بسیار شیک و مرموز که تحت تعقیب پلیس فرانسه و اینترپل است. او نامه‌ای از معشوق سابقش، الکساندر پیرس، دریافت می‌کند که از او می‌خواهد به ونیز برود و در قطار، مردی را پیدا کند که قد و هیکلی شبیه به او داشته باشد تا پلیس را گمراه کند. او فرانک (جانی دپ) را انتخاب می‌کند، یک معلم ریاضی ساده‌لوح آمریکایی که برای درمان دل‌شکستگی‌اش به سفر آمده است. اما این فقط یک سفر توریستی ساده نیست. فرانک ناخواسته وارد یک بازی خطرناک می‌شود که در آن تبهکاران و پلیس فکر می‌کنند او همان الکساندر پیرس واقعی است که میلیون‌ها دلار پول دزدیده است. فیلم در حالی که زیبایی‌های بی حد و حصر ونیز را نشان می‌دهد، مخاطب را درگیر یک سوال بزرگ می‌کند: آیا فرانک واقعاً همان کسی است که نشان می‌دهد یا الیز دارد همه را بازی می‌دهد؟

تحلیل روان‌شناختی؛ چرا ابهام باعث کشش عاطفی می‌شود؟

از منظر روان‌شناسی، چیزی به نام «اثر زایگارنیک» (Zeigarnik Effect) وجود دارد که می‌گوید ذهن ما کارهای ناتمام یا اطلاعاتِ ناقص را خیلی بهتر و طولانی‌تر از اطلاعات کامل به یاد می‌آورد. وقتی با شخصیتی مثل الیز یا فرانکِ مبهم روبرو می‌شویم، مغز ما یک «تسک ناتمام» باز می‌کند. ما جذب آدم‌های مرموز می‌شویم چون آن‌ها به ما اجازه می‌دهند «تخیل» کنیم. وقتی تمام ابعاد یک نفر روشن است، دیگر فضایی برای رویاپردازی باقی نمی‌ماند. در توریست، الیز نمادِ کمالِ دست‌نیافتنی و ابهامِ آگاهانه است. او با کم حرف زدن و نگاه‌های چندپهلو، یک «هاله» (Halo Effect) دور خودش می‌سازد که باعث می‌شود فرانک (و مخاطب) ناخودآگاه ویژگی‌های مثبتی را که شاید وجود ندارند، به او نسبت دهند. این کشش، در واقع تلاش مغز برای حل کردن پازلی است که به نظر می‌رسد جایزه‌ای بزرگ در انتهای آن نهفته است.

زنگ تفریح: وقتی جانی دپ از تخت خواب متنفر شد!

در یکی از سکانس‌های خنده‌دار فیلم، فرانک با پیژامه روی پشت‌بام‌های ونیز می‌دود. جانی دپ در مصاحبه‌ای لو داد که آن پیژامه‌ها از عمد دو سایز بزرگتر انتخاب شده بودند تا او را درمانده‌تر و خنده‌دارتر نشان دهند. جالب اینجاست که در طول فیلم‌برداری این صحنه، جانی دپ چندین بار روی سقف‌های لغزنده ونیز سر خورد و نزدیک بود واقعاً به داخل کانال آب بیفتد! او بعداً به شوخی گفت: «مرموز بودن خیلی سخته، وقتی مجبوری با یک پیژامه گل‌گشاد جلوی آنجلینا جولی بدوی!»

