بازی دانیل دی-لوئیس در نقش دانیل پلین‌ویو در فیلم There Will Be Blood (2007) | جنون‌آمیز، تاریک، استخوان‌سوز، پرابهت، شاهکار

تماشای سینمای مدرن بدون درک عظمت بازیگری متد به سبک دانیل دی-لوئیس (Daniel Day-Lewis) غیرممکن است. بازی او در نقش دانیل پلین‌ویو (Daniel Plainview) در فیلم خون به پا خواهد شد (There Will Be Blood) محصول سال ۲۰۰۷، فراتر از یک اجرای سینمایی ساده، یک کلاس درس همه‌جانبه در خلق پرتره جنون، حرص و طمع انسانی است. اما چرا این بازی استخوان‌سوز و پرابهت همچنان به عنوان یکی از برترین بازی‌های تاریخ سینما تدریس می‌شود؟ آیا این کاراکتر صرفاً یک هیولای تک‌بعدی است یا نمادی از تاریکی مطلق بشری در عصر صنعتی؟ خواندن این نوشته برای هر دوستدار جدی سینما و تحلیل شخصیت کاربردی و افزاینده دانش است؛ چرا که قصد داریم تا با هم مرور کنیم چگونه یک بازیگر می‌تواند فیزیک، لحن و روان خود را به طور کامل در اختیار یک نقش قرار دهد و مرزهای واقع‌گرایی را جابجا کند.

۱. شناسنامه اثر و مشخصات فنی

فیلم خون به پا خواهد شد در سال ۲۰۰۷ به کارگردانی پل توماس اندرسن (Paul Thomas Anderson) ساخته شد. در این شاهکار سینمایی، دانیل دی-لوئیس در نقش دانیل پلین‌ویو، یک جستجوگر نقره و بعداً کارآفرین بی‌رحم نفت ظاهر شد. در کنار او بازیگرانی چون پل دینو (Paul Dano) در نقش دوگانه پل و الی ساندی، و کوین جی اکونر در نقش هنری به ایفای نقش پرداختند. این فیلم با اقتباسی آزاد از رمان نفت اثر آپتون سینکلر ساخته شد و توانست اسکار بهترین بازیگر نقش اول مرد را برای دی-لوئیس به ارمغان آورد. فیلمبرداری درخشان رابرت السویت و موسیقی متن تجربی جانی گرینوود از دیگر ویژگی‌های برجسته این اثر تاریخی هستند که فضایی به غایت سنگین، تاریک، استخوان‌سوز و پرابهت را برای بازی متد دی-لوئیس فراهم کردند تا او بتواند یکی از ماندگارترین هیولاهای تاریخ سینما را جان ببخشد. جزئیات بصری کاراکتر از کلاه لبه‌دار کثیف تا کت‌وشلوارهای فاخر اما آلوده به نفت، به خوبی تغییر طبقاتی و فساد تدریجی او را نشان می‌دهند.

۲. خط داستانی و بستر روایی

داستان فیلم روایتگر صعود و سقوط اخلاقی دانیل پلین‌ویو در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در کالیفرنیا است. او که ابتدا یک معدن‌چی ساده است، با پیدا کردن نفت مسیر زندگی خود و پسرخوانده‌اش اچ‌دبلیو را تغییر می‌دهد. پلین‌ویو با خرید زمین‌های ارزان‌قیمت از کشاورزان ساده‌لوح، امپراتوری بزرگی بنا می‌کند اما در این مسیر تمام انسانیت خود را فدا می‌کند. تقابل او با الی ساندی، کشیش جوان و پرمدعای کلیسای سومین وحی، هسته اصلی درام را شکل می‌دهد که به فاجعه‌ای خونین در انتهای داستان ختم می‌شود.

شخصیت پلین‌ویو در طول فیلم از یک مرد مصمم و کاریزماتیک به یک پیرمرد منزوی، دائم‌الخمر و به شدت جامعه‌ستیز تبدیل می‌شود. او تشنه قدرت و بی‌نیازی مطلق از انسان‌هاست و هر رابطه‌ای را صرفاً از دریچه رقابت و سودجویی می‌بیند. فیلم با جزئیات دقیق نشان می‌دهد که چگونه طمع به نفت، آرام‌آرام روح او را تسخیر کرده و او را به یک موجود کاملاً تنها در قصر بزرگش تبدیل می‌کند.

