چگونه فیلم بعضی‌ها داغشو دوست دارن (Some Like It Hot) بیلی وایلدر خط قرمزهای هالیوود را جابه‌جا کرد؟

در سال ۱۹۵۹، زمانی که هالیوود هنوز تحت سیطره سخت‌گیرانه «کد تولید» (Production Code) بود، بیلی وایلدر (Billy Wilder) جرات کرد تا کمدی‌ای بسازد که نه‌تنها هویت و جنسیت را به بازی می‌گرفت، بلکه با یکی از ساختارشکنانه‌ترین دیالوگ‌های تاریخ سینما به پایان می‌رسید. فیلم «بعضی‌ها داغشو دوست دارن» (Some Like It Hot) داستانی از بقا، موسیقی و البته لباس‌های زنانه است؛ جایی که تونی کرتیس (Tony Curtis) و جک لمون (Jack Lemmon) در نقش دو نوازنده فراری از دست مافیا، مجبور می‌شوند در قامت دو زن به نام‌های جوزفین و دفنی وارد یک گروه موسیقی دخترانه شوند.

حضور مریلین مونرو (Marilyn Monroe) در اوج درخشش خود، به این آشوبِ خنده‌دار رنگ و بویی از معصومیت و جذابیت بخشید، اما جادوی اصلی در لایه‌های زیرینِ فیلمنامه نهفته بود. وایلدر با ظرافتِ یک جراح، کلیشه‌های مردانگی را کالبدشکافی کرد و در نهایت مخاطب را با حقیقتی روبرو کرد که هنوز هم پس از دهه‌ها، خنده‌ای رها و متفکرانه بر لب‌ها می‌نشاند. این فیلم فراتر از یک کمدیِ ساده، مانیفستی در ستایشِ پذیرش و انعطاف‌پذیریِ انسانی است که در میانِ هیاهوی سازهای جاز و تعقیب‌گریزهای گانگستری، قلبِ تماشاگر را نشانه می‌رود. در این مقاله، ما به اعماق این شاهکار نفوذ می‌کنیم تا بفهمیم چرا «هیچ‌کس کامل نیست» (Nobody’s Perfect) تنها یک جمله پایانی نبود، بلکه تیرِ خلاصی به تعصباتِ زمانه بود.

۱- فرار از جوخه اعدام؛ وقتی جاز به کمکِ بقا می‌آید

“
خوب است بدانید:
تونی کرتیس و جک لمون برای اینکه بفهمند چقدر در نقشِ زنانه خود متقاعدکننده هستند، با همان لباس‌ها و گریم در استودیویِ فیلم‌برداری قدم می‌زدند و حتی وارد دست‌شویی‌های زنانه می‌شدند تا واکنشِ دیگران را بدونِ اینکه شناسایی شوند، بسنجند.

داستان با یک فاجعه آغاز می‌شود؛ شاهد بودنِ یک قتل‌عامِ گانگستری که جو (Joe) و جری (Jerry) را به هدفی برای مافیا تبدیل می‌کند. وایلدر با هوشمندی تمام، این فضایِ تیره و تار را با طنزی گزنده پیوند می‌زند. راه‌حلِ این دو نوازنده برای زنده ماندن، پوشیدنِ دامن و کفش‌های پاشنه‌بلند است؛ انتخابی که آن‌ها را وارد دنیایِ ناشناخته‌ای از محدودیت‌ها و جذابیت‌های زنانه می‌کند. این تغییرِ هویت، بستری برای کمدیِ موقعیتی ایجاد می‌کند که در آن، مردانگیِ سنتیِ این دو نفر مدام به چالش کشیده می‌شود. تونی کرتیس در نقش جوزفین، وقارِ ظاهری را حفظ می‌کند تا به «شوگر» (Sugar) نزدیک شود، در حالی که جک لمون در نقش دفنی، چنان در نقش خود غرق می‌شود که مرز میانِ واقعیت و بازی برایش کدر می‌گردد. طبق پژوهش‌های نوین در تحلیلِ جنسیتیِ سینما، این فیلم اولین گامِ جدی برای نمایشِ سیالیتِ نقش‌های اجتماعی در قالبِ یک رسانه همگانی بود.

