از قحطی بیافرا تا جایزه نوبل؛ کالبدشکافی تاریخ پزشکان بدون مرز

ریشه‌های خونین در بیافرا

داستان پزشکان بدون مرز از جنگ داخلی نیجریه و جدایی‌طلبی در منطقه بیافرا (Biafra) آغاز شد، جایی که قحطی و محاصره نظامی، جان هزاران کودک را تهدید می‌کرد. در آن زمان، صلیب سرخ بین‌المللی بر اساس اصل بی‌طرفی مطلق، از گزارش علنی جنایات خودداری می‌کرد تا اجازه دسترسی به مناطق جنگی را از دست ندهد. اما گروهی از پزشکان فرانسوی که داوطلبانه به آنجا اعزام شده بودند، نتوانستند در برابر نسل‌کشی و گرسنگی سیستماتیک سکوت کنند. آن‌ها معتقد بودند که بی‌طرفی در برابر ظلم، عملاً همدستی با ظالم است.

این پزشکان پس از بازگشت به فرانسه، با همکاری سردبیران مجله پزشکی تونوس (Tonus)، سنگ‌بنای سازمانی را گذاشتند که بر خلاف صلیب سرخ، ابایی از افشاگری علیه دولت‌ها نداشت. آن‌ها بر این باور بودند که بیمار، پیش از آنکه تبعه یک کشور یا پیرو یک مذهب باشد، یک انسان است که حق دسترسی به درمان را دارد. این رویکرد رادیکال، در ابتدا با مقاومت‌های بسیاری روبرو شد اما به سرعت به الگویی برای امدادرسانی مدرن تبدیل گشت.

دو روح در یک بدن؛ ادغام سرنوشت‌ساز

شاید جالب باشد بدانید که ام‌اس‌اف نتیجه ادغام دو گروه مجزا با اهدافی تقریباً مشابه اما خاستگاه‌های متفاوت بود. گروه اول «گروه مداخله فوری پزشکی و جراحی» بود که از دل بحران بیافرا برخاسته بود و نگاهی سیاسی‌تر به مقوله امداد داشت. گروه دوم «امداد پزشکی فرانسه» نام داشت که توسط ریموند بورل (Raymond Borel) برای کمک به قربانیان توفان عظیم بهولا در پاکستان شرقی سابق تاسیس شده بود.

در ۲۲ دسامبر ۱۹۷۱، این دو جریان در پاریس به هم پیوستند تا سازمانی را تشکیل دهند که ۳۰۰ داوطلب اولیه (شامل پزشکان، پرستاران و کارکنان اداری) داشت. شعار آن‌ها ساده اما انقلابی بود: درمان بدون مرز. آن‌ها می‌خواستند دیوارهای بوروکراتیک و دیپلماتیک را که مانع رسیدن دارو به مناطق محروم می‌شد، فرو بریزند. این اتحاد، قدرت عملیاتی و صدای رسانه‌ای لازم را برای تغییر معادلات بشردوستانه فراهم کرد.

برنارد کوشنر و جنجال «تمونیاژ»

برنارد کوشنر (Bernard Kouchner) بدون شک مشهورترین و در عین حال جنجالی‌ترین چهره در تاریخ این سازمان است که مفهوم تمونیاژ (Témoignage) یا همان «شهادت دادن» را وارد ادبیات امدادرسانی کرد. او معتقد بود پزشک نباید فقط به پانسمان زخم بپردازد، بلکه باید فریاد قربانی را به گوش جهانیان برساند. این نگاه گاهی باعث می‌شد که نیروهای ام‌اس‌اف از کشورهای مختلف اخراج شوند، چون دولت‌های تمامیت‌خواه از افشای واقعیت‌ها هراس داشتند.

کوشنر که بعدها وزیر امور خارجه فرانسه شد، شخصیتی بسیار پرانرژی و البته کمی خودرای داشت که همین موضوع باعث شکاف در سازمان شد. او آنقدر به ایده «دخالت بشردوستانه» (Humanitarian Intervention) اعتقاد داشت که حتی حاضر بود برای نجات جان انسان‌ها از نیروی نظامی هم حمایت کند. این دقیقاً نقطه‌ای بود که سایر اعضا با او به مشکل خوردند، چون معتقد بودند این کار استقلال سازمان را لکه دار می‌کند.

