چرا بعضی کشورها با وجود اینکه به دریا راه ندارند، «نیروی دریایی» دارند؟

مورد عجیب بولیوی: نیروی دریایی به امید بازپس‌گیری اقیانوس!

بولیوی شاید شاخص‌ترین مثال برای درک مفهوم نیروی دریایی در یک کشور محصور در خشکی باشد. این کشور در قرن نوزدهم و در جریان جنگ اقیانوس آرام (War of the Pacific) تمام سواحل خود را به شیلی واگذار کرد و به یک کشور کاملاً محصور در خشکی تبدیل شد. اما نکته شگفت‌انگیز اینجاست که بولیوی هرگز از هویت دریایی خود دست نکشید. نیروی دریایی بولیوی (Armada Boliviana) با هزاران پرسنل فعال، نه تنها وجود دارد، بلکه هر ساله در روز دریا (Día del Mar) رژه می‌روند تا به جهان یادآوری کنند که هنوز به دنبال راهی برای بازگشت به اقیانوس آرام هستند. ناوگان آن‌ها امروزه در دریاچه تیتی‌کاکا (Lake Titicaca) که مرتفع‌ترین دریاچه قابل کشتیرانی جهان است و همچنین در رودخانه‌های عظیم آمازون فعالیت می‌کند. این نیرو برای بولیوی چیزی فراتر از یک واحد نظامی است؛ این یک بیانیه سیاسی و نمادی از امید ملی برای بازپس‌گیری شکوه از دست رفته جغرافیایی است که در قانون اساسی آن‌ها نیز بر آن تاکید شده است.

امنیت رودخانه‌ای؛ وقتی مرزهای آبی در دل خاک جاری هستند

بسیاری از کشورهای محصور در خشکی، دارای رودخانه‌های بین‌المللی عظیمی هستند که به عنوان مرز طبیعی با کشورهای همسایه عمل می‌کنند. در چنین شرایطی، داشتن یک نیروی دریایی آب‌های شیرین یا نیروی دریایی رودخانه‌ای (Brown-water navy) یک ضرورت استراتژیک است. پاراگوئه نمونه‌ای درخشان در این زمینه است. این کشور اگرچه به دریا راه ندارد، اما توسط رودخانه‌های پاراگوئه و پارانا به اقیانوس اطلس متصل می‌شود. نیروی دریایی پاراگوئه یکی از قوی‌ترین ناوگان‌های رودخانه‌ای جهان را در اختیار دارد، زیرا بخش بزرگی از تجارت خارجی و امنیت ملی این کشور به این شریان‌های آبی وابسته است. آن‌ها از ناوچه‌های گشتی برای مبارزه با قاچاق، دزدی رودخانه‌ای و حفاظت از حق حاکمیت خود در مسیرهای تجاری استفاده می‌کنند. در واقع، برای کشوری مانند پاراگوئه، رودخانه همان جاده استراتژیکی است که اگر کنترل نشود، گلوگاه اقتصادی کشور توسط همسایگان یا گروه‌های تبهکار فشرده خواهد شد.

ناوگان سوئیس: نظم مینیاتوری در دریاچه‌های آلپ

سوئیس به عنوان نماد بی‌طرفی و کشوری کاملاً کوهستانی، شاید آخرین جایی باشد که انتظار دیدن یک نیروی دریایی را داشته باشید. اما سوئیس مرزهای آبی مشترک بزرگی در دریاچه کنستانس (Lake Constance) و دریاچه ژنو (Lake Geneva) با کشورهای همسایه دارد. نیروی دریایی سوئیس که در واقع بخشی از نیروی زمینی ارتش است، از قایق‌های گشتی پیشرفته و مسلح برای نظارت بر این پهنه‌های آبی استفاده می‌کند. وظیفه اصلی آن‌ها عملیات جست‌وجو و نجات (Search and Rescue)، نظارت بر ترددهای مرزی و پشتیبانی از پلیس مرزبانی است. جالب اینجاست که در زمان جنگ‌های جهانی، این ناوگان کوچک نقش مهمی در جلوگیری از ورود غیرقانونی و نفوذ جاسوسان از طریق آب‌های مرزی داشت. این نشان می‌دهد که حتی در قلب اروپا و در کشوری بدون ساحل اقیانوسی، تسلط بر آب‌های داخلی بخشی جدایی‌ناپذیر از مفهوم امنیت ملی و دفاع همه جانبه محسوب می‌شود.

زنگ تفریح: نیروی دریایی مغولستان و ملوانانی که شنا بلد نیستند!