سینماتوگرافی و نقش ونیز؛ شهرِ ماسک‌ها و هویت‌های پنهان

انتخاب ونیز (Venice) برای این فیلم تصادفی نیست. ونیز تاریخی طولانی در برگزاری کارناوال‌های ماسک دارد، جایی که هویت‌ها برای قرن‌ها پنهان می‌ماندند. جان سیل (John Seale)، مدیر فیلم‌برداری بزرگ این اثر، از نورپردازی‌های گرم و نرم استفاده کرده تا حسی شبیه به نقاشی‌های دوران رنسانس ایجاد کند. این سبک بصری باعث می‌شود که مخاطب احساس کند در یک رویای غبارآلود قدم می‌زند. وقتی محیط اطراف به خودیِ خود مبهم و تودرتو باشد، ابهامِ شخصیت‌ها هم طبیعی‌تر جلوه می‌کند. در واقع، ونیز در این فیلم فقط یک لوکیشن نیست، بلکه بازتابِ فیزیکیِ درونیاتِ شخصیت‌هاست؛ شهری که روی آب بنا شده و هر لحظه ممکن است چیزی زیرِ سطحِ آرامِ آن پنهان شده باشد.

تکنیک نایاب؛ استفاده از «سکوت» برای افزایشِ قدرتِ کاراکتر

یکی از ابزارهای فنی که کارگردان برای مرموز نشان دادن الیز به کار برده، «اقتصاد در دیالوگ» است. در چهل دقیقه اول فیلم، الیز کلمات بسیار کمی به زبان می‌آورد. از نظر فنی در فیلمنامه‌نویسی، هر چه یک شخصیت کمتر حرف بزند، اطلاعاتی که ارائه می‌دهد باارزش‌تر به نظر می‌رسد. این تکنیک باعث می‌شود مخاطب به شدت روی حرکات بدن (Body Language) و میمیک صورت آنجلینا جولی تمرکز کند. وقتی ما مجبور می‌شویم برای فهمیدنِ منظورِ کسی تلاش کنیم، ناخودآگاه ارزشِ آن فرد در ذهن ما بالا می‌رود. این یک استراتژیِ قدیمی در سینمای کلاسیک است که در توریست به بهترین شکل احیا شده است.

ریشه‌های تاریخی؛ بازسازیِ یک شاهکار فرانسوی

شاید خیلی‌ها ندانند که توریست در واقع نسخه بازسازی شده (Remake) یک فیلم فرانسوی به نام «آنتونی زیمر» (Anthony Zimmer) محصول سال ۲۰۰۵ است. فیلم اصلی بسیار سردتر و جدی‌تر بود. اما نسخه هالیوودی با اضافه کردنِ زرق و برق و ستاره‌های درجه یک، سعی کرد جنبه‌های «کشش جنسی و عاطفی» (Sexual Tension) را تقویت کند. تفاوت این دو نسخه در این است که در نسخه اصلی، ابهام باعث ترس می‌شد، اما در توریست، ابهام باعث «اشتیاق» می‌شود. این تغییر رویکرد نشان‌دهنده تفاوت سلیقه مخاطب جهانی در مواجهه با مفهومِ «غریبه» است؛ ما دوست داریم غریبه‌ها نه تهدید، بلکه فرصتی برای یک ماجراجوییِ عاشقانه باشند.

جامعه‌شناسیِ غریبه؛ چرا به کسی که نمی‌شناسیم اعتماد می‌کنیم؟

جورج زیمل (Georg Simmel)، جامعه‌شناس بزرگ، مفهومی به نام «غریبه» دارد. او معتقد است غریبه کسی است که امروز می‌آید و فردا می‌ماند، اما هرگز به طور کامل جذبِ جمع نمی‌شود. غریبه‌ها برای ما جذابند چون آن‌ها «قضاوت» نمی‌کنند. فرانک در فیلم توریست، به الیز اعتماد می‌کند چون الیز هیچ‌چیز از گذشته‌ی ملال‌آورِ فرانک نمی‌داند. در روابط انسانی، مرموز بودن به ما اجازه می‌دهد «خودِ جدیدی» اختراع کنیم. الیز برای فرانک یک فرصت است تا از پیله‌ی یک معلم ریاضی ساده خارج شود. این همان دلیلی است که توریست‌ها در سفرهایشان کارهایی می‌کنند که در شهر خودشان هرگز انجام نمی‌دهند؛ چون در فضای ابهام، محدودیت‌های هویتی از بین می‌روند.