۲- شوگر کین؛ درخششِ مریلین در میانِ سیاه‌وسفیدها

مریلین مونرو در نقش «شوگر»، قلبِ تپنده فیلم است. اگرچه او در طول فیلم‌برداری با چالش‌هایِ شخصی و سلامتیِ بسیاری دست‌وپنجه نرم می‌کرد، اما آنچه روی پرده ظاهر شد، تجسمِ کاملِ آسیب‌پذیری و شیرینی بود. وایلدر با اصرار بر فیلم‌برداریِ سیاه‌وسفید (Black and White)، نه‌تنها به سبکِ فیلم‌های گانگستریِ کلاسیک ادای احترام کرد، بلکه توانست گریمِ سنگینِ کرتیس و لمون را طبیعی‌تر جلوه دهد. جالب اینجاست که مونرو در قراردادش ذکر کرده بود که تمام فیلم‌هایش باید رنگی باشند، اما پس از دیدنِ تست‌هایِ اولیه و درکِ ضرورتِ هنریِ فیلم، با نظر وایلدر موافقت کرد. شوگر کین تنها یک «بمبِ جذابیت» نبود؛ او زنی بود که در جستجویِ امنیت و عشق، به هر کسی که کمی شبیه به رویاهایش بود پناه می‌برد. تضاد میانِ سادگیِ شوگر و حیله‌گریِ جو (که خود را یک میلیونرِ افسرده جا می‌زند)، یکی از زیباترین قوس‌های عاطفیِ کمدی‌هایِ رمانتیک را خلق کرده است.

۳- آزگود فیلدینگ؛ عاشقی که قواعد را نمی‌شناسد

در حالی که جو در تلاش است دلِ شوگر را به دست آورد، جری (دفنی) ناخواسته دلِ یک میلیونرِ واقعی به نام آزگود فیلدینگ سوم (Osgood Fielding III) را می‌رباید. جو ای براون (Joe E. Brown) با آن لبخندِ پهن و نگاهِ بی‌خیال، نقشی را بازی کرد که در زمانِ خود بسیار آوانگارد (Avant-garde) به نظر می‌رسید. آزگود، دفنی را دقیقاً همان‌گونه که هست (یا تصور می‌کند هست) دوست دارد. رقصِ تانگویِ مشهورِ آن‌ها در کلوپ، که با یک گلِ رز میانِ دندان‌ها همراه است، نه‌تنها خنده‌دار است، بلکه نشان‌دهنده رهاییِ جری در قالبِ هویتِ جدیدش است. او چنان از هدایا و توجهِ آزگود لذت می‌برد که برای لحظاتی فراموش می‌کند که یک مرد است. این زیرداستان، پیش‌درآمدی برای آن پایان‌بندیِ تاریخی است که در آن، عشق فراتر از تعاریفِ زیست‌شناختی قرار می‌گیرد. وایلدر با این رابطه، به شکلی زیرپوستی به نقدِ جامعه‌ای پرداخت که بر اساسِ ظواهر قضاوت می‌کند.

