نخستین هکر جهان: داستان نویل ماسکلین و نفوذ به سیستم بی سیم مارکونی

امروزه امنیت سایبری و هک به بخش جدایی‌ناپذیری از دنیای مدرن تبدیل شده‌اند؛ اما ریشه‌های این تقابل فناورانه به سال‌ها پیش از تولد اولین رایانه‌ها بازمی‌گردد. در این مقاله قصد داریم به بررسی یکی از جذاب‌ترین و عجیب‌ترین پرونده‌های تاریخ ارتباطات بپردازیم و ببینیم که چگونه اولین نفوذ غیرمجاز جهان در سال ۱۹۰۳ میلادی رخ داد. آیا ادعاهای بزرگ مخترعان همواره با واقعیت‌های فنی همخوانی داشته است؟ با مرور این داستان تاریخی، در پی آن هستیم که ابعاد ناشناخته رقابت میان مارکونی و نویل ماسکلین را تحلیل کنیم و دریابیم که چرا امنیت در دنیای فرکانس‌ها از همان ابتدا یک چالش جدی بوده است.

عصر طلایی تلگراف و رویای ارتباط بدون سیم

در اواخر قرن نوزدهم و سال‌های آغازین قرن بیستم، جهان در آستانه یک انقلاب بزرگ ارتباطی قرار داشت که شالوده جوامع مدرن را دگرگون ساخت. در این دوران، خطوط تلگراف سیمی اقیانوس‌ها و قاره‌ها را به یکدیگر متصل کرده بودند؛ اما هزینه نگهداری و توسعه این شبکه‌های عظیم کابلی بسیار سرسام‌آور بود. دانشمندان و مخترعان سراسر جهان در تلاشی خستگی‌ناپذیر بودند تا راهی برای ارسال اطلاعات از طریق هوا و بدون نیاز به سیم‌های مسی بیابند. کشف امواج الکترومغناطیسی توسط هاینریش هرتز (Heinrich Hertz) پنجره‌ای جدید به روی فیزیک کاربردی گشود و این نظریه را تقویت کرد که فضا می‌تواند حامل پیام‌های انسانی باشد.

در این میان، رقابت شدیدی بین غول‌های صنعتی و مخترعان مستقل شکل گرفت که هرکدام به دنبال ثبت انحصار خود بر این فناوری نوین بودند. امپراتوری‌های استعماری به شدت به دنبال راه‌های پایدارتر برای ارتباط با مستعمرات دوردست خود بودند و هرگونه پیشرفت در این زمینه، اهمیت ژئوپلیتیک بالایی داشت. در چنین بستر پر تنش و پرمنفعتی، ادعاهای تجاری مبنی بر امنیت مطلق و انحصاری بودن کانال‌های ارتباطی فرکانسی رواج یافت. این فضای رقابتی شدید و گاهی توام با بزرگ‌نمایی‌های تبلیغاتی، زمینه را برای به چالش کشیدن ادعاهای طراحان این فناوری‌ها توسط منتقدان هوشمند فراهم کرد.

شبیخون تلگرافی در سالن تئاتر لندن

قبل از حضور جمعیت در سالن، فیزیکدانی به نام جان آمبروز فلمینگ (John Ambrose Fleming) ادوات دستگاهی را که در آن زمان هنوز محرمانه و اختصاصی بود تنظیم می‌کرد تا برای معرفی فناوری شگرف جدید به مردم و مسئولان آماده شود. این دستگاه جدید یک سیستم ارتباطی بی‌سیم بود که توسط مارکونی ایتالیایی ارتقا یافته و آماده استفاده شده بود. هدف از برگزاری مراسم نمایش عمومی نحوه کار دستگاه جدید و امکان ارسال رمزهای مورس از طریق بی‌سیم از مسافت‌های طولانی بود. مارکونی خود را برای ارسال پیام به لندن از ایستگاهی در فاصله ۴۵۰ کیلومتری لندن آماده کرده بود. اما در کمال تعجب و قبل از این که نمایش نحوه کار دستگاه آغاز شود، دستگاه مستقر در سالن تئاتر شروع به نوشتن پیامی کرد. ابتدا یک کلمه نوشت و سپس این کلمه بارها و بارها تکرار شد.