۳. تکنیک‌های بدنی و فیزیکال بازیگر

بازی بدنی دی-لوئیس در این فیلم شگفت‌انگیز است. او با استفاده از قوز خفیف شانه‌ها و لنگیدن پای چپش که ناشی از حادثه سقوط در چاه نقره در ابتدای فیلم است، فیزیکی منحصربه‌فرد خلق می‌کند. این نقص فیزیکی نه تنها مانع او نیست، بلکه به راه رفتن او حالتی تهاجمی و پرابهت مانند یک جانور شکارچی می‌دهد که آماده حمله به طعمه‌های خود است. نگاه‌های سنگین و خیره او بدون پلک زدن، اتمسفری تهدیدآمیز ایجاد می‌کند که هر شخصیتی در مقابل او را به عقب‌نشینی وا می‌دارد. دی-لوئیس برای این کار هفته‌ها به تمرینات سنگین بدنی پرداخت تا بتواند وزن تجهیزات سنگین حفاری آن دوران را به طبیعی‌ترین شکل ممکن تحمل کند و خستگی واقعی کار بدنی در چهره‌اش نمایان شود.

۴. طراحی صدا و لحن متمایز پلین‌ویو

یکی از درخشان‌ترین ابعاد این بازی، صدای دانیل پلین‌ویو است. دی-لوئیس صدایی بم، خش‌دار و کشدار برای این کاراکتر طراحی کرد که با الهام از ضبط‌های صوتی قدیمی جان هیوستون، کارگردان بزرگ سینما، خلق شده بود. این لحن صحبت کردن مقتدرانه اما مرموز، فریبندگی خاصی به او در مواجهه با زمین‌داران ساده می‌دهد.

او کلمات را با شتابی کنترل‌شده و شمرده ادا می‌کند تا تسلط کامل خود بر موقعیت را به رخ بکشد. این کنترل صوتی در سکانس‌های خشم و جنون ناگهانی فرو می‌ریزد و به فریادهای حیوانی تبدیل می‌شود که مخاطب را در صندلی خود میخکوب می‌کند. لحن او هنگام گفتن جمله معروف «من میلک‌شیک تو رو می‌خورم» به خوبی این نوسان میان آرامش تهدیدآمیز و جنون وحشیانه را نشان می‌دهد.

۵. ریشه‌های تاریخی سرمایه‌داری نفتی

شخصیت دانیل پلین‌ویو نماد عریان و بی‌پرده سرمایه‌داری لجام‌گسیخته آمریکایی در دوران طلایی کشف نفت است. این بازیگر به خوبی روحیه آن دوران را که مبتنی بر غارت منابع طبیعی بدون توجه به پیامدهای انسانی و محیط‌زیستی بود، بازآفرینی می‌کند. کاراکتر او بازتاب‌دهنده چهره‌های واقعی تاریخی مانند جان دی راکفلر است که با انحصارطلبی بی‌رحمانه رقبا را نابود می‌کردند. بازی دی-لوئیس نشان می‌دهد که چگونه این میل به پیشرفت صنعتی با نوعی جنون فردگرایانه همراه بوده که در آن مفاهیمی چون خانواده، عشق و مذهب تنها ابزارهایی برای رسیدن به اهداف مالی بزرگ‌تر و تسلط بر طبیعت وحشی غارت‌زده کالیفرنیا به شمار می‌رفتند.

۶. تحلیل روان‌شناختی پارانویا و انزوا

از منظر روان‌پزشکی، پلین‌ویو تبلور اختلال شخصیت جامعه‌ستیز (Antisocial Personality Disorder) همراه با پارانویای شدید است. او به هیچکس اعتماد ندارد و حتی فرزندخوانده‌اش را تنها به عنوان ابزاری برای جلب اعتماد خانواده‌ها می‌بیند. دی-لوئیس این تنهایی خودخواسته و هراس از صمیمیت را با ظرافت عجیبی بازی می‌کند. چشم‌های او مدام در حال اسکن کردن محیط برای یافتن تهدیدهای احتمالی است.

سقوط روانی او در انتهای فیلم و در قصر خالی‌اش، نشان‌دهنده بن‌بست کامل این سبک زندگی پارانوئید است. او در سکانس‌های پایانی به نوعی مازوخیسم و خودویرانگری روی می‌آورد؛ چرا که دیگر رقیبی برای شکست دادن در دنیای بیرون ندارد و ناچار است با هیولای درون خودش که سال‌ها تغذیه‌اش کرده روبرو شود.

دی-لوئیس با نمایش این اضمحلال روانی، مرزهای بازیگری متد را جابجا می‌کند. او نشان می‌دهد که چگونه خشم سرکوب‌شده در طول دهه‌ها، در نهایت به شکل رفتارهای هیستریک و جنون‌آمیز فوران می‌کند و انسانیت فرد را به کلی نابود می‌سازد.

۷. تقابل مذهب و صنعت در درام

کشمکش میان دانیل پلین‌ویو و الی ساندی یکی از جذاب‌ترین دوگانگی‌های تاریخ سینما را می‌سازد. دی-لوئیس در این تقابل، عمل‌گرایی بی‌رحمانه صنعت را در برابر سالوس و ریای مذهبی الی قرار می‌دهد. او با نگاه‌های تحقیرآمیز و پوزخندهای نمادین خود، ریاکاری الی را برملا می‌کند. صحنه غسل تعمید اجباری دانیل در کلیسا، جایی که او مجبور می‌شود به گناهانش اعتراف کند، اوج این درگیری است. بازی او در این صحنه تلفیقی از خشم پنهان و تسلیم ظاهری برای رسیدن به خط لوله نفت است که هوش استراتژیک و بی‌رحمی کاراکتر را به بهترین شکل ممکن به تصویر می‌کشد.

