کالبدشکافی پزشکی آواتار، آلیس در سرزمین عجایب و خون‌آشام‌ها؛ واقعیت یا فانتزی؟

دنیای سینما و ادبیات فانتزی همواره مملو از کاراکترهایی با ویژگی‌های ظاهری و رفتاری عجیب بوده است. از کلاهدوز دیوانه با موهای نارنجی‌اش در آلیس در سرزمین عجایب گرفته تا خون‌آشام‌های رنگ‌پریده گرگ و میش و موجودات آبی‌رنگ آواتار، همگی در نگاه اول زاییده تخیل ناب نویسندگان و کارگردانان به نظر می‌رسند. اما اگر از عینک علم پزشکی به این شخصیت‌ها نگاه کنیم، درمی‌یابیم که بسیاری از این ویژگی‌های فانتزی، شباهت‌های غیرقابل‌انکاری با بیماری‌های نادر و سندرم‌های بالینی در دنیای واقعی دارند. در این مقاله تلاش می‌کنیم ارتباط میان این کاراکترهای محبوب و اختلالات پزشکی واقعی را بررسی کنیم.

جنون کلاهدوز دیوانه و مسمومیت‌های صنعتی دوران ویکتوریا

وینست آرورا (Vineet Arora)، پزشک متخصص داخلی علاقه‌مند به سینما، پس از تماشای نسخه سه‌بعدی فیلم آلیس در سرزمین عجایب (Alice in Wonderland) به کارگردانی تیم برتون (Tim Burton)، مجذوب گریم و رفتارهای شخصیت کلاهدوز دیوانه شد. در گذشته، کلاهدوزها برای حالت دادن به نمد و آماده‌سازی پوست حیوانات، به طور مداوم از نمک‌های جیوه استفاده می‌کردند. این مواجهه مداوم، منجر به مسمومیت مزمن با جیوه (Erethism) می‌شد که علائم آن شامل تحریک‌پذیری شدید، لرزش دست‌ها، اضطراب و هذیان‌گویی بود. ایده جانی دپ برای داشتن موهای نارنجی در این نقش نیز کاملاً منطبق بر اثرات شیمیایی جیوه بر ساختار مو است.

علائم عصبی ناشی از این مسمومیت شباهت زیادی به سندرم کورساکوف (Korsakoff’s syndrome) دارد که در الکلی‌های مزمن به دلیل کمبود شدید ویتامین B1 دیده می‌شود. در هر دو حالت، فرد دچار افسانه‌بافی و اختلال حافظه می‌شود. امروزه شایع‌ترین علت مسمومیت با جیوه، مصرف مداوم آبزیان آلوده به متیل‌جیوه است. این تلاقی واقعیت‌های صنعتی دوران ویکتوریا با گریم خلاقانه فیلم، نشان می‌دهد که چگونه یک حقیقت تلخ تاریخی می‌تواند به خلق یکی از ماندگارترین کاراکترهای فانتزی سینما منجر شود.

خون‌آشام‌های گرگ و میش؛ از افسانه تا واقعیت بیماری پورفیری

شخصیت ادوارد کولن (Edward Cullen) در مجموعه فیلم‌های گرگ و میش، خون‌آشامی است تشنه به خون، رنگ‌پریده و گریزان از نور آفتاب. در دنیای پزشکی، این ویژگی‌ها شباهت عجیبی به بیماری پورفیری دارند. این اختلال ارثی نادر، در فرآیند تولید مولکول «هم» (Heme) که بخش اصلی هموگلوبین خون را تشکیل می‌دهد، اختلال ایجاد می‌کند. در نتیجه، فرد دچار کم‌خونی شدید و رنگ‌پریدگی مفرط می‌شود. در برخی از انواع این بیماری، تجمع مواد پورفیرینی در پوست زیر تابش نور آفتاب فعال شده و باعث تاول‌ها و زخم‌های شدید پوستی می‌شود که فرد را مجبور به زندگی در تاریکی می‌کند.

