بارش شهابی چیست؟
شاید شبی را به خاطر داشته باشید که جسم پرنوری را در حال افتادن در آسمان دیده باشید. در تمامی شبها میتوان اجرام نورانی را در آسمان مشاهده کرد که در جهتهای مختلف در حال افتادن و یا باریدن هستند. این اجرام «شهاب » نام دارند که ذرات جداشدهای از سیارکها و ستار ههای دنباله داری هستند که مسیر آنها در مسیر زمین قرار گرفته است. ما در آسمان شهابها را در لحظه برخورد و سوختن در جو مشاهده میکنیم. حاصل این برخورد است که ما شهابها را به صورت اجرام نورانی در حال بارش میبینیم. آبان ماه امسال زمان دو بارش مهم است. «بارش شهابی اسدی» و «بارش شهابی ثوری» از جمله بارشهای شهابی هستند که هر ساله در ماه آبان رخ میدهد. امسال اوج بارش شهابی اسدی لحظاتی پس از غروب خورشید پنج شنبه ۲۶ آبان است. برای این که با بارشهای شهابی و به خصوص بارش اسدی آشنا شوید در ابتدا مقدماتی را درباره تقسیمبندی آسمان و چگونگی شکلگیری شهابها بیان میکنیم.
• تقسیمبندی آسمان
زمین در مسیر حرکت خود به دور زمین بر روی محوری میچرخد. از دید ما ساکنان زمین، خورشید در آسمان حرکت ظاهری دارد. مسیر حرکت خورشید در زمینه ستارههای آسمان است و از محدوده ۱۲ صورت فلکی میگذرد. مسیر حرکت خورشید از این صورتهای فلکی را «دایره البروج» (Ecliptic) میگویند. خورشید هر ماه در یکی از این صورتهای فلکی قرار دارد. بر اساس این مسئله هر ماهی که خورشید در یک صورت فلکی قرار دارد آن صورت فلکی نشاندهنده ماه آن موقع است. به طور مثال وقتی خورشید در صورت فلکی میزان است ماه مهر است. در آن ماهی که خورشید در آن قرار دارد صورت فلکی آن ماه دیده نمیشود. به طور مثال در ماه مرداد که خورشید در صورت فلکی شیر (اسد)Leo قرار دارد این صورت فلکی دیده نمیشود.
پیشینیان ما در گذشتههای دور از دیدن آسمان تصاویر مختلفی به وجود میآوردهاند و با استفاده از حالت و شکل قرار گرفتن اجرام پرنور آسمان، اجرام را به صورت شکلهای مختلفی میدیدند. آنها اسم این اشکال را صورت فلکی گذاشتند و برای هر صورت فلکی نامی برگزیدند. آنها میخواستند با این کار به نوعی آسمان را به قسمتهای مختلف تقسیم کنند. بدین ترتیب است که امروزه شما با نگاه کردن به آسمان صورتهای فلکی بسیاری را میبینید. در حقیقت بسیاری از اجرام هر صورت فلکی به یکدیگر هیچ ربطی ندارند و ممکن است میلیونها کیلومتر از هم فاصله داشته باشند اما به صورت ظاهری از دید ما ساکنان زمین در نزدیکی هم قرار دارند. به طور مثال ستاره قطبی که نشاندهنده شمال است در صورت فلکی خرس کوچک (دب اصغر) قرار دارد. شکل قرار گرفتن ستارههای این قسمت از آسمان شبیه به یک خرس کوچک است و یا حالت قرار گرفتن اجرام صورت فلکی شیر (اسد) که تقریباً به شکل یک شیر است.