راستی، جالب است بدانید که کوشنر بعد از جدا شدن از ام‌اس‌اف، سازمان «پزشکان جهان» (Médecins du Monde) را راه انداخت تا ایده‌های تندتر خود را آنجا عملی کند. انگار دنیای بشردوستی برای روحیات بیقرار او کمی کوچک بود! او به نوعی «سلبریتیِ بشردوست» زمانه خود بود که دوربین‌های تلویزیونی را به خدمت اتاق‌های جراحی در مناطق جنگی درآورده بود.

استقلال مالی؛ راز ماندگاری

یکی از دلایل اصلی که پزشکان بدون مرز می‌تواند به راحتی علیه دولت‌ها صحبت کند، ساختار مالی منحصر به فرد آن است. حدود ۹۸ درصد بودجه این سازمان از کمک‌های کوچک و بزرگ مردمی (Private Funding) تأمین می‌شود و نه از بودجه‌های دولتی. این یعنی هیچ کشوری نمی‌تواند با تهدید به قطع بودجه، دهان این سازمان را ببندد یا آن‌ها را مجبور به فعالیت در یک منطقه خاص کند.

در سال ۲۰۲۴، تعداد کارکنان این نهاد به بیش از ۶۹ هزار نفر رسید که بخش بزرگی از آن‌ها نیروهای بومی همان کشورهای درگیر بحران هستند. مدیریت چنین شبکه عظیمی نیازمند یک سیستم لجستیک فوق‌حرفه‌ای است که بتواند در عرض ۲۴ ساعت، یک بیمارستان صحرایی کامل را در قلب یک منطقه زلزله‌زده برپا کند. این قدرت مالی و عملیاتی، ام‌اس‌اف را به دولتی کوچک اما بدون سرزمین تبدیل کرده است.

جایزه نوبل و سخنرانی تاریخی

در سال ۱۹۹۹، زمانی که کمیته نوبل جایزه صلح را به پزشکان بدون مرز اهدا کرد، جهان شاهد یکی از متفاوت‌ترین سخنرانی‌های تاریخ بود. جیمز اوربینسکی (James Orbinski)، رئیس وقت سازمان، به جای تعارفات معمول دیپلماتیک، از پشت تریبون به کشتار غیرنظامیان در چچن اعتراض کرد. او صراحتاً گفت که ما این جایزه را برای صلح نمی‌خواهیم، بلکه برای انسانیت و حقِ داشتنِ صدا می‌پذیریم.

او در آن مراسم تاکید کرد که اقدام بشردوستانه ابزاری برای سیاست‌مداران نیست تا با آن ناتوانی خود در حل منازعات را بپوشانند. این سازمان حتی مبلغ جایزه نوبل را برای راه‌اندازی کمپین دسترسی به داروهای اساسی (Access Campaign) صرف کرد. آن‌ها معتقد بودند قیمت بالای داروها برای بیماری‌هایی مثل ایدز و مالاریا در کشورهای فقیر، نوعی جنایت خاموش است که باید علیه آن مبارزه کرد.

چالش‌های حضور در ایران

حضور پزشکان بدون مرز در ایران به سال ۱۹۹۰ و زلزله رودبار و منجیل بازمی‌گردد که پس از آن نیز در بحران‌های مختلف از جمله پناهندگان افغان فعال بودند. با این حال، رابطه این سازمان با دولت‌های مختلف ایران همیشه فراز و نشیب‌های فراوانی داشته است. به عنوان مثال، در جریان دنیاگیری کووید-۱۹ (COVID-19 Pandemic)، اعزام تیمی از متخصصان ام‌اس‌اف به اصفهان برای برپایی بیمارستان صحرایی با حواشی عجیبی همراه شد.

در حالی که مقدمات کار فراهم شده بود، ناگهان اجازه فعالیت آن‌ها لغو گردید و تیم مجبور به ترک کشور شد. برخی نهادهای داخلی حضور آن‌ها را غیرضروری یا حتی مشکوک قلمداد کردند، در حالی که وضعیت بیمارستان‌های داخلی بسیار بحرانی بود. این حادثه نشان داد که حتی یک سازمان برنده نوبل صلح نیز در چنبره سوءظن‌های سیاسی و فشارهای امنیتی ممکن است از ارائه خدمت باز بماند.