۸. اسرار پشت صحنه و تعهد جنون‌آمیز

شایعات و واقعیت‌های زیادی درباره تعهد دی-لوئیس به این نقش وجود دارد. او برای ماه‌ها در چادرهای واقعی در مناطق بیابانی تگزاس زندگی کرد تا حس انزوا و سختی زندگی یک معدن‌چی نفت را با پوست و استخوان حس کند. گفته می‌شود بازی او به قدری تاریک و ترسناک بود که بازیگر اولیه نقش الی ساندی به دلیل احساس ناامنی و فشار روانی شدید پروژه را ترک کرد و پل دینو به سرعت جایگزین او شد. دی-لوئیس حتی در زمان‌های استراحت و خارج از دوربین نیز در قالب نقش باقی می‌ماند و با دیگران با همان لحن سرد و خشک پلین‌ویو صحبت می‌کرد تا تمرکز فکری‌اش از بین نرود.

۹. بازتاب اثر در رسانه‌های معاصر

نقش‌آفرینی دی-لوئیس در گذر زمان به یک کهن‌الگو در فرهنگ عامه تبدیل شده است. میم‌ها، پارودی‌ها و تحلیل‌های بی‌شماری از سکانس‌های کلیدی فیلم در فضای مجازی وجود دارند. منتقدان سینمایی بارها این بازی را با اجرای مارلون براندو در پدرخوانده مقایسه کرده‌اند.

این کاراکتر در مستندهای تاریخ سینما به عنوان متر و معیاری برای بررسی شرارت کاریزماتیک در ادبیات و سینمای مدرن تدریس می‌شود و نفوذ فرهنگی آن فراتر از سینمای هنری رفته است. بسیاری از سریال‌های تلویزیونی بزرگ دهه اخیر در طراحی ضدقهرمان‌های خود مستقیماً از جزئیات بازی دی-لوئیس الهام گرفته‌اند.

۱۰. مقایسه با شاهکارهای مشابه سینما

پلین‌ویو را می‌توان با شخصیت چارلز فاستر کین در همشهری کین مقایسه کرد؛ هر دو مردانی ثروتمند، قدرتمند و به غایت تنها در قصرهای خود ساخته بودند. با این حال، بازی دی-لوئیس دارای خشونتی حیوانی و فیزیکی است که در کاراکتر اورسن ولز دیده نمی‌شود. ولز شخصیتی تراژیک خلق کرد که حسرت گذشته را می‌خورد، در حالی که پلین‌ویو با بازی دی-لوئیس هیچ پشیمانی و حسرتی ندارد و تا آخرین لحظه با خشم و جنون به دنیا چنگ می‌زند. این تفاوت در اجرای فیزیکی خشن و بی‌پروا، بازی دی-لوئیس را متمایز می‌کند.

۱. اشتباهات رایج در تحلیل این بازی

یکی از سوءبرداشت‌های رایج این است که بازی دی-لوئیس را یک اجرای اغراق‌آمیز یا اصطلاحاً اوراکت (Overacting) می‌دانند. این تحلیل سطحی، ظرافت‌های سکانس‌های سکوت و نگاه‌های جزئی او را نادیده می‌گیرد. دی-لوئیس در بسیاری از بخش‌های فیلم بدون هیچ کلمه‌ای و تنها با لرزش خفیف لب‌ها یا تغییر زاویه سر، کوهی از خشم و انزجار را منتقل می‌کند.

اشتباه دیگر این است که پلین‌ویو را یک ضدقهرمان سنتی بدانیم که از ابتدا بدجنس بوده است؛ بازی دی-لوئیس نشان می‌دهد که او در ابتدا تلاش‌هایی برای دوست داشتن پسرش دارد اما سیستم سرمایه‌داری و تنهایی مطلق، او را آرام‌آرام مسخ می‌کند.

۱۲. زاویه دید امروزی و میراث ماندگار

امروز در دوران بحران‌های اقلیمی و قدرت‌گیری بی‌پایان غول‌های تکنولوژی، کاراکتر دانیل پلین‌ویو بیش از پیش نمادین به نظر می‌رسد. دی-لوئیس با بازی خود پیشگویی کرد که چگونه عطش سیری‌ناپذیر برای استخراج منابع و تسلط بر جهان، در نهایت منجر به نابودی روابط انسانی و اخلاق می‌شود. بازی او آینه‌ای در برابر بشریت امروز است که در چاه طمع خودساخته غرق شده است. این اثر فراتر از یک درام تاریخی، هشداری ابدی درباره بهای گزاف موفقیت مادی به قیمت از دست رفتن روح انسانی است.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک