زندگینامه میکیس تئودوراکیس، آهنگساز سرشناس یونانی و نماد مقاومت

می‌کیس تئودوراکیس (1925-2021) آهنگساز، رهبر ارکستر و فعال سیاسی مشهور یونانی بود. او یکی از مهم‌ترین چهره‌های موسیقی یونانی به حساب می‌آید و سهم قابل توجهی در موسیقی کلاسیک و عامه پسند داشته است. در اینجا مروری بر زندگی و دستاورد‌های او است:

زندگی اولیه و تحصیلات: می‌کیس تئودوراکیس در 29 ژوئیه 1925 در جزیره کیوس، یونان به دنیا آمد. او از کودکی استعداد خود را در موسیقی نشان داد و شروع به یادگیری نواختن پیانو و ویولن کرد. او تحصیلات موسیقی خود را در کنسرواتوار آتن دنبال کرد و سپس در کنسرواتوار پاریس تحصیل کرد.

موسیقی و آهنگسازی: تئودوراکیس طیف وسیعی از موسیقی از جمله سمفونی‌ها، موسیقی مجلسی، آثار کرال و موسیقی فیلم را ساخت. با این حال، او شاید بیشتر به دلیل آهنگ‌های محبوب و الهام گرفته از مردم شناخته شده است. او عناصری از موسیقی محلی یونانی، ملودی‌های سنتی و ریتم‌ها را در آثار خود گنجانده و به آن طعم یونانی متمایز می‌دهد.

زوربای یونانی: یکی از مشهورترین آثار تئودوراکیس، موسیقی فیلم «زوربای یونانی» (1964) به کارگردانی مایکل کاکویانیس است. موضوع اصلی فیلم که به «رقص زوربا» معروف است، به طور گسترده‌ای شناخته شد و اغلب با فرهنگ یونانی مرتبط است.

فعالیت سیاسی: تئودوراکیس در طول زندگی خود عمیقاً درگیر مسائل سیاسی و اجتماعی بود. او یکی از حامیان فعال اهداف چپ بود و با دیکتاتوری‌های مختلفی که یونان تجربه کرد، از جمله حکومت نظامی که از سال 1967 تا 1974 بر کشور حکومت کرد، مخالف بود. موسیقی او اغلب حاوی پیام‌های سیاسی و مضامین آزادی و مقاومت بود.

آزار و شکنجه و تبعید: تئودوراکیس به دلیل فعالیت سیاسی و مقاومت در برابر حکومت نظامی، با آزار و اذیت مواجه شد و چندین بار به زندان افتاد. در سال 1970 در جزیره می‌کونوس در حصر خانگی قرار گرفت. او بعدا آزاد شد، اما در سال 1973 دوباره دستگیر و سپس به فرانسه تبعید شد. در دوران تبعید به آهنگسازی و مشارکت در فعالیت‌های سیاسی از خارج ادامه داد.

بازگشت به یونان: تئودوراکیس در سال 1974 پس از سقوط حکومت نظامی به یونان بازگشت. او هم در موسیقی و هم در سیاست فعال ماند و به خلق آهنگ‌های جدید و همچنین مشارکت در ابتکارات فرهنگی و اجتماعی ادامه داد.

میراث: می‌کیس تئودوراکیس اثری محو نشدنی در موسیقی و فرهنگ یونانی به جا گذاشت. ساخته‌های او مورد علاقه مردم یونان و سراسر جهان است. کار‌های او همچنان توسط ارکستر‌ها، گروه‌های کر و نوازندگان در سطح جهان اجرا می‌شود. فداکاری او به عدالت اجتماعی و فعالیت‌های سیاسی همچنین جایگاهی را برای او به عنوان یک شخصیت تأثیرگذار در تاریخ یونان به ارمغان آورد.

می‌کیس تئودوراکیس در 2 سپتامبر 2021 درگذشت، اما موسیقی و میراث او همچنان بر نسل‌های موسیقی‌دان و علاقه‌مندان به موسیقی تأثیر می‌گذارد و الهام‌بخش آن‌هاست.

میکیس تئودوراکیس در سراسر جهان، نامی آشنا دارد و ایرانی‌ها نیز از طریق موسیقی فیلم‌هایی چون “زوربای یونانی”، “زد” و “حکومت نظامی” او را می‌شناسند.

احمد شاملو شاعر نام‌آور ایرانی زمانی که اشعار شماری از شاعران یونانی از جمله یانیس ریتسوس را تحت عنوان “ترانه‌های میهن تلخ” به فارسی ترجمه کرد و در قالب نوار کاست اشعار او را خواند، از ساخته‌های تئودوراکیس برای موسیقی زمینه بهره برد.

ریتسوس ترانه‌های مقاومت علیه قساوت و بی‌عدالتی سرود و تئودوراکیس برای آنها موسیقی ساخت.

تئودوراکیس در ۲۹ ژوئیه ۱۹۲۵ در جزیره‌ کیوس یونان چشم به جهان گشود و از کودکی به موسیقی علاقه‌مند شد.

از آنجا که سری پرشور داشت، همراه با موسیقی به مبارزات سیاسی چپ‌گرایانه نیز روی آورد و در دوره‌هایی به زندان و تبعید محکوم شد.

نماد مقاومت

مبارزات سیاسی تئودوراکیس به سه دوره تقسیم می‌شود.

با آغاز جنگ جهان دوم، در کنار نهضت مقاومت یونان علیه نازی‌ها ایستاد که یونان را اشغال کرده بودند. اما مبارزات سیاسی او پس از جنگ جهانی دوم شدت می‌گیرد به‌طوری که شکنجه را در زندان تجربه می‌کند.

