چرا آنتون چیگور برای کشتن یا زنده ماندن آدم‌ها شیر یا خط می‌انداخت؟ در فیلم No Country for Old Men 2007

نام فیلم: جایی برای پیرمردها نیست (No Country for Old Men)

کارگردانان: جوئل و ایتن کوئن (Joel & Ethan Coen)

شرکت سازنده: میراماکس (Miramax) و پارامونت ونتیج

بازیگران اصلی و نقش‌ها:

خاویر باردم (Javier Bardem) در نقش آنتون چیگور

جاش برولین (Josh Brolin) در نقش لولین ماس

تامی لی جونز (Tommy Lee Jones) در نقش کلانتر اد تام بل

کلی مک‌دونالد در نقش کارلا جین ماس

داستان در سال ۱۹۸۰ در دشت‌های بی‌آب و علف تگزاس غربی روایت می‌شود. لولین ماس، یک جوشکار سابق و ویتنامی بازگشته از جنگ، در حین شکار به طور اتفاقی با صحنه معامله نافرجام مواد مخدر روبرو می‌شود. او کیفی حاوی دو میلیون دلار پول نقد پیدا می‌کند و تصمیم می‌گیرد آن را برای خود بردارد؛ تصمیمی که زندگی او را به جهنمی تمام‌عیار تبدیل می‌کند. آنتون چیگور، یک قاتل بی‌رحم و روان‌پریش که توسط کارفرمایان مواد مخدر برای بازپس‌گیری پول استخدام شده، سایه‌به‌سایه ماس را تعقیب می‌کند. همزمان، کلانتر اد تام بل که پیرمردی در آستانه بازنشستگی است، تلاش می‌کند جلوی این حمام خون را بگیرد در حالی که از درک خشونت افسارگسیخته و مدرن دنیای جدید ناتوان است. فیلم تصویری عریان از تعقیب و گریزی مرگبار است که در آن مرز میان خیر و شر به شدت کم‌رنگ شده است.

آنتون چیگور خودش را فراتر از یک قاتل معمولی می‌بیند. او خودش را به عنوان مامور سرنوشت (Fate) تصور می‌کند. وقتی او سکه می‌اندازد، در واقع می‌خواهد بگوید که او تصمیم‌گیرنده نیست، بلکه این جهان و قوانین تصادفی آن هستند که حکم می‌دهند. او به قربانی‌اش در پمپ بنزین می‌گوید: «سکه به اینجا رسیده است، درست مثل خودت.» این یعنی از لحظه‌ای که سکه ضرب شده و از لحظه‌ای که آن آدم به دنیا آمده، تمام مسیرها به این نقطه و این لحظه ختم شده است. چیگور با این کار، بار اخلاقی قتل را از روی دوش خود برمی‌دارد و آن را به گردن احتمالات می‌اندازد. او فکر می‌کند اگر سکه به نفع قربانی بیاید، یعنی «دنیا» نخواسته او بمیرد و چیگور هم به این رای احترام می‌گذارد. این یک نوع جبرگرایی (Determinism) افراطی است که در آن انسان هیچ اراده‌ای از خود ندارد و فقط مهره‌ای در دستان احتمالات ریاضی است.

از منظر روان‌پزشکی، آنتون چیگور یک نمونه کلاسیک از شخصیت‌های ضداجتماعی نیست، بلکه او چیزی فراتر و پیچیده‌تر است. او دارای یک «نظام ارزشی» سفت و سخت است. سکه انداختن برای او راهی برای برقراری نوعی عدالت پوچ‌گرایانه (Nihilistic Justice) است. روان‌شناسان معتقدند چیگور با این کار سعی می‌کند از اضطراب وجودی فرار کند. او با سپردن تصمیم به سکه، خودش را از قضاوت شدن توسط دیگران و حتی خودش رها می‌کند. در واقع او یک «ابزار» است، نه یک «فرد». او هیچ لذتی از کشتن نمی‌برد و هیچ خشمی هم ندارد. او فقط یک پروتکل را اجرا می‌کند. این ویژگی او را ترسناک‌تر می‌کند، چون شما نمی‌توانید با او چانه بزنید، به او التماس کنید یا با احساساتش بازی کنید. او به اندازه جاذبه زمین غیرقابل تغییر و بی‌احساس است.

استفاده از سکه برای تعیین سرنوشت ریشه‌های کهنی دارد. در اساطیر یونان، سکه‌ای دهان مردگان می‌گذاشتند تا هزینه عبور از رودخانه استیکس (Styx) را به خارون (Charon) بدهند. سکه در فیلم «جایی برای پیرمردها نیست» نمادی از عبور از مرز زندگی به مرگ است. از طرفی، سکه نماد تجارت و سرمایه‌داری است؛ همان چیزی که محرک اصلی تمام اتفاقات فیلم (آن دو میلیون دلار) است. چیگور با استفاده از یک سکه معمولی ۲۵ سنتی برای کشتن، ارزش جان انسان را با بی‌ارزش‌ترین واحد پولی معاوضه می‌کند. این یک نقد تند و تیز به دنیایی است که در آن همه چیز، حتی حق حیات، به یک معامله یا یک شانس ساده تقلیل یافته است. برادران کوئن با این نمادپردازی، پوچی زندگی در دنیای مدرن را به رخ می‌کشند.

