۱۵ حقیقت علمی درباره هورمونهای گرلین و لپتین که کنترل اشتهای شما را در دست دارند
۰۱
گرلین؛ ناقوس گرسنگی در معده
گرلین (Ghrelin) هورمونی است که عمدتا در سلولهای اپیتلیال (Epithelial cells) کف معده تولید میشود. این هورمون به عنوان تنها هورمون محرک اشتها (Orexigenic hormone) در گردش خون انسان شناخته میشود. وقتی معده خالی است، ترشح گرلین افزایش یافته و از طریق جریان خون به هیپوتالاموس (Hypothalamus) در مغز میرسد تا پیام نیاز به غذا را صادر کند. جالب است بدانید که سطح این هورمون دقیقا قبل از وعدههای غذایی معمول به اوج خود میرسد و بلافاصله پس از خوردن غذا کاهش مییابد.
۰۲
لپتین؛ ترمز بیولوژیک مصرف انرژی
لپتین (Leptin) که از واژه یونانی لپتوس (Leptos) به معنای لاغر گرفته شده، توسط بافت چربی (Adipose tissue) ترشح میشود. وظیفه اصلی آن اطلاعرسانی به مغز درباره میزان ذخایر چربی بدن است. وقتی ذخایر چربی کافی باشد، لپتین به مغز میگوید که نیازی به خوردن بیشتر نیست و متابولیسم (Metabolism) را افزایش میدهد. این هورمون در واقع نقش یک ترموستات (Thermostat) انرژی را ایفا میکند که از تجمع بیش از حد چربی جلوگیری مینماید.
۰۳
پارادوکس مقاومت به لپتین
یکی از بزرگترین سوءبرداشتهای علمی گذشته این بود که افراد دارای اضافه وزن، کمبود لپتین دارند. اما تحقیقات نشان داد که این افراد اتفاقا سطح لپتین بسیار بالایی دارند. مشکل اصلی، مقاومت به لپتین (Leptin Resistance) است. در این حالت، مغز پیامهای لپتین را دریافت نمیکند و با وجود چربی زیاد، تصور میکند بدن در حال گرسنگی است. این پدیده شباهت زیادی به مقاومت به انسولین (Insulin Resistance) در دیابت نوع دو دارد.
۰۴
تأثیر کمخوابی بر هورمونهای اشتها
مطالعات گسترده در حوزه پزشکی خواب (Sleep Medicine) نشان دادهاند که حتی یک شب کمخوابی میتواند تعادل هورمونی را برهم بزند. کمبود خواب باعث افزایش سطح گرلین و کاهش همزمان سطح لپتین میشود. این ترکیب مرگبار منجر به تمایل شدید به مصرف غذاهای پرکالری و کربوهیدراتهای ساده (Simple Carbohydrates) در روز بعد میشود. در واقع مغز خسته، به دنبال سریعترین منبع انرژی برای بیدار ماندن میگردد.
۰۵
گرلین و حافظه؛ ارتباطی فراتر از شکم
یافتههای نایاب در علوم اعصاب (Neuroscience) حاکی از آن است که گیرندههای گرلین در هیپوکامپ (Hippocampus) یعنی مرکز یادگیری و حافظه مغز نیز وجود دارند. برخی محققان معتقدند که گرلین در زمان گرسنگی، عملکرد شناختی را تقویت میکند تا موجود زنده بتواند با تمرکز بیشتری به دنبال غذا بگردد. این یک سازگاری تکاملی (Evolutionary Adaptation) برای بقا در دوران باستان بوده است.
۰۶
چرا رژیمهای سخت معمولا شکست میخورند؟
وقتی به سرعت وزن کم میکنید، بدن این وضعیت را به عنوان یک تهدید برای بقا تلقی میکند. در پاسخ، سطح لپتین به شدت سقوط کرده و ترشح گرلین افزایش مییابد. این تغییرات هورمونی میتوانند تا ماهها یا حتی سالها پس از پایان رژیم باقی بمانند. به همین دلیل است که بسیاری از افراد پس از کاهش وزن، با اشتهایی سیریناپذیر مواجه میشوند که منجر به بازگشت وزن (Weight Regain) میشود.
۰۷
گرلین و اعتیاد؛ لذت بیش از نیاز
گرلین سیستم پاداش مغز (Reward System) و مسیرهای دوپامینرژیک (Dopaminergic pathways) را تحریک میکند. این یعنی گرلین نه تنها شما را گرسنه میکند، بلکه لذت حاصل از خوردن غذاهای شیرین و چرب را افزایش میدهد. در جوامع مدرن که دسترسی به غذاهای فرآوری شده (Processed foods) بسیار آسان است، این هورمون میتواند به رفتارهای شبیه اعتیاد به غذا دامن بزند.