• بارش شهابی چیست
«شهاب سنگها» (Meteor) ذرات و تکههای جداشده از اجرام آسمانی هستند که در فضا پراکندهاند. اندازهها شهابها از یک ریگ کوچک شروع میشود و در بزرگترین حالت به چند صدمتر میرسد. یک شهاب سنگ میتواند تکهای از یک ستاره دنباله دار، یک سیارک و حتی سیارات منظومه خورشیدی باشد. منشاء بیشتر شهابهایی که با جو زمین برخورد میکنند قطعات کوچکی از سر یک ستاره دنباله دار هستند. ستاره دنباله دار جرمی است که به دور خورشید مدار بسیار بزرگی دارد. آنها کوههای بزرگی از یخ و گاز و غبار هستند که ممکن است از خارج از منظومه خورشیدی مدارشان آغاز شود و تا نزدیکیهای خورشید برسد. وقتی که یک دنباله دار در مدار خود به سمت خورشید در حرکت است تحت گرانش شدید خورشید قرار میگیرد و به خاطر گرمای بسیار خورشید منابع عظیمی از یخ و گاز خود را از دست میدهد. تکههایی از ستاره دنباله دار که از آن جدا شدهاند به صورت رشتههایی در فضا باقی میمانند و با اجرامی که در مسیر آنها قرار دارند برخورد میکنند. هنگامی که زمین در مسیر یکی از این رشتهها برخورد میکند شهابهای آن رشته با جو زمین برخورد کرده و میسوزند. در این هنگام ما میتوانیم برخورد شهابها با جو زمین را به صورت اجرامی نورانی ببینیم که به اصطلاح در حال باریدن هستند.
یک شهاب سنگ میتواند قطعهای از یک سیارک نیز باشد. تکههای شهاب سنگهایی که از سیارکها جدا میشوند بیشتر از جنس آهن و سنگ هستند. تاکنون سیارکهای تقریباً بزرگی با زمین برخورد کردهاند که از جمله آنها میتوان به حفره معروف بزرگ آریزونا اشاره کرد که حاصل برخورد یک سیارک کوچک در حدود ۲۵ هزار سال قبل است. در سال ۱۹۰۸ نیز شهاب سنگ بزرگی پس از عبور از جو زمین به جنگلهای سیبری برخورد کرد و قسمت بزرگی از این جنگلها را سوزاند.
هر ماهی از سال دوران بارش یک بارش شهابی است. به طور مثال در ماه آذر زمان بارش شهابی جوزایی در صورت فلکی جوزا (Gemini) است و یا ماه مرداد زمان بارش شهابی برساووشی (Perseus) در صورت فلکی برساووش است. این بدین معنا است که در آن ماه عمده شهابهایی که در آسمان میبینیم در محدوده آن صورت فلکی قابل مشاهده است. هم اکنون که ما در ماه آبان قرار داریم زمان دوره بارش شهابهای اسدی است که در محدوده صورت فلکی شیر(اسد) دیده میشود. هر بارش شهابی در یک یا چندین شب به اوج بارش خود میرسد، یعنی بیشترین مقدار بارش اتفاق میافتد. رصدگران زمان اوج هر بارش را به صورت روز و ساعت محاسبه میکنند و میزان بارش شهابی را در یک ساعت به دست میآورند. (ZHR Zenithal Hourly Rate) میانگین بارش شهاب در طول یک ساعت است که با این حروف اختصاری نشان داده میشود. به طور مثال گفته میشود که اوج بارش شهابی برساووشی در شب ۲۲ مرداد و ساعت اوج بارش (بیشترین میزان مشاهده شهاب) ساعت یک بامداد است و ZHR آن ۵۰۰ شهاب است.
بارش شهابی اسدی از جمله مهمترین بارشهای شهابی در طول سال است که بازه آن در ماه آبان است و در روزهای پایانی این ماه بارش به اوج خود میرسد. محدوده مشاهده بارشهای اسدی در اطراف صورت فلکی شیر(اسد) است. شهابهای اسدی جزء سریعترین شهابها هستند و به همین دلیل به شکل نور سفیدرنگی دیده میشوند. سرعت این شهابها بین ۷۰ تا ۷۵ کیلومتر در ثانیه است.