۴- نبرد با سانسور؛ کمدی در برابرِ کدِ هیز

فیلم «بعضی‌ها داغشو دوست دارن» بدون تاییدیه رسمیِ اداره سانسورِ هالیوود (Hays Code) اکران شد. موضوعِ «زن‌پوشی» (Cross-dressing) و مفاهیمِ ضمنیِ مربوط به روابطِ غیرمتعارف، در آن زمان تابوهایِ بزرگی محسوب می‌شدند. اما وایلدر که از موفقیتِ هنریِ خود اطمینان داشت، حاضر به تغییرِ یک فریم از فیلم نشد. موفقیتِ تجاریِ عظیمِ فیلم و استقبالِ گرمِ منتقدان، میخِ آخر را بر تابوتِ سانسورِ سنتیِ هالیوود کوبید. این فیلم ثابت کرد که مخاطبِ بالغ، آماده رویارویی با موضوعاتِ پیچیده‌تر در قالبِ طنز است. طبقِ مستنداتِ تاریخیِ سینما، جسارتِ وایلدر در این اثر، راه را برای نسلِ بعدیِ فیلم‌سازانِ «هالیوود نو» هموار کرد تا بتوانند با آزادیِ بیشتری به سراغِ موضوعاتِ اجتماعی بروند. «بعضی‌ها داغشو دوست دارن» نه‌تنها یک موفقیتِ هنری، بلکه یک پیروزیِ سیاسی برای آزادیِ بیان در صنعتِ سینما بود.

۵- جراحیِ خنده؛ چرا تدوینِ وایلدر نفس‌گیر بود؟

“
آیا می‌دانستید؟
سکانسی که جری (جک لمون) با خوشحالی خبر نامزدی‌اش با آزگود را به جو می‌دهد، بارها و بارها فیلم‌برداری شد؛ نه به خاطر اشتباه بازیگران، بلکه چون تماشاگران در اکران آزمایشی چنان بلند می‌خندیدند که دیالوگ‌های بعدی شنیده نمی‌شد. وایلدر مجبور شد با اضافه کردن مکث‌های طولانی و بازی با سازِ ماراکاس، فضای خالی برای خنده تماشاگر ایجاد کند.

بیلی وایلدر تنها یک نویسنده نبود، او یک مهندسِ زمان‌بندی (Timing) بود. در کمدی، فاصله میان یک حرف و واکنشِ بعدی، مرز میانِ خنده و سکوت را تعیین می‌کند. وایلدر در این فیلم از تکنیکِ «دیالوگ‌های متداخل» استفاده کرد تا حسِ هرج‌ومرجِ واقعیِ یک گروهِ موسیقیِ در حالِ سفر را القا کند. او می‌دانست که وقتی دو مرد با لباسِ زنانه در موقعیتی خطرناک قرار می‌گیرند، سرعتِ کلام باید بالا باشد تا فرصتِ فکر کردن و شک کردن از مخاطب و شخصیت‌هایِ مقابل گرفته شود. این ریتمِ تند، به‌ویژه در صحنه‌هایِ هتل، باعث می‌شود که بیننده مدام در لبه صندلی‌اش باشد؛ نگرانِ لو رفتنِ هویتِ آن‌ها و در عین حال، قهقهه زدن به تلاش‌هایِ مذبوحانه‌شان برای حفظِ ظاهر. طبق پژوهش‌های نوینِ ساختارِ کمدی، دقتِ وایلدر در تدوینِ صوتیِ این فیلم، هنوز هم به عنوانِ یک استانداردِ طلایی در دانشکده‌هایِ سینمایی تدریس می‌شود.

۶- پارادوکسِ جک لمون؛ کمدیِ فیزیکی در خدمتِ روان‌شناسی

جک لمون با بازی در نقشِ «دفنی»، یکی از ماندگارترین عملکردهایِ کمدیِ تاریخ را ثبت کرد. در حالی که تونی کرتیس سعی می‌کرد زنی جذاب و باوقار باشد، لمون رویکردی متفاوت داشت؛ او اجازه داد تا «مردِ درونش» در تقلا با لباس‌هایِ زنانه، موقعیت‌هایِ مضحکی ایجاد کند. این تضادِ فیزیکی، بازتابی از درگیریِ درونیِ جری است. او در ابتدا از پوشیدنِ این لباس‌ها متنفر است، اما به تدریج چنان با هویتِ دفنی خو می‌گیرد که مزایایِ «زن بودن» (مثل دریافتِ جواهرات از یک میلیونر) را به هویتِ اصلی‌اش ترجیح می‌دهد. لمون با استفاده از حرکاتِ بدن، از دویدن‌هایِ ناشیانه با کفشِ پاشنه‌بلند تا بازی با صورتش، توانست حسی از استیصالِ شادمانه را منتقل کند. این نقش‌آفرینی ثابت کرد که کمدیِ فیزیکی اگر با درکِ عمیق از شخصیت همراه باشد، می‌تواند فراتر از لودگی رفته و به یک تحلیلِ روان‌شناختیِ دقیق تبدیل شود.

۷- کمال در ناکامی؛ فلسفه نهفته در دیالوگ نهایی

به یادماندنی‌ترین لحظه فیلم، سکانسِ فرار با قایق در پایان داستان است. جری که دیگر مستأصل شده، سعی می‌کند با ردیف کردنِ بهانه‌هایِ مختلف، آزگود را از ازدواج منصرف کند: «من سیگاری‌ام»، «گذشته درخشانی ندارم»، «اصلاً نمی‌توانم بچه‌دار شوم!». اما وقتی با پذیرشِ بی‌قیدوشرطِ آزگود روبرو می‌شود، در نهایت کلاه‌گیسش را برمی‌دارد و فریاد می‌زند: «من مَردم!». پاسخِ آرام و خونسردِ آزگود («خب، هیچ‌کس کامل نیست!»)، یکی از هوشمندانه‌ترین لحظاتِ تاریخِ سینماست. این دیالوگ، نه‌تنها یک غافلگیریِ کمدی، بلکه یک ضربه فلسفی است. وایلدر با این جمله، تمامِ ساختارهایِ جدی و سخت‌گیرانه جنسیتیِ دهه ۵۰ را فرو ریخت. او به مخاطب گفت که در دنیایِ پر از نقصِ ما، عشق و همراهی، بسیار فراتر از تعاریفِ سنتی و بیولوژیکی ارزش دارند. این پایان‌بندی، فیلم را از یک کمدیِ سرگرم‌کننده به یک اثرِ هنریِ پیشرو ارتقا داد.

۸- میراثِ ماندگار؛ وقتی داغ‌ها همچنان محبوب می‌مانند

فیلم «بعضی‌ها داغشو دوست دارن» نه‌تنها در گیشه موفق بود، بلکه به یک سنگِ محک برای کمدی‌هایِ پس از خود تبدیل شد. از «توتسی» (Tootsie) گرفته تا «خانم داوت‌فایر» (Mrs. Doubtfire)، همگی مدیونِ جسارتِ بیلی وایلدر در شکستنِ مرزهایِ هویت هستند. این فیلم در لیستِ بهترین فیلم‌هایِ کمدیِ بنیادِ فیلمِ آمریکا (AFI) همواره در صدر قرار دارد. وایلدر با این اثر ثابت کرد که می‌توان درباره موضوعاتِ جدی و حتی خطرناک (مانند هویت، فساد و مرگ) حرف زد، به شرطی که زبانی هوشمندانه و سرشار از طنز انتخاب شود. محبوبیتِ مداومِ این فیلم نشان‌دهنده این حقیقت است که مفاهیمِ انسانیِ مطرح شده در آن، یعنی نیاز به دیده شدن، پذیرفته شدن و فرار از قالب‌هایِ تحمیلی، مفاهیمی بدونِ تاریخِ انقضا هستند. میراثِ وایلدر یادآورِ این نکته است که سینما در بهترین حالتِ خود، آینه‌ای است که نقص‌هایِ ما را با لبخند به خودمان نشان می‌دهد.

۹- معماریِ شوخی؛ چرا وایلدر استادِ کاشت و برداشت بود؟

نبوغ بیلی وایلدر در نگارش فیلمنامه «بعضی‌ها داغشو دوست دارن» (Some Like It Hot)، در تکنیکِ «کاشت و برداشتِ دراماتیک» نهفته است. او هیچ جزئیاتی را بیهوده در داستان رها نمی‌کند. برای مثال، ماراکاس (Maracas) یا همان سازِ جغجغه‌ای که جری در طولِ سفر با آن بازی می‌کند، در ابتدا تنها یک ابزارِ موسیقی به نظر می‌رسد، اما در صحنه نامزدی به ابزاری برای نشان دادنِ هیجانِ مهارناپذیرِ او تبدیل می‌شود. وایلدر با استفاده از این اشیاء، لایه‌هایِ روانیِ شخصیت‌ها را بدونِ نیاز به دیالوگ‌هایِ طولانی افشا می‌کند. طبق پژوهش‌های نوین در ساختارِ کمدی‌هایِ کلاسیک، این فیلم به عنوانِ یک مدلِ کامل از «تنشِ رهاشده» شناخته می‌شود؛ جایی که هر چقدر خطرِ مافیا نزدیک‌تر می‌شود، شوخی‌ها جسورانه‌تر و بی‌پرواتر می‌گردند تا تعادلِ عاطفیِ مخاطب حفظ شود.

۱۰- تأثیرِ فرهنگی؛ پیشگامی در نمایشِ حقوقِ فردی

اگرچه این فیلم در اواخرِ دهه ۵۰ میلادی ساخته شد، اما نگاهِ آزگود فیلدینگ در انتهایِ فیلم، به طرزِ شگفت‌آوری پیشرو و حامیِ حقوقِ تفاوت‌هایِ فردی بود. جمله «هیچ‌کس کامل نیست»، در واقع تیرِ خلاصی به تفکراتِ جزم‌اندیشانه‌ای بود که انسان‌ها را تنها در قالب‌هایِ از پیش‌تعیین‌شده می‌پذیرفتند. وایلدر با عادی‌سازیِ این افشاگری، باری از دوشِ شخصیتِ جری برداشت و آن را به یک لحظه سبک‌بالانه تبدیل کرد. این رویکرد باعث شد تا فیلم در دهه‌هایِ بعد، به عنوانِ یکی از آثارِ پیشرو در مطالعه‌یِ بازنماییِ اقلیت‌ها و سیالیتِ جنسیتی (Gender Fluidity) در سینما موردِ تحلیل قرار گیرد. موفقیتِ این شاهکار ثابت کرد که کمدی می‌تواند قدرتمندترین ابزار برایِ نقدِ ساختارهایِ صلبِ اجتماعی و ترویجِ مدارا در میانِ توده‌هایِ مردم باشد.

۱۱- کالبدشکافیِ آن ۶۰ ثانیه نهایی؛ وقتی «دفنی» نقاب می‌اندازد

“
دانستنی نایاب:
بیلی وایلدر و آی. ای. ال. دایموند (نویسندگان فیلمنامه) تا شبِ قبل از فیلم‌برداریِ سکانسِ قایق، هنوز بر سر جمله نهایی آزگود تردید داشتند. جمله «هیچ‌کس کامل نیست» در ابتدا قرار بود یک جایگزینِ موقت (Placeholder) باشد تا بعداً چیزی بهتر بنویسند، اما وایلدر ناگهان متوجه شد که هیچ کلامی نمی‌تواند به این اندازه کامل و کوبنده باشد.

سکانسِ پایانی فیلم «بعضی‌ها داغشو دوست دارن»، در حالی آغاز می‌شود که زوج‌های داستان در حال فرار به سوی غروب آفتاب هستند. در یک سوی قایق، جو (تونی کرتیس) در حال دلربایی از شوگر (مریلین مونرو) است، اما در سوی دیگر، جری (جک لمون) در میانه‌ی یک بن‌بستِ کمدی گیر افتاده است. آزگود فیلدینگ، میلیونرِ سرخوش، با تمام وجود شیفته‌ی هویتِ ساختگیِ جری یعنی «دفنی» شده و خیالِ ازدواج دارد. جری که حالا در مخمصه افتاده، شروع می‌کند به ردیف کردنِ هر عذر و بهانه‌ای که  به ذهنش می‌رسد تا آزگود را منصرف کند. او از سیگاری بودن و گذشته‌ی تاریکش می‌گوید، اما آزگود با خونسردیِ تمام و پذیرشی که به طرز عجیبی فراتر از زمانه‌ی خود (Forward-thinking) است، تمامِ این عیوب را نادیده می‌گیرد. اینجاست که جری، ناامید از قانع کردنِ این پیرمردِ عاشق، تیرِ آخر را شلیک می‌کند.