اخلاق در میدان؛ پارادوکس سکوت یا فریاد

یکی از پیچیده‌ترین مسائل اخلاقی که پزشکان این سازمان با آن روبرو هستند، دوراهیِ ماندن و درمان کردن یا رفتن و شهادت دادن است. در برخی موارد، دولت‌های سرکوبگر از سازمان‌های امدادی به عنوان «گروگان» استفاده می‌کنند؛ یعنی اجازه می‌دهند آن‌ها کار کنند به شرطی که درباره جنایات جنگی ساکت بمانند. ام‌اس‌اف چندین بار در طول تاریخ خود، از جمله در جریان اتیوپی سال ۱۹۸۵، ترجیح داده است از کشور اخراج شود اما حقیقت را قربانی نکند.

این سازمان در منشور خود بر رعایت اصول پزشکی و عدم تبعیض تأکید دارد، اما واقعیت میدانی بسیار خشن‌تر است. پزشکانی که در مناطق تحت کنترل گروه‌های تروریستی یا رژیم‌های دیکتاتوری کار می‌کنند، هر لحظه با خطر ربوده شدن یا مرگ روبرو هستند. با این حال، روحیه ماجراجویی همراه با حس نوع‌دوستی، باعث شده که هر ساله هزاران متخصص درخواست عضویت در این سازمان را ارسال کنند.

تاثیرات فرهنگی و رسانه‌ای

پزشکان بدون مرز فراتر از یک سازمان درمانی، به یک پدیده فرهنگی تبدیل شده‌اند که الهام‌بخش آثار هنری و ادبی بسیاری بوده است. کتاب «امید در جهنم» (Hope in Hell) نوشته دن بورتولوتی، یکی از بهترین منابع برای درک اتمسفر حاکم بر ماموریت‌های این سازمان است. این کتاب به خوبی نشان می‌دهد که چطور اضطراب، خستگی مفرط و عشق به انسان‌ها در هم می‌آمیزند تا یک داوطلب بتواند ماه‌ها در شرایط غیرانسانی دوام بیاورد.

در دنیای مستندسازی نیز اثر «تریاژ» (Triage) به کارگردانی پاتریک رید، نگاهی عریان به تصمیمات سخت پزشکان در میدان جنگ دارد. جایی که پزشک باید در چند ثانیه تصمیم بگیرد کدام بیمار شانس زنده ماندن دارد و کدام را باید رها کند. این آثار به جامعه جهانی یادآوری می‌کنند که بشردوستی یک فعالیت شیک و اتوکشیده در نیویورک یا ژنو نیست، بلکه جدالی خونین با مرگ در گل و لای مناطق بحرانی است.

آینده پزشکان بدون مرز در دنیای قطبی‌شده

با تغییر شکل جنگ‌ها و ظهور تهدیدات جدیدی مانند تغییرات اقلیمی (Climate Change)، ماموریت‌های ام‌اس‌اف نیز در حال تغییر است. امروزه این سازمان تنها با گلوله و بمب روبرو نیست، بلکه با بحران‌های ناشی از خشکسالی و مهاجرت‌های انبوه دست و پنجه نرم می‌کند. جالب است بدانید که آن‌ها اکنون بخش‌های تخصصی برای سلامت روان (Mental Health) و حمایت‌های روان‌شناختی از قربانیان تجاوز و خشونت‌های جنسی نیز دارند.

بزرگترین چالش پیش روی آن‌ها در دهه‌های آینده، حفظ بی‌طرفی در دنیایی است که به شدت دوقطبی شده است. با افزایش قدرت گروه‌های غیردولتی و تضعیف حاکمیت‌های ملی، مذاکره برای دسترسی به بیماران سخت‌تر از همیشه شده است. اما همان‌طور که بنیان‌گذاران سازمان در سال ۱۹۷۱ معتقد بودند، تا زمانی که رنج انسانی وجود دارد، مرزها باید نادیده گرفته شوند تا زندگی تداوم یابد.

ما هم در زندگی روزمره شاید بد نباشد کمی از روحیه «بدون مرز» بودن آن‌ها الهام بگیریم. البته منظورم این نیست که فردا صبح بلیت بگیرید و به کنگو بروید! بلکه شاید بشود مرزهای ذهنی خودمان را در قضاوت درباره دیگران کمی جابه‌جا کنیم. راستی، اگر شما جای برنارد کوشنر بودید، سکوت می‌کردید تا اجازه جراحی داشته باشید یا فریاد می‌زدید و خطر اخراج را به جان می‌خریدید؟ انتخاب سختی است، نه؟