زنگ تفریح: جانی دپ، آنجلینا جولی و حمامی که هرگز تمام نشد!

در پشت صحنه فیلم، شایعه شده بود که جانی دپ و آنجلینا جولی در ابتدا اصلاً با هم کنار نمی‌آمدند. جانی دپ عادت داشت مدام سیگار برقی بکشد و آنجلینا جولی از بوی آن متنفر بود. از طرفی، جانی دپ فکر می‌کرد آنجلینا خیلی خشک و جدی است. اما یک بار در صحنه هتل، وقتی جانی دپ مجبور شد برای یک سکانس چندین ساعت در وان حمام بماند، آنقدر جوک‌های بی‌مزه تعریف کرد که آنجلینا جولی از خنده نمی‌توانست دیالوگ‌هایش را بگوید. بعد از آن روز، یخِ رابطه آن‌ها شکست و آن شیمیِ خیره‌کننده‌ای که در فیلم می‌بینید، شکل گرفت.

اسرار پشت‌پرده؛ جابجایی‌های بزرگ در کستینگ

پروژه توریست یکی از پردردسرترین پیش‌تولیدهای تاریخ را داشت. در ابتدا قرار بود تام کروز (Tom Cruise) نقش فرانک را بازی کند و چارلیز ترون (Charlize Theron) نقش الیز را! حتی کارگردان هم قرار بود لاس هالستروم باشد. اما بعد از تغییرات زیاد، قرعه به نام جانی دپ و آنجلینا جولی افتاد. این تغییر در کستینگ (Casting)، ماهیت فیلم را عوض کرد. تام کروز احتمالاً فیلم را به یک اثر اکشن شبیه ماموریت غیرممکن تبدیل می‌کرد، اما جانی دپ با آن نگاه‌های سردرگم و بازیِ زیرپوستی‌اش، لایه «آسیب‌پذیری» را به شخصیت مرموز فیلم اضافه کرد که کلیدِ موفقیتِ عاطفی اثر شد.

طراحی لباس؛ لباس به مثابهِ نقاب

کولین اتوود (Colleen Atwood)، طراح لباس افسانه‌ای، برای آنجلینا جولی لباس‌هایی طراحی کرد که یادآورِ شکوهِ دهه ۵۰ میلادی و بازیگرانی مثل آدری هپبورن بود. هر لباس الیز در فیلم، پیامی دارد. رنگ‌های خنثی (کرم، بژ، مشکی) باعث می‌شوند او در عینِ زیبایی، «غیرقابل نفوذ» به نظر برسد. در روان‌شناسی رنگ‌ها، این پالت رنگی نشان‌دهنده کنترل و رازداری است. در مقابل، فرانک را با لباس‌های معمولی و گاهی نامرتب می‌بینیم که نشان‌دهنده «بی‌دفاع بودن» او در برابر قدرتِ مرموز الیز است. طراحی لباس در این فیلم، نیمی از بارِ شخصیت‌پردازی مرموز را به دوش می‌کشد.

سوءبرداشت‌ها؛ آیا توریست یک فیلم جاسوسی است؟

بسیاری از منتقدان در زمان اکران، فیلم را به خاطر «کم‌تحرک بودن» کوبیدند چون انتظار یک فیلم جاسوسی مثل «بورن» یا «جیمز باند» را داشتند. اما توریست در اصل یک «ادای دین» (Homage) به کمدی-رومانس‌های معمایی قدیمی مثل «معما» (Charade) است. سوءبرداشت اصلی این بود که مخاطب فکر می‌کرد باید با یک توطئه پیچیده جهانی روبرو شود، در حالی که هسته اصلی فیلم، «بازیِ هویت» بین دو نفر است. این فیلم بیشتر درباره «لذتِ فریب خوردن» است تا «دقتِ جاسوسی». اگر با این زاویه دید به تماشای آن بنشینید، ابهاماتش به جای آزاردهنده بودن، لذت‌بخش می‌شوند.