ادامه پیام‌ها به اشعار و شوخی‌های بیجا تبدیل شد و مارکونی را به فریب افکار عمومی متهم کرد. بدین ترتیب نمایش آن‌ها هک و برنامه اجرای آن با وقفه مواجه شد. این شیطنت و ورود غیرمجاز به حریم دیگران کمی بیشتر از یکصد سال قبل از ظهور اینترنت امروزی رخ داد. جریان از زمانی شروع شد که هاینریش هرتز در سال ۱۸۸۷ وجود امواج الکترومغناطیسی که قبلاً توسط جیمز کلرک ماکسول (James Clerk Maxwell) در سال ۱۸۶۵ پیش‌بینی شده بود را به اثبات رساند. هرتز با تبدیل کردن یک خازن به دو الکترود مجزا، هوای موجود در شکاف بین آن‌ها را یونیزه کرد و در اثر آن جرقه‌ای ایجاد شد. سپس به طرز معجزه‌آسایی جرقه‌ای نیز در یک جفت الکترود که چند متر دورتر قرار داشتند، رخ داد. به عبارت دیگر موج الکترومغناطیسی ناشی از جرقه در اولین جفت الکترود، موجب ایجاد جریان برق در جفت دیگر الکترودها شد.

این اتفاق یعنی جریان کوتاه و بلندی از انرژی می‌توانند موجب نمایش علائم نقطه و خط مورس شوند. تلگراف بی‌سیم بدین طریق متولد شد و مارکونی و شرکت متبوعش پیشتاز این حرکت بودند. مارکونی مدعی بود که بی‌سیم او می‌تواند پیام‌های خصوصی را به صورت ایمن تا کیلومترها دورتر بفرستد. او در سال ۱۹۰۳ با افتخار تمام گفت: من می‌توانم دستگاه خود را طوری تنظیم کنم که هیچ دستگاه دیگری مشابه آن تنظیم نشود و نتواند پیام را مخفیانه بشنود. ولی خیلی زود و در همان سال در سالن نمایش لندن مشخص شد که اوضاع به دلخواه مارکونی و فلمینگ پیش نخواهد رفت. چند دقیقه قبل از این که فلمینگ پیام مارکونی را دریافت کند، صدای مختل‌کننده پیام به صورت آهنگین شنیده و در فضای سالن طنین‌انداز شد. صدا برای گوش‌های ناآشنا با آن، مانند صدای پروژکتوری در حال چشمک‌زدن بود. ولی آرتور بلاک دستیار فلمینگ، دست‌داشتن فردی دیگر در ایجاد صدا را به درستی تشخیص داد و گفت: یک کسی صداهای پالس قوی‌تری در سالن تولید می‌کند که برای تحت تأثیر قرار دادن صدای پروژکتور به اندازه کافی قوی هستند.

او حدس می‌زد کسی که کشف رمز کرده است، یک کلمه نامناسب را مرتباً تکرار می‌کند. آن کلمه این بود: جاسوس. بررسی نسخه چاپی علائم مورس این حدس او را تأیید کرد. علائم ارسالی سپس شخصی‌تر شد و مارکونی را به تمسخر گرفت و نوشت: یک ایتالیایی افکار عمومی را با زیبایی هرچه تمام‌تر فریب می‌دهد. وی از الفاظ نامناسب و گستاخانه دیگری نیز استفاده کرد و در ادامه جملاتی از شکسپیر را نوشت. جریان ارسال پیام‌های جسورانه و بی‌ادبانه لحظاتی قبل از وصول علائمی که مارکونی از فاصله ۴۵۰ کیلومتری می‌فرستاد، قطع شد و معرفی دستگاه جدید مارکونی ادامه پیدا کرد. ولی اختلال ایجاد شده کار خودش را کرد. همه به این فکر می‌کردند که وقتی کسی می‌تواند این‌گونه وارد فرکانس‌های مورس شود، پس امنیتی آن‌گونه که مارکونی ادعا می‌کرد وجود نداشت و احتمال می‌رفت که پیام‌های خصوصی افراد استراق سمع شوند.

این اتفاق به اندازه کافی موجب رنجش مارکونی شد. ولی در انظار عمومی پاسخی به فرد توهین‌کننده نداد. او با افراد شکاک و منفی‌باف سر و کاری نداشت و می‌گفت: من این دستگاه را برای کسانی که به آن مشکوک باشند، نمایش نمی‌دهم. ولی فلمینگ نامه تندی نوشت و آن را برای چاپ به روزنامه تایمز لندن فرستاد. وی در آن نامه هک‌کردن را شرارت علمی و نوعی توهین به سنت‌ها و آیین موسسه سلطنتی نامید و از خوانندگان روزنامه خواست در یافتن این شرور و متهم به وی کمک کنند. البته برای یافتن فرد متهم خیلی منتظر نماند. چون چهار روز بعد نامه‌ای از یک خواننده در روزنامه تایمز چاپ شد که در آن به هک‌کردن سیستم آن‌ها اعتراف و اقرار کرده بود. نویسنده نامه با اعلام این که از طریق هک توانسته است ایرادهای سیستم را برای مردم نمایان و آن‌ها را آگاه سازد، عمل خود را توجیه و آن را درست و به نفع عموم توصیف کرد.