• تاریخچه رصد بارش شهابی اسدی
برای نخستین بار منجمان مصری در سال ۹۰۲ میلادی، بارش شهابی اسدی را رصد کردند. آنها بارش شهابها را به سقوط باران گونه ستارهها تشبیه کردند. در بارشهای بعدی منجمان چینی، ژاپنی، پرتغالی، فرانسوی و منجمان مسلمان (بارش ۱۲۰۲ میلادی) بارش اسدی را ثبت کردند.
در واپسین سال قرن هجدهم بسیاری از دریانوردان و ساکنان آمریکا بارش پربار اسدی آن سال را رصد کردند. در سال۱۸۳۳ میزان بارش شهابهای اسدی در ساعت اوج خود به هزاران عدد شهاب رسید. مردمی که در آن زمان شاهد این بارش بودند فکر میکردند که دنیا به پایان رسیده است و همه چیز در حال نابودی است. اما منجمان که میدانستند این واقعه بارش شهابی است با مشاهده دقیق شهابها، کانون بارش را مشخص کرده و میزان شهابها و زمان اوج شها ب باران را به دست آوردند.
«هاینریش اولبرس» چهار سال بعد در سال ،۱۸۳۷ با بررسی بارشهای اسدی در دهههای گذشته، دوره فعالیت این بارش را ۳۳ یا ۳۴ سال تعیین کرد. در روزهای پایانی سال۱۸۶۵ «ارنست تمپل» دنباله داری را از قدر ظاهری شش در صورت فلکی خرس بزرگ (دب اکبر) کشف کرد. در ابتدای سال بعد منجمی در رصدخانه هاروارد با نام «تاتل» نیز به طور مستقل موفق به کشف این دنباله دار شد. بدین ترتیب این دنباله دار به اسم هر دو منجمی که آن را در یک محدوده زمانی کشف کرده بودند گذاشته شد. دنباله دار «تمپل- تاتل» در دوازدهم ژانویه ۱۸۶۶ به حضیض خود رسید. در سالهای ۱۸۹۹ و ۱۹۳۳ بر خلاف پیشبینیها تعداد شهابهای بارش اسدی کم بود. علت آن اثر اختلالات گرانشی دو سیاره مشتری و زحل بود که گاهی باعث دور شدن توده ذرات دنباله دار از مدار زمین میشود. بارش اسدی در سال ۱۹۶۶ بسیار پربار بود. در این بارش در مدت کوتاهی آسمان پر از شهابهایی بود که با جو زمین برخورد میکردند. در آمریکای شمالی رصدگرانی بودند که بیش از ۳۰شهاب را در یک ثانیه در گزارشهایشان به ثبت رسانده بودند.
دنباله دار «تمپل- تاتل» در آخرین گذر خود در ۹ اسفند ۱۳۷۷ به حضیض مدارش (نزدیکترین فاصله با زمین) رسید. در این سال اوج بارش در سپیده دم ۲۶ آبان یعنی ۲۰ ساعت زودتر از زمان پیشبینی شده، رخ داد و برنامهریزی بسیاری از رصدگران شهاب را به هم ریخت و افراد زیادی نتوانستند اوج این بارش را مشاهده کنند. علت این اتفاق برخورد رشتهای از ذرات به جا مانده از گذر دنباله دار «تمپل- تاتل» در سال۱۳۳۳ میلادی با زمین بود. این توده دارای ذرات بزرگتری بود که در نتیجه تعداد آذر گویهای آن بیش از حد معمول بود. در سال ۱۳۷۸ میزان بارش شهابهای اسدی در ساعت اوج خود به ۳۷۰۰ شهاب رسید. بسیاری از ساکنان غرب آسیا از جمله مردم ایران توانستند این شهاب باران بی نظیر را در آسمان مشاهده کنند. در سال ۱۳۷۹ تعداد میزان بارش شهابها در زمان اوج بارش ۵۰۰ و در سالهای ۱۳۸۰ و۱۳۸۱ بارش اسدی به حدود ۳۰۰۰رسید. بر طبق پیشبینیها دوره رگبارهای شهابهای اسدی به پایان رسیده است.