روان‌پزشکیِ بالینی؛ سندرمِ کشش به ضدقهرمان

در روان‌پزشکی، پدیده‌ای داریم به نام «هایبرستوفیلیا» (Hybristophilia) که در فرم‌های خفیفش باعث می‌شود آدم‌ها جذب کسانی شوند که خطرناک یا خارج از قانون به نظر می‌رسند. مرموز بودنِ الیز در فیلم توریست، با هاله‌ای از «جرم و خطر» همراه است. این خطر باعث ترشح آدرنالین می‌شود که در مغز، پیوندی نزدیک با احساسِ هیجانِ عاشقانه دارد. ما جذب الیز می‌شویم چون او نماینده‌ی دنیایی است که در آن قوانینِ روزمره شکسته می‌شوند. مرموز بودن او، در واقع یک «دعوت‌نامه» برای تجربه خطری است که در زندگی امن و خسته‌کننده ما وجود ندارد.

پایان‌بندی و پاداشِ پازل (بدون لو دادن داستان)

چرا پایان‌بندی فیلم‌هایی مثل توریست برای مغز لذت‌بخش است؟ چون مغز بعد از تحملِ یک دوره طولانی از «تعلیق» (Suspense)، نیاز به تخلیه دارد. این تخلیه اطلاعاتی، دوپامین شدیدی ترشح می‌کند. فیلم توریست با هوشمندی، قطعات پازل را طوری چیده که در لحظه آخر، تمام آن نگاه‌ها و سکوت‌ها معنا پیدا می‌کنند. لذتِ نهایی نه در خودِ «حقیقت»، بلکه در «فهمیدنِ اینکه چطور فریب خورده‌ایم» نهفته است. این فیلم به ما ثابت می‌کند که گاهی اوقات، پنهان کردن هویت نه برای آسیب زدن، بلکه برای محافظت از چیزی والاتر است؛ و همین پارادوکس است که جذابیتِ مرموز را ابدی می‌کند.

جمع‌بندی نهایی

فیلم توریست، مسترکلاسی در نمایشِ قدرتِ ابهام و «جذابیتِ مرموز» است. این اثر با هوشمندی تمام نشان می‌دهد که چگونه ندانستنِ هویتِ واقعیِ یک فرد، می‌تواند شعله‌های کنجکاوی و اشتیاق را در ما روشن کند. ما در این فیلم یاد می‌گیریم که پنهان‌کاری همیشه به معنای فریب نیست، بلکه گاهی ابزاری است برای بازتعریفِ خود در دنیایی که مدام می‌خواهد ما را در جعبه‌های مشخص قرار دهد. توریست با ترکیبِ هنرمندانه‌ی سینماتوگرافیِ خیره‌کننده، طراحی لباسِ مفهومی و بازی‌های کنترل‌شده، به یکی از نمادهای سینمای معمایی-رومانتیک مدرن تبدیل شده است. در نهایت، این فیلم به ما یادآوری می‌کند که جذاب‌ترین پازلِ جهان، «انسان» است و تا زمانی که بخشی از هویتِ ما پنهان بماند، کشش و زیبایی هم پابرجا خواهد بود.

رازِ جذابیتِ شما در چیست؟

آیا شما هم فکر می‌کنید آدم‌های مرموز جذاب‌ترند یا ترجیح می‌دهید همه چیز از همان ابتدا شفاف باشد؟ اگر جای فرانک بودید، آیا به غریبه‌ای مثل الیز در قطار اعتماد می‌کردید؟ نظرات و تحلیل‌های شخصی خودتان را درباره این فیلم و جادویِ بازیِ جانی دپ و آنجلینا جولی در بخش دیدگاه‌ها برای ما بنویسید. ما تمام نظرات شما را با دقت می‌خوانیم!