شعبده‌بازی که امپراتوری مارکونی را به چالش کشید

یکی از بازندگان بزرگ فناوری‌های مارکونی «صنعت سیم‌کشی تلگراف» بود. ابداع مارکونی نوعی تهدید بی‌سیم برای استیلا و حکومت کابل و سیم آنان بود و به هیچ وجه نمی‌خواستند موقعیت خود را از دست دهند.

نویسنده نامه نویل ماسکلین (Nevil Maskelyne) نام داشت و مرد سبیلوی ۳۹ ساله‌ای از شعبده‌بازان لندن بود که در خانواده‌ای مبتکر و خلاق به دنیا آمده بود. پدرش دستگاهی ساخته بود که برای ورود به برخی اماکن باید در آن سکه می‌انداختی تا در ورودی باز شود. ماسکلین به فناوری‌های بی‌سیم علاقه‌مند بود و به همین دلیل اصول این فناوری را فراگرفت. او از علائم مورس برای خواندن فکر افراد در حقه‌های شعبده‌بازی و آلت دست قرار دادن آن‌ها برای برقراری ارتباط استفاده می‌کرد. او می‌دانست چگونه با ایجاد جرقه در یک نقطه مقداری باروت را در نقطه‌ای دیگر منفجر کند. ماسکلین در سال ۱۹۰۰ امکان ارسال پیام از طریق بی‌سیم از یک ایستگاه زمینی به یک بالن در ۱۵ کیلومتر آن‌طرف‌تر را فراهم کرد. ولی بر اساس آنچه که سونگوک هونگ نوشته است، جاه‌طلبی‌های او با اعتراض‌های گسترده و علنی مارکونی خنثی و بی‌اثر ماند و موجب شد که وی نسبت به ایتالیایی‌ها ذهنیت تلخ و بدی داشته باشد. ماسکلین در مدت کوتاهی راه جدیدی برای بیان و ابراز جسارتش پیدا کرد.

یکی از بازندگان بزرگ فناوری‌های مارکونی صنعت سیم‌کشی تلگراف بود. شرکت‌های صنعت تلگراف صاحب شبکه‌های کابلی زمینی و دریایی وسیع و گران‌قیمتی بودند و با ناوگان کشتی‌ها و کارکنان ماهرشان به دریانوردان خدمت‌رسانی می‌کردند. ابداع مارکونی نوعی تهدید بی‌سیم برای استیلا و حکومت کابل و سیم آنان بود و به هیچ وجه نمی‌خواستند موقعیت خود را از دست دهند. شرکت تلگراف شرق مرکز فعالیت خود را در سواحل دریا مستقر کرده و از آن طریق امپراتوری کابل خود را تا اندونزی، هندوستان، آفریقا، آمریکای شمالی و استرالیا امتداد داده بود. شاهکار ابداعی مارکونی و امکان ارسال پیام از طریق بی‌سیم تا کیلومترها آن‌طرف‌تر از اقیانوس اطلس موجب شد که این شرکت در ۱۲ دسامبر سال ۱۹۰۱ ماسکلین را استخدام کند تا عملیات توسعه جاسوسی شرکت را عهده‌دار شود.

ماسکلین یک دکل رادیویی ۵۰ متری در صخره‌های کنار دریا ساخت تا امکان استراق‌سمع و شنود پیام‌های مارکونی به وسایل و کشتی‌های دوردست را بررسی کند. او در دسامبر سال ۱۹۰۲ شادمانه فقدان امنیت پیام‌های مارکونی را اعلام کرد و نوشت: من پیام‌های مارکونی را با کمک دکلی که در یک داربست برافراشتم، دریافت کردم. وقتی دکل با مشکلات فراوانی برافراشته شد، مشکل نحوه جلوگیری از ارسال پیام نبود، بلکه مشکل نحوه تعامل با انرژی مازاد آن بود. البته معلوم بود که کار ساده‌ای نیست. مارکونی از یک فناوری انحصاری برای تنظیم فرستنده بی‌سیم و پخش دقیق طول موج استفاده می‌کرد و مدعی بود که امنیت فرستنده با کانال‌های ویژه‌ای که ایجاد کرده تضمین شده است. امروزه هرکس که تنظیمات امواج در یک ایستگاه رادیویی را انجام می‌دهد، می‌داند که این ادعا واقعیت ندارد، ولی در آن زمان این موضوع تا این حد روشن نبود. ماسکلین نشان داد که با برهم‌زدن تنظیم گیرنده می‌تواند پیام‌ها را بشنود. او می‌خواست با ایجاد امکان قطع ارتباط و نیز شنود پیام‌ها، توجه بیشتری به این فناوری شود. همچنین در نظر داشت ثابت کند که دخالت در ارسال پیام‌ها امکان‌پذیر است.