در سال ۱۹۸۵، بیوشیمیستی به نام دیوید دولفین (David Dolphin) ارتباط میان پورفیری و افسانه خون‌آشام‌ها را مطرح کرد. متأسفانه رسانه‌ها این فرضیه را بیش از حد جدی گرفتند که منجر به سوءبرداشت‌ها و آزار روحی بیماران مبتلا به پورفیری شد. دو تن از مشهورترین چهره‌های تاریخی که گمان می‌رود به پورفیری حاد متناوب مبتلا بوده‌اند، مری ملکه اسکاتلند (Mary, Queen of Scots) و شاه جورج سوم (King George III) پادشاه بریتانیا هستند که حملات جنون‌آمیز آن‌ها ناشی از این بیماری ارثی بوده است.

موجودات ناوی در آواتار و اختلال خونی مت‌هموگلوبینمی

جیمز کامرون (James Cameron) در فیلم آواتار، موجوداتی به نام ناوی را به تصویر کشید که پوستی کاملاً آبی‌رنگ داشتند. اگرچه این ویژگی در فیلم به عنوان یک فاکتور تکاملی در سیاره پاندورا معرفی می‌شود، اما در علم پزشکی، آبی شدن پوست انسان‌ها پدیده‌ای شناخته‌شده به نام سیانوز (Cyanosis) است. یکی از دلایل اصلی بروز این حالت، بیماری نادر مت‌هموگلوبینمی است. در این اختلال خونی، آهن موجود در هموگلوبین اکسید شده و نمی‌تواند به طور موثر به اکسیژن متصل شود. کاهش اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها، پوست بیمار را به رنگ آبی یا ارغوانی تیره درمی‌آورد.

این بیماری می‌تواند به دو صورت ارثی یا اکتسابی (در اثر مصرف برخی داروها یا مواد شیمیایی مانند نیترات‌ها) رخ دهد. جالب اینجاست که درمان این بیماری با دارویی به نام متیلن بلو (Methylene blue) انجام می‌شود که خود یک ماده رنگی آبی است اما به تبدیل مت‌هموگلوبین به هموگلوبین طبیعی کمک می‌کند. در تاریخ پزشکی، خانواده معروف «فوگیت‌های آبی» (Blue Fugates) در کنتاکی آمریکا به دلیل جفت‌گیری‌های درون‌گروهی و ژن مغلوب، برای نسل‌ها با پوست آبی‌رنگ زندگی می‌کردند که نمونه‌ای واقعی از موجودات ناوی در دنیای ماست.

انسان‌های گرگ‌نما و سندرم پرمویی شدید

افسانه انسان‌های گرگ‌نما یا ورولف‌ها (Werewolves) که در فیلم‌های فانتزی متعددی حضور دارند، ریشه در یک اختلال ژنتیکی بسیار نادر به نام هایپرتریکوزیس (Hypertrichosis lanuginosa) دارد. در این بیماری که به «سندرم گرگ‌نما» نیز معروف است، موهای نرم و کرک‌مانندی که به طور طبیعی در دوران جنینی بدن را می‌پوشانند، پس از تولد از بین نرفته و به رشد خود در تمام بخش‌های صورت و بدن ادامه می‌دهند. در قرون گذشته، مبتلایان به این بیماری به دلیل ظاهر متفاوتشان در سیرک‌ها به عنوان موجودات عجیب‌الخلقه به نمایش گذاشته می‌شدند.

پزشکان دریافته‌اند که برخی از انواع پورفیری نیز می‌توانند به عنوان یک مکانیسم دفاعی بدن برای محافظت از پوست آسیب‌دیده در برابر نور، باعث رشد بیش از حد موها شوند. این موضوع نشان می‌دهد که چگونه علائم دو بیماری مختلف می‌توانند در باورهای عامیانه ترکیب شده و هیولاهای افسانه‌ای را در ذهن مردم شکل دهند. پیشرفت‌های علم ژنتیک امروزه مشخص کرده است که این اختلال ناشی از جهش‌های ژنتیکی روی کروموزوم X است و هیچ ارتباطی با ماه کامل یا مسائل ماوراءالطبیعه ندارد.