نقطه اوج معنایی سکه در انتهای فیلم و در مواجهه چیگور با کارلا جین (همسر لولین ماس) اتفاق می‌افتد. وقتی چیگور سکه می‌اندازد و از کارلا می‌خواهد انتخاب کند، کارلا باهوش‌تر از بقیه عمل می‌کند. او می‌گوید: «نه، من انتخاب نمی‌کنم. سکه هیچ کاره است، این تویی که تصمیم می‌گیری.» این جمله لرزه‌ای به اندام فلسفی چیگور می‌اندازد. کارلا جین به او یادآوری می‌کند که او یک «انسان» است که قدرت انتخاب دارد و نمی‌تواند پشت یک سکه پنهان شود. در واقع کارلا نقاب «مامور سرنوشت» را از چهره چیگور برمی‌دارد و او را به یک قاتل حقیر تقلیل می‌دهد. اگرچه فیلم نشان نمی‌دهد که آیا او کارلا را می‌کشد یا نه (هرچند چک کردن کف کفش‌هایش بعد از خروج از خانه، نشان‌دهنده ریختن خون است)، اما از نظر اخلاقی، کارلا جین تنها کسی است که بر چیگور پیروز می‌شود چون مسئولیت عمل را به گردن خود او می‌اندازد.

راجر دیکینز (Roger Deakins)، مدیر فیلم‌برداری نابغه این اثر، برای صحنه‌های سکه انداختن از نورپردازی و زوایای خاصی استفاده کرده است. در صحنه پمپ بنزین، سکه درخشش خاصی دارد که آن را از محیط کدر و غبارآلود مغازه متمایز می‌کند. استفاده از کلوزآپ‌های (Close-up) شدید از سکه روی پیشخوان، فشار روانی لحظه را دوچندان می‌کند. جالب است بدانید که صدای چرخش سکه روی پیشخوان در مرحله صداگذاری به شدت تقویت شده تا شبیه به صدای تیک‌تک بمب یا ساعت باشد؛ نمادی از زمان رو به پایان برای قربانی. این جزئیات فنی باعث می‌شود که مخاطب هم مثل شخصیت روبروی چیگور، سنگینی سرنوشت را روی شانه‌هایش حس کند و برای لحظاتی نفسش در سینه حبس شود.

فیلم اقتباسی دقیق از رمان کورمک مک‌کارتی (Cormac McCarthy) است، اما در کتاب، جنبه‌های فلسفی سکه کمی عریان‌تر بیان شده است. در رمان، چیگور بیشتر درباره «قوانین» صحبت می‌کند. او معتقد است که اگر کسی قانونی را زیر پا بگذارد که به این لحظه ختم شده، پس باید عواقبش را هم بپذیرد. در کتاب، مواجهه او با کارلا جین طولانی‌تر است و دیالوگ‌های پیچیده‌تری درباره ماهیت انتخاب رد و بدل می‌شود. کوئن‌ها با هوشمندی، بسیاری از این حرف‌ها را حذف کردند و به جای آن، از سکوت و نگاه‌های نافذ خاویر باردم استفاده کردند تا ابهام و ترس بیشتری ایجاد کنند. این تغییر باعث شد که سکه انداختن از یک بحث کلامی به یک آیین (Ritual) تصویری و تکان‌دهنده تبدیل شود که تاثیرش در سینما به مراتب بیشتر از کلمات است.

یک سوءبرداشت رایج این است که چیگور برای همه سکه می‌اندازد. اما این‌طور نیست. او فقط برای کسانی سکه می‌اندازد که «بخشی از ماموریتش نیستند» اما در مسیر او قرار گرفته‌اند. مثلاً او برای لولین ماس سکه نمی‌اندازد چون ماس هدف اوست و باید بمیرد. او برای رقیبانش سکه نمی‌اندازد چون آن‌ها مانع کارش هستند. سکه مخصوص آدم‌های «بی‌گناه» یا رهگذرانی است که تصادفاً در بدترین زمان در بدترین مکان بوده‌اند (مثل پیرمرد صاحب پمپ بنزین). این نشان می‌دهد که او برای قتل‌هایش طبقه‌بندی دارد. اگر شما در لیست او باشید، می‌میرید؛ اما اگر فقط راهتان با او تلاقی کند، او به شما یک شانس ۵۰-۵۰ می‌دهد تا ببینید آیا کائنات با زنده ماندن شما موافق است یا خیر. این منطق بیمارگونه، او را از یک قاتل زنجیره‌ای به یک «پدیده طبیعی» مثل طوفان تبدیل می‌کند.

بعد از اکران فیلم، حرکت شیر یا خط آنتون چیگور به یکی از نمادهای ماندگار تاریخ سینما تبدیل شد. این سکانس بارها در سریال‌هایی مثل «سیمپسون‌ها» و انیمیشن‌های مختلف پارودی شده است. حتی در دنیای واقعی، عبارت «Call it» (انتخاب کن) با لحن خاص خاویر باردم به تکیه‌کلامی برای نشان دادن موقعیت‌های حساس و تعیین‌کننده تبدیل شده است. این فیلم باعث شد که نگاه مردم به «شانس» تغییر کند. حالا وقتی کسی سکه می‌اندازد، ناخودآگاه تصویری از آن قاتل خونسرد در ذهن سینما دوستان نقش می‌بندد. این قدرت سینماست که یک عمل ساده و روزمره را به نمادی از وحشت وجودی و فلسفه مرگ و زندگی تبدیل می‌کند و آن را در حافظه جمعی نسل‌ها حک می‌سازد.