بنابراین او کار هک‌کردن خود را با ایجاد یک فرستنده ساده و کلید مورس در چند مرحله اجرایی کرد. پیام‌های نابجایی که او به آسانی می‌فرستاد با پیام ارسالی از سوی مارکونی تداخل می‌کرد و باعث از بین رفتن هر دو پیام همزمان می‌شد. آن‌ها توجه قانون‌گذاران را به این شکاف فنی جلب کردند و بیشتر آسیب رفتارشان به مارکونی و فلمینگ رسید. فلمینگ مدت‌ها در مورد این مداخله ماسکلین در روزنامه‌ها سر و صدا راه انداخت و آن را توهین به علم نامید. ماسکلین نیز در پاسخ اعلام کرد که فلمینگ باید واقعیت‌ها را بپذیرد و بر رفع آن‌ها تمرکز کند. او نوشت: به پروفسور فلمینگ یادآوری می‌کنم که احتمال سوءاستفاده از امکانات، بدیهی و اجتناب‌ناپذیر است. امروزه نیز هکرهای زیادی مانند ماسکلین از این طریق فناوری‌های معیوب و اشتباهات امنیتی را آشکار می‌سازند. می‌توان گفت؛ همیشه کمی شیطنت هوشمندانه خاصیت دارد و مفید است.

روان‌شناسی نخستین رخنه و ریشه‌های فرهنگ هک

برای درک بهتر رفتار نویل ماسکلین، باید به دنیای روان‌شناختی شعبده‌بازان و مخترعان آن دوران نفوذ کنیم. ماسکلین تنها یک اپراتور تلگراف ساده یا یک کارمند حقوق‌بگیر از شرکت‌های کابلی نبود؛ او هنرمندی بود که زندگی خود را بر پایه افشای فریب‌های نوری و فیزیکی بنا کرده بود. خانواده ماسکلین نسل در نسل در تئاتر مصر باستان لندن به اجرای نمایش‌های شعبده‌بازی می‌پرداختند و کار اصلی آن‌ها نشان‌دادن این بود که چگونه چشم انسان و ذهن او به راحتی فریب می‌خورد. از این رو، وقتی مارکونی ادعا کرد که امواج او کاملاً محرمانه هستند و هیچ‌کس نمی‌تواند وارد حریم فرکانسی او شود، ماسکلین این ادعا را نه یک دستاورد علمی، بلکه یک ادعای گزاف مشابه ترفندهای شعبده‌بازی روی صحنه قلمداد کرد که باید در برابر دیدگان عموم برملا می‌شد.

این تفکر چالش‌گر در واقع همان سنگ بنای اولیه فرهنگ هکرهای کلاه سفید امروزی است. آن‌ها سیستم‌ها را نه با هدف تخریب مادی، بلکه برای نشان دادن ضعف‌های ساختاری و به چالش کشیدن غرور مهندسان طراح هک می‌کنند. ماسکلین به خوبی دریافت که پنهان‌کاری تجاری مارکونی مانع از تکامل واقعی امنیت فناوری شده است. او با نوشتن اشعار هجوآمیز و کلمات طعنه‌آمیز در حین نفوذ خود، توجه افکار عمومی را به نقطه‌ای جلب کرد که دانشمندان دانشگاهی مانند فلمینگ تمایلی به پذیرش آن نداشتند. این تقابل نشان داد که فناوری بدون به چالش کشیده شدن توسط منتقدان بیرونی، مسیر خطرناکی از انحصار و ناامنی پنهان را طی خواهد کرد.