با پایان جنگ جهانی دوم، طی ۱۹۴۶ تا ۱۹۴۷ یونان وارد یک جنگ داخلی بین دولت راست‌گرا و ارتش خلق یونان با گرایشات چپ می‌شود. آهنگساز جوان در کنار نیروهای چپ‌گرا مبارزه می‌کند. به‌دلیل‌ مبارزاتش عنوان “عنصر خطرناک” به او داده می‌شود. به این ترتیب، تئودوراکیس دستگیر و تبعید می‌شود و شدیدا تحت شکنجه قرار می‌گیرد.

پس از خلاصی، در۱۹۵۴ به پاریس رفت که تحصیلاتش را در زمینه موسیقی تکمیل کند. به نظر می‌آمد که از این پس، زندگیش را وقف موسیقی خواهد کرد اما از آنجا که سر سازگاری با شرایط موجود را نداشت، با آغاز دیکتاتوری نظامیان در یونان طی سال‌های ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۴ بار دیگر مستقیما درگیر سیاست شد و باز زندان و تبعید.

بلافاصله بعد از آزادی، به فرانسه رفت و با اجرای کنسرت‌هایی علیه دیکتاتوری یونان، پیامش را به سراسر جهان ارسال کرد.

پس از سرنگونی حکومت نظامی‌ها، سال‌ها بعد او نمایندگی مجلس و دو سال وزارت (۹۲-۱۹۹۰) را تجربه کرد.

 او بیانگر اراده مبارزه علیه فاشیسم است و معنای آزادی برای یونانیان پس از سقوط حکومت نظامی‌ها در سال ۱۹۷۴.

در سال ۲۰۱۰ علیه ریاضت و ورشکستگی اقتصادی در یونان با معترضان همراه شد و خواهان دریافت غرامت از آلمان در زمان اشغال کشور در جنگ جهانی دوم.
با وجود مشغله سیاسی، آهنگسازی به‌عنوان یک حرفه هیچگاه او را ترک نکرد و در سراسر جهان کنسرت موسیقی بر پا کرد.

سرود امید

ساخته‌های تئودوراکیس عموما ترغیب به مقاومت و امید و عشق است. این موضوع را چه در ساخته‌های موسیقیایی‌اش برای فیلم‌های سیاسی همچون زد و حکومت نظامی می‌توان دید، چه در زوربای یونانی و سرپیکو و نامه‌هایی از ماروسیا.

فیلم‌های زد و حکومت نظامی ساخته کوستاو گاوراس کارگردان یونان‌الاصلی فرانسوی به ترتیب در سال‌های ۱۹۶۹ و ۱۹۷۱ ساخته شد. موسیقی فیلم زد توانست جایزه اول جشنواره بفتا را از آن خود کند.

در آستانه انقلاب ۵۷ ایران، این فیلم‌ها در سینماها به نمایش درآمدند و مورد استقبال قرار گرفتند و موسیقی آنها به عنوان نماد مبارزاتی در ذهن انقلابی‌های چپ‌گرا نقش بست.

اما زوربای یونانی نیز فیلمی بود که مورد استقبال عام قرار گرفت و موسیقی و صحنه رقص آنتونی کوئین در نقش زوربا در ساحل به نمادی از فرهنگ یونان معاصر تبدیل شد. به این ترتیب، تئودوراکیس موسیقی سنتی یونانی را با آموزه‌های نوین درآمیخت و توانست محصول کار خود را به عنوان بخشی از فرهنگ یونانی به جهان عرصه کند.

لینا مندونی وزیر فرهنگ یونان در پی درگذشت تئودوراکیس نوشت: “امروز ما بخشی از روح یونان را از دست دادیم، کسی که توانست یونان را به شعر خواندن وادارد.”

فیلم زوربای یونانی (۱۹۶۴) که برگرفته از رمانی با همین عنوان از نیکوس کازانتزاکیس نویسنده سرشناس یونانی است، توانست با کارگردانی مایکل کاکویانیس کارگردان قبرسی، سه جایزه اسکار بگیرد.

تئودوراکیس علاوه بر ساختن موسیقی برای فیلم، آهنگسازی‌های بیشماری کرد که برخی از آنها بر پایه سرودها و ترانه‌های یونانی است. “سه‌گانه ماوتهاوزن” که بر اساس ترانه‌هایی درباره اردوگاه اجباری با همین نام در دوره نازی‌هاست، از مشهورترین ساخته‌های تئودوراکیس است.

ازجمله کنسرت‌های مشهور تئودوراکیس با آوازخوانی ماریا فارانتوری، خواننده سرشناس یونانی است که در زمان حکومت نظامی‌ها، در خارج از یونان برگزار شد و مورد استقبال عام قرار گرفت. شماری از این کنسرت‌ها بر پایه ترانه‌های “کانتو جنرال” (آواز عمومی) نوشته پابلو نرودا شاعر اهل شیلی بود.

تئودوراکیس و فارانتوری چند دهه با یکدیگر همکاری کردند و در سال‌های اخیر یک بار دیگر ترانه‌های مقاومت دهه شصت و هفتاد را دوباره اجرا کردند.

در نوار کاستی ترانه‌های میهن تلخ، بخشی از آواز فارانتوری شنیده می‌شود که مورد استقبال ایرانی‌ها قرار گرفت.

ترانه‌های میهن تلخ شامل شعرهای یانیس ریتسوس و یاکوس کامپانلیس با موسیقی تئودوراکیس است.