درمان با سلولهای بنیادی برای اولینبار در جهان بینایی افراد را بازمیگرداند
در یک پیشرفت چشمگیر، سه نفر که بیناییشان بهشدت کاهش یافته بود، پس از دریافت پیوند سلولهای بنیادی، بهبود قابل توجهی در بینایی خود پیدا کردند که این بهبودی بیش از یک سال ادامه داشته است. نفر چهارمی که دچار نقص بینایی شدید بود نیز پس از پیوند، پیشرفتهایی را تجربه کرد، اما این پیشرفتها دوام نیاورد. این چهار نفر، نخستین کسانی هستند که از سلولهای بنیادی بازبرنامهریزیشده برای درمان آسیبهای قرنیه استفاده کردهاند؛ قرنیه لایه شفاف بیرونی چشم است که مسئول اصلی محافظت از چشم و تمرکز نور ورودی به داخل چشم است.
نتایج این تحقیق که در ژورنال معتبر لنست منتشر شده است، به گفته کاپیل بهارتی (Kapil Bharti)، محقق سلولهای بنیادی در مؤسسه ملی چشم آمریکا، واقع در مؤسسه ملی بهداشت در بتسدا، مریلند، تحسینبرانگیز است. وی این دستاورد را «تحولی هیجانانگیز» توصیف کرده است. جین لورینگ (Jeanne Loring)، محقق سلولهای بنیادی در مؤسسه تحقیقات اسکریپس (Scripps Research) کالیفرنیا نیز میگوید که این نتایج نیاز به آزمایشهای بیشتری بر روی بیماران را تقویت میکند.
استفاده از سلولهای بازبرنامهریزیشده
لایه بیرونی قرنیه به کمک منبعی از سلولهای بنیادی که در حلقه لیمبال (Limbal Ring) – حلقه تیره اطراف عنبیه (Iris) – قرار دارند، تجدید و ترمیم میشود. زمانی که این منبع حیاتی به علت آسیب یا بیماریهای خودایمنی و ژنتیکی کاهش مییابد، فرد به وضعیتی به نام کمبود سلولهای بنیادی لیمبال (Limbal Stem Cell Deficiency یا LSCD) مبتلا میشود. در این شرایط، زخمها سطح قرنیه را میپوشانند و در نهایت فرد به نابینایی دچار میشود.
درمانهای کنونی برای LSCD محدود هستند. این درمانها معمولاً شامل پیوند سلولهای قرنیه از چشم سالم خود فرد هستند که فرایندی تهاجمی و با نتایج نامشخص است. در مواردی که هر دو چشم دچار این مشکل باشند، پیوند قرنیه از اهداکنندگان متوفی گزینه دیگری است؛ اما در این روش هم احتمال رد پیوند توسط سیستم ایمنی بدن فرد گیرنده وجود دارد.
کووجی نیشیدا (Kohji Nishida)، چشمپزشک در دانشگاه اوزاکا (Osaka University) ژاپن و همکارانش از روش جدیدی برای پیوند قرنیه استفاده کردند. آنها سلولهای خونی یک اهداکننده سالم را به حالتی مشابه سلولهای جنینی بازبرنامهریزی کرده و سپس این سلولها را به لایهای شفاف از سلولهای اپیتلیال (Epithelial) قرنیهای که شبیه به سنگفرشهای کوچک و مرتب بود، تغییر دادند.
اجرای عمل پیوند و نتایج اولیه
از ژوئن ۲۰۱۹ تا نوامبر ۲۰۲۰، این تیم دو زن و دو مرد بین ۳۹ تا ۷۲ ساله که هر دو چشم آنها به LSCD دچار بود را در این پژوهش شرکت دادند. طی جراحی، تیم تحقیقاتی ابتدا لایه زخم پوشاننده قرنیه آسیبدیده در یکی از چشمها را برداشتند و سپس لایهای از سلولهای اپیتلیال مشتق از سلولهای بازبرنامهریزیشده را به آن چشم پیوند زدند. پس از پیوند، برای محافظت از این لایه جدید یک لنز نرم محافظتی روی آن قرار دادند.
بررسی نتایج پس از پیوند
دو سال پس از پیوند، هیچکدام از افراد دچار عوارض جانبی جدی نشدند. پیوندها بدون ایجاد تومور – که یکی از خطرات شناختهشده سلولهای iPS است – موفقیتآمیز بودند و حتی در دو بیماری که داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی دریافت نمیکردند، نشانهای از رد پیوند مشاهده نشد. این مسئله به گفته کاپیل بهارتی، خبر مثبتی است که پیوندها توسط سیستم ایمنی بدن بیماران رد نشدند. هر چند برای اطمینان از ایمنی این روش، انجام پیوندهای بیشتری ضروری است.
پس از پیوند، تمامی چهار بیمار بهبود فوری در بینایی خود را تجربه کردند و سطح آسیبدیده قرنیه آنها به میزان قابل توجهی کاهش یافت. این بهبودها در سه نفر ماندگار بود؛ اما در یک نفر پس از یک سال کمی از بینایی به حالت قبل بازگشت.
بهارتی میگوید که هنوز علت دقیق این بهبودهای بینایی مشخص نیست. ممکن است سلولهای پیوندی در قرنیه گیرندگان تکثیر شده باشند یا اینکه حذف بافت زخم قبل از پیوند و یا تحریک سلولهای خود بیمار به مهاجرت از سایر بخشهای چشم به قرنیه و تجدید آن، در این بهبود مؤثر بوده باشد.
برنامههای آینده برای کارآزماییهای بالینی
نیشیدا اعلام کرده که برنامهریزی برای آغاز کارآزماییهای بالینی این روش درمانی در ماه مارس آغاز خواهد شد که طی آن اثربخشی این روش بررسی میشود. همچنین چندین کارآزمایی دیگر مبتنی بر سلولهای بنیادی iPS در سراسر جهان برای درمان بیماریهای چشمی در حال انجام است. به گفته بهارتی، موفقیتهای اولیه این تحقیقات حاکی از آن است که این روشها در مسیر درستی قرار دارند.
مطالب مرتبط