پروتکل‌های ناامن و درس‌های مهندسی امنیت اطلاعات

از نقطه نظر فنی، سیستم فرستنده مارکونی بر اساس حق ثبت اختراع معروف شماره ۷۷۷۷ کار می‌کرد که ادعای تنظیم دقیق فرکانسی یا همان هم‌نوایی (Syntonic) را مطرح می‌ساخت. مارکونی بر این باور بود که با تنظیم دقیق سلف‌ها و خازن‌ها در دو طرف فرستنده و گیرنده، یک کانال کاملاً اختصاصی ایجاد می‌شود که فرکانس‌های دیگر قادر به مداخله در آن نخواهند بود. با این حال، ماسکلین با استفاده از اصول پایه الکترومغناطیس دریافت که امواج رادیویی در فضای باز منتشر می‌شوند و هیچ دیواری مانع از دسترسی گیرنده‌های دیگر به این سیگنال‌ها نیست. او با ساخت یک فرستنده ساده اما پرقدرت مجاورتی، توانست سیگنال‌های پرتوانی تولید کند که بر امواج ضعیف ارسالی از مسافت‌های دور چیره شده و گیرنده فلمینگ را مجبور به بازخوانی کدهای تحریف‌شده کند.

این نفوذ تاریخی اولین درس بزرگ در مهندسی امنیت اطلاعات را به دنیا آموخت: امنیت فیزیکی و عدم افشای روش‌ها هرگز جایگزین رمزنگاری ریاضی نمی‌شود. امروزه در سیستم‌های ارتباطی مدرن از استانداردهای پیچیده رمزنگاری کلید عمومی و خصوصی استفاده می‌شود تا حتی در صورت شنود فرکانس، اطلاعات غیرقابل خواندن باشند. اگر مارکونی به جای تکیه بر انحصار سخت‌افزاری، روشی برای رمزگذاری پیام‌های مورس خود ابداع کرده بود، ماسکلین هرگز نمی‌توانست پیام‌های خوانایی را به نام او ارسال کند. این واقعه تلخ تاریخی نشان داد که در دنیای شبکه‌ها، فرض بر ناامن بودن بستر انتقال است و امنیت باید درون خود داده‌ها تزریق شود.

انعکاس تاریخی رسوایی لندن در ادبیات و رسانه‌های مدرن

جنگ رسانه‌ای که در صفحات روزنامه تایمز لندن شکل گرفت، جذابیت این واقعه را دوچندان کرد و توجه نویسندگان و تحلیل‌گران متعددی را در طول یک قرن گذشته به خود جلب نمود. فلمینگ در نامه‌های تند خود ماسکلین را به خرابکاری علمی متهم کرد و او را متهم ساخت که به کاروان علم سنگ‌اندازی می‌کند. در مقابل، ماسکلین با قلمی شیوا و منطقی استوار پاسخ داد که اگر یک شعبده‌باز آماتور می‌تواند امنیت سیستم شما را به این سادگی نابود کند، پس کل این سیستم برای امور دولتی و نظامی یک فاجعه به شمار می‌رود. این مکاتبات عمومی تبدیل به نخستین مستندات مکتوب در حوزه مسئولیت‌پذیری افشای آسیب‌پذیری‌ها در تاریخ علم شد و الگویی برای گزارش‌های امنیتی امروزی گردید.

در سال‌های اخیر، مستندها و کتاب‌های متعددی درباره این تقابل هیجان‌انگیز ساخته و نوشته شده است؛ از جمله بررسی‌های عمیق تاریخی که نشان می‌دهند چگونه منافع مالی شرکت‌های تلگراف کابلی به این هک جهت داده بود. نویل ماسکلین امروز در تالارهای افتخار فناوری اطلاعات به عنوان پدر هک اخلاقی شناخته می‌شود و یادآوری داستان او نشان می‌دهد که چگونه یک شعبده‌باز باهوش توانست مسیر توسعه رادیو را تغییر دهد. این ماجرا ثابت کرد که امنیت واقعی تنها از مسیر به چالش کشیدن فرضیات مهندسی حاصل می‌شود و غرور فناورانه بزرگ‌ترین دشمن پایداری سیستم‌ها در دنیای واقعی است.

پرسش‌های متداول

مطالب مرتبط

داستان اولین هکر دنیا؛ چگونه جان درایپر (کاپیتان کرانچ) با استفاده از سوتک پلاستیکی داخل جعبه غلات، سیستم…

چه عکاس‌هایی نخستین عکس تاریخ، نخستین عکس از یک انسان، نخستین عکس پرتره و نخستین عکس نجومی تاریخ…

مؤسس «پایرِیت بِی» در کامبوج دستگیر شد

حق پخش بوندس‌لیگا در یوتیوب؛ آیا همکاری مارک گلدبریج و گری نویل آینده فوتبال را تغییر می‌دهد؟

چگونه ویژگی‌های هوش مصنوعی در ویندوز ۱۱ در عمق سیستم عامل نفوذ می‌کنند؟

بیوگرافی گولیلمو مارکونی و دستاورد بزرگش: رادیو