• بارش شهابی اسدی امسال
امسال اوج بارش شهابی اسدی در ایران، ساعت ۱۸ پنج شنبه ۲۶ آبان است. ZHR (میزان بارش شهابی) بارش شهابی اسدی امسال متغیر است و میزان ثابتی ندارد. بارش اسدی امسال به لحاظ تعداد شهاب پربار نیست و به میزان اوج خود در سالهای ۱۳۷۹ نمیرسد، بنابراین امسال شهابهای بسیار کمی از این بارش را شاهد خواهیم بود. کانون بارش شهابهای اسدی در محدوده صورت فلکی شیر (اسد) است. دقت داشته باشید شهابهایی که در دیگر صورتهای فلکی آسمان دیده میشوند مربوط به بارش اسدی نیستند و هر کدام مربوط به بارشهای شهابی دیگری هستند که منشاء جداگانهای از هم دارند.
برای رصد شهابهای اسدی لازم نیست که از شهرها دور شوید زیرا که آنها را میتوان در داخل شهرها -البته در مناطقی که آلودگی نوری کمتری دارند- مشاهده کرد. آسمان تقریباً تاریک و مقداری صبر و حوصله، شب به یادماندنی را برایتان به خاطر خواهد گذاشت. اگر میخواهید که به طور جدی شهابها را مشاهده و حتی تعداد و نوع آنها را ثبت کنید بهتر است که به مناطقی که آلودگی نوری کمتر و افقهای باز دارند بروید. با داشتن چند برگه کاغذ و یک خودکار به ثبت شهابهایی که در آسمان میبینید بپردازید. زمان، قدر ظاهری، رنگ و مسیر حرکت شهابها مهمترین نکاتی هستند که برای هر شهاب بایستی ثبت کنید. دقت داشته باشید که تنها شهابهایی که در داخل و محدوده صورت فلکی شیر(اسد) هستند مربوط به بارش شهابی اسدی هستند. اما اگر امکان خارج شدن از شهرتان را ندارید زیاد ناراحت نشوید چرا که با کمی صبر و حوصله میتوانید در پشت بام، ایوان، حیاط خانه و به طور کل هر مکانی که آلودگی نوری کمتری دارد شهابها رامشاهده کرده و از رصد آنها لذت ببرید.
• بارش شهابی ثوری
این روزها دوران بارش شهابی ثوری نیز است. در میانه ماه آبان زمین از میان تودهای از غباری که به جامانده از دنباله دار «P/Encke2» است، عبور میکند. عبور زمین از میان این ذرات ریز باعث میشود تا این ذرات(شهاب) با سرعتی نزدیک به ۱۷۰۰ کیلومتر با جو زمین برخورد کرده و بسوزند. کانون این بارش صورت فلکی ثور است. بیشترین تعداد این شهابها در محدوده ۳۰ تا ۴۰درجهای از کانون این بارش شهابی در صورت فلکی ثور قابل رصد هستند. بارش شهابی ثوری امسال همراه با ظهور آتشگوی نیز خواهد بود.
• پیشواز بارش شهابی جوزایی
اگر به هر صورتی موفق به رصد بارش شهابی اسدی و ثوری نشدید در انتظار بارش شهابی بعدی باشید. ماه آینده (آذر) دوران فعالیت بارش شهابی جوزایی است. در هفته پایانی این ماه در روزهای ۲۲ تا ۲۵ آذر میزان بارش شهابهای جوزایی به اوج خود میرسد. باورهای بسیاری درباره مشاهده شهاب در فرهنگهای مختلف وجود دارد. بهترین باور آن است که شهابهای آسمانی، که از زیباترین پدیدههای طبیعی آسمان است را نشانهای از عظمت و بزرگی دنیای بی نهایت خود بدانیم.
سه شنبه ۲۴ آبان ۱۳۸۴ – شرق
مطالب مرتبط