هاری؛ توجیه مشترک رفتارهای تهاجمی گرگ‌نماها و خون‌آشام‌ها

بسیاری از رفتارهای منسوب به خون‌آشام‌ها و گرگ‌نماها مانند گاز گرفتن، تمایل به حمله به دیگران، بی‌قراری شدید و ترس از آب یا محرک‌های حسی، شباهت‌های غیرقابل‌انکاری با مراحل پیشرفته بیماری ویروسی هاری (Rabies) دارند. ویروس هاری سیستم عصبی مرکزی را هدف قرار داده و باعث ایجاد اسپاسم‌های عضلانی شدید در گلو هنگام تلاش برای نوشیدن مایعات می‌شود که به عنوان هراس از آب یا هیدروفوبی شناخته می‌شود. این حالت می‌تواند به راحتی توجیه‌کننده ترس افسانه‌ای خون‌آشام‌ها از نوشیدن آب یا مایعات پاک باشد.

همچنین، بیماران مبتلا به هاری نسبت به محرک‌های حسی مانند بوهای تند (مثل بوی سیر) یا نورهای درخشان و آینه‌ها به شدت حساس هستند و واکنش‌های تهاجمی نشان می‌دهند. اختلال در الگوی خواب و بیداری و پرسه زدن در شب نیز از دیگر عوارض این بیماری ویروسی است. با توجه به اینکه هاری از طریق بزاق و گاز گرفتن حیواناتی مانند خفاش و گرگ به انسان منتقل می‌شود، منطقی است که در دوران باستان، ابتلای انسان‌ها به این ویروس به عنوان تبدیل شدن آن‌ها به موجودات اهریمنی و خون‌آشام تعبیر شده باشد.

تاثیر متقابل علم پزشکی بر توسعه ژانر فانتزی و سینمای مدرن

سینمای مدرن همواره از مستندات پزشکی برای باورپذیرتر کردن شخصیت‌های فانتزی خود الهام گرفته است. گریمورها و نویسندگان با مطالعه آناتومی و تظاهرات بیرونی بیماری‌ها، به جزئیاتی دست می‌یابند که فراتر از کلیشه‌های سنتی است. در طرف مقابل، نمایش این کاراکترها در سینما باعث افزایش کنجکاوی عمومی و توجه جامعه علمی به بیماری‌های نادر شده است. سینما به عنوان یک رسانه قدرتمند می‌تواند به انگ‌زدایی از این بیماری‌ها کمک کند، مشروط بر اینکه مرز میان فانتزی سرگرم‌کننده و واقعیت‌های انسانی بیماران حفظ شود.

تحلیل کاراکترها از دیدگاه پزشکی نشان می‌دهد که ذهن انسان تمایل دارد پدیده‌های بیولوژیکی ناشناخته را در قالب داستان‌های اساطیری و دیوها بازتعریف کند. با پیشرفت ابزارهای تشخیصی و درمانی، بسیاری از این بیماری‌ها که روزگاری نشانه‌ای از تسخیرشدگی به شمار می‌رفتند، امروزه مسیرهای درمانی مشخصی دارند. مطالعه این پیوندها به ما کمک می‌کند تا علاوه بر لذت بردن از جادوی سینما، درک عمیق‌تری از تاریخ علم پزشکی و نحوه شکل‌گیری باورهای عامیانه به دست آوریم.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

سرزمین‌های تخیلی در قصه‌های فانتزی: سرزمین میانه- نارنیا -ناکجاآباد یا نورلند -سرزمین عجایب

بیماریها و سندرمهای عجیب پزشکی: نفرین اودین و سندرم آلیس در سرزمین عجایب

نزدیک به ۴۰ هزار نفر رمان «آلیس در سرزمین عجایب» را در اینستاگرام خواندند

کتاب آلیس در سرزمین عجایب – تخیل محض نویسنده یا تاثیر مواد مخدر؟!

نگاهی به «آلیس در سرزمین عجایب» نوشتهٔ لوئیس کارول

سندرم آلیس در سرزمین عجایب: تجربه‌ای سوررئال از دنیای درون ذهن انسان