۰۸
استرس و اشتهای کاذب
در هنگام استرس مزمن، هورمون کورتیزول (Cortisol) افزایش مییابد که به نوبه خود باعث افزایش سطح گرلین میشود. این پدیده توضیحدهنده روانشناختی برای خوردن احساسی (Emotional Eating) است. بدن در شرایط فشار، به دنبال ذخیره انرژی است و گرلین ابزار اصلی برای وادار کردن فرد به مصرف کالریهای اضافی در شرایط بحرانی محسوب میشود.
۰۹
نقش پروتئین در مهار گرلین
تحقیقات تغذیهای نشان میدهند که درشتمغذیهای مختلف تاثیرات متفاوتی بر گرلین دارند. پروتئین (Protein) موثرترین ماده مغذی برای سرکوب طولانیمدت گرلین است. در حالی که کربوهیدراتها باعث کاهش سریع اما موقتی گرلین میشوند، مصرف پروتئین باعث میشود این هورمون برای مدت طولانیتری در سطح پایین باقی بماند و فرد احساس سیری (Satiety) بیشتری داشته باشد.
۱۰
کشف لپتین؛ انقلابی در اواخر قرن بیستم
لپتین اولین بار در اواسط دهه نود میلادی کشف شد. پیش از آن، دانشمندان تصور میکردند بافت چربی تنها یک محل ذخیره غیرفعال است. کشف لپتین ثابت کرد که چربی در واقع یک غده درونریز (Endocrine gland) فعال است که با ترشح هورمون، متابولیسم و رفتارهای غذایی را کنترل میکند. این کشف مسیر تحقیقات چاقی را برای همیشه تغییر داد.
۱۱
فروکتوز و اختلال در پیامرسانی لپتین
برخی مطالعات جامعهشناختی و بیوشیمیایی نشان میدهند که مصرف بالای فروکتوز (Fructose) که در نوشابهها و شیرینیهای صنعتی یافت میشود، میتواند باعث ایجاد مقاومت به لپتین در کبد و مغز شود. برخلاف گلوکز، فروکتوز باعث تحریک ترشح انسولین و کاهش گرلین به همان میزان نمیشود، بنابراین مغز متوجه ورود کالری نشده و فرمان سیری صادر نمیکند.
۱۲
ورزش و حساسیت هورمونی
فعالیت بدنی منظم یکی از بهترین راهها برای بهبود حساسیت مغز به لپتین است. ورزش نه تنها کالری میسوزاند، بلکه التهاب (Inflammation) را در هیپوتالاموس کاهش داده و به لپتین اجازه میدهد پیام سیری را بهتر منتقل کند. جالب است که ورزشهای هوازی (Aerobic exercises) تاثیر متفاوتی نسبت به ورزشهای مقاومتی بر سطح گرلین در کوتاه مدت دارند.
۱۳
گرلین و سلامت استخوان
یک حقیقت کمتر شناخته شده این است که گرلین در بازسازی استخوانها (Bone Remodeling) نیز نقش دارد. تحقیقات نشان میدهد که این هورمون باعث تحریک تکثیر استئوبلاستها (Osteoblasts) یا سلولهای استخوانساز میشود. این موضوع نشاندهنده پیوند عمیق بین وضعیت تغذیه و استحکام اسکلت بدنی انسان است.
۱۴
تاثیر جراحیهای چاقی بر هورمونها
در جراحیهایی مانند اسلیو معده (Gastric Sleeve)، بخشی از معده که بیشترین میزان گرلین را تولید میکند حذف میشود. کاهش ناگهانی و شدید سطح گرلین پس از عمل، یکی از دلایل اصلی موفقیت این جراحیها در کاهش اشتهای بیماران است، که فراتر از صرفا کوچک شدن فیزیکی حجم معده عمل میکند.
۱۵
تنوع ژنتیکی در گیرندههای لپتین
تفاوتهای فردی در پاسخ به رژیمهای غذایی اغلب ریشه در ژنتیک دارد. برخی افراد دارای پلیمورفیسمهای (Polymorphisms) خاصی در ژن گیرنده لپتین هستند که آنها را مستعد چاقی میکند. این افراد حتی با وجود سبک زندگی سالم، ممکن است به تلاش بیشتری برای کنترل اشتهای خود نیاز داشته باشند، چرا که سیستم سیری آنها به طور پیشفرض کمی ضعیفتر عمل میکند.
بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روانشناسی و جنبههای فرهنگی و اجتماعی آنها مینویسد و تلاش میکند دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.
پزشکی دانشی پویا و همواره در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.
مطالب مرتبط