در لحظه‌ای که به یکی از درخشان‌ترین «آخرین خنده‌های» (Last Laugh) تاریخ سینما تبدیل شد، جری که دیگر کاملاً شکست خورده است، کلاه‌گیسِ زنانه‌اش را با عصبانیت از سر برمی‌دارد و با صدایِ مردانه‌ی اصلی‌اش فریاد می‌زند: «من مَردم!». او انتظار دارد که این اعترافِ نهایی، آزگود را شوکه کرده و رابطه را در دم قطع کند. اما واکنشِ آزگود، نه‌تنها جری، بلکه تمامِ مخاطبانِ تاریخ را غافلگیر می‌کند. او با همان لبخندِ رضایت‌بخش و بدونِ اینکه حتی پلک بزند، دیالوگِ اسطوره‌ایِ «خب، هیچ‌کس کامل نیست!» (Well, nobody’s perfect) را تحویل می‌دهد. این جمله، اعترافِ جری را چنان سبک و بی‌اهمیت جلوه می‌دهد که گویی در دنیایِ شادِ آزگود، تفاوت‌های جنسیتی کوچک‌ترین مانعی برای خوشبختی نیستند. وایلدر با این سکانس، فیلم را در اوجِ رهایی به پایان می‌برد و ثابت می‌کند که در کمدیِ ناب، حقیقت همیشه با یک لبخندِ بی‌قیدوشرط پذیرفته می‌شود.

سوالات متداول (Smart FAQ)

نتیجه‌گیری

«بعضی‌ها داغشو دوست دارن» تنها یک کمدی درباره پوشیدنِ لباس‌هایِ زنانه نیست؛ این فیلم مانیفستی در ستایشِ انسانیت، انعطاف‌پذیری و قدرتِ خنده در برابرِ ناملایمات است. بیلی وایلدر با ترکیبِ هوشمندانه ژانرِ گانگستری، موزیکال و کمدیِ رمانتیک، اثری خلق کرد که از مرزهایِ زمان عبور کرده است. میراثِ این فیلم به ما یادآوری می‌کند که کمال، یک افسانه است و آنچه واقعاً اهمیت دارد، تواناییِ ما در پذیرشِ نقص‌هایِ خود و دیگران با آغوشی باز است. این شاهکارِ بی‌زمان، همچنان به عنوانِ نگینی درخشان در تاریخِ سینما می‌درخشد و به ما می‌آموزد که در انتهایِ هر ماجرایِ پرآشوب، یک لبخندِ صادقانه می‌تواند زیباترین پایان‌بندی باشد.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

چرا جمله پایانی فیلم (هیچ‌کس کامل نیست) به یکی از ماندگارترین دیالوگ‌ها تبدیل شد؟ در فیلم فیلم بعضی‌ها…

چرا فیلم بعضی‌ها داغشو دوست دارند، هنوز خنده‌دار است و قدیمی نشده؟

فیلم‌های کمدی که خط قرمزهای سینما را بی‌سروصدا جابه‌جا کردند

دیالوگی از فیلم آپارتمان، ساخته بیلی وایلدر

دیالوگی از فیلم سانست بلوار؛ ساخته بیلی وایلدر – ستاره‌های بزرگ غرورهای بزرگ هم دارند

بیلی وایلدر، کارگردان کلاسیک بزرگ – زندگینامه و بهترین فیلم‌هایش