یکی از فان‌ترین و عجیب‌ترین فکت‌های نظامی جهان مربوط به کشور مغولستان است. مغولستان که دومین کشور بزرگ محصور در خشکی جهان است، زمانی صاحب بزرگترین نیروی دریایی جهان در دوران قوبلای‌خان بود. اما امروزه نیروی دریایی این کشور تنها شامل یک کشتی بخار به نام «سوخباتار سوم» (Sukhbaatar III) است که در دریاچه خووسگول مستقر است. نکته خنده‌دار اینجاست که برای سال‌ها گزارش می‌شد که این نیرو تنها هفت پرسنل دارد و تنها یکی از آن‌ها شنا کردن بلد است! اگرچه امروزه این کشتی بیشتر برای حمل و نقل کالا و گردشگری استفاده می‌شود، اما همچنان به عنوان نیروی دریایی رسمی مغولستان شناخته می‌شود تا یادی از دوران با عظمت امپراتوری مغول باشد که زمانی از دریای ژاپن تا دریای مدیترانه را در نوردیده بود.

دریای خزر: بزرگترین دریاچه یا کوچکترین دریای جهان؟

کشورهای قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان همگی از نظر جغرافیایی محصور در خشکی به حساب می‌آیند، زیرا دریای خزر (Caspian Sea) به اقیانوس‌های آزاد راه ندارد. با این حال، هر سه کشور دارای نیروهای دریایی بسیار قدرتمند و مجهزی هستند. دلیل این امر نه تنها مساحت عظیم این پهنه آبی، بلکه وجود ذخایر عظیم نفت و گاز در بستر آن است. برای این کشورها، نیروی دریایی ابزاری برای حفاظت از سکوهای نفتی و خطوط لوله زیرزمینی در برابر تهدیدات احتمالی یا ادعاهای ارضی همسایگان است. قزاقستان در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری سنگینی بر روی ناوگان خود انجام داده و حتی کشتی‌های جنگی بومی تولید کرده است. این نشان می‌دهد که تعریف «محصور در خشکی» در علم سیاست می‌تواند منعطف باشد؛ وقتی پای منابع چند میلیارد دلاری وسط باشد، یک دریاچه بزرگ به اندازه یک اقیانوس استراتژیک می‌شود و نیروی دریایی آن کشور، وزنه‌ای سنگین در معادلات دیپلماتیک منطقه خواهد بود.

نبرد با دزدان دریایی در قلب آفریقا

اوگاندا، رواندا و بروندی کشورهایی در آفریقا هستند که به دریا راه ندارند اما بخش بزرگی از مرزهای آن‌ها را دریاچه‌های عظیمی مثل دریاچه ویکتوریا (Lake Victoria) و دریاچه تانگانیکا تشکیل می‌دهند. این دریاچه‌ها به قدری وسیع هستند که دزدان دریایی محلی در آن‌ها فعالیت می‌کنند و به قایق‌های صیادی و تجاری حمله می‌برند. اوگاندا برای مقابله با این پدیده، یک واحد دریایی (Marines) پرقدرت ایجاد کرده است که با قایق‌های تندرو مسلح به مسلسل‌های کالیبر سنگین، امنیت را در پهنه آبی خود برقرار می‌کند. این نیروها همچنین مسئول مبارزه با قاچاق حیات‌وحش و جابجایی غیرقانونی کالا بین مرزهای آبی هستند. در اینجا، نیروی دریایی نه برای کسب اعتبار بین‌المللی، بلکه برای حفظ بقای اقتصادی هزاران صیاد و تاجر محلی که معیشتشان به امنیت این دریاچه‌ها وابسته است، فعالیت می‌کند. این یک نمونه عینی از کاربرد پلیسی-نظامی نیروی دریایی در جغرافیای داخلی است.

اتیوپی: تلاش برای احیای قدرت دریایی از طریق کشورهای همسایه

اتیوپی یکی از جالب‌ترین پرونده‌های اخیر را دارد. این کشور پس از استقلال اریتره در دهه ۹۰ میلادی، تمام سواحل خود در دریای سرخ را از دست داد و نیروی دریایی‌اش منحل شد. اما در سال‌های اخیر، دولت اتیوپی به این نتیجه رسید که برای تبدیل شدن به یک قدرت منطقه‌ای در شرق آفریقا، نمی‌تواند بدون بازوی دریایی بماند. آن‌ها شروع به بازسازی نیروی دریایی خود کرده‌اند، در حالی که هنوز هیچ ساحلی ندارند! اتیوپی با توافقات دیپلماتیک، ملوانان خود را در کشورهای همسایه مثل جیبوتی آموزش می‌دهد و حتی به دنبال اجاره بنادر برای استقرار ناوگان خود است. این استراتژی نشان‌دهنده یک تفکر جدید در ژئوپلیتیک است؛ اینکه یک کشور محصور در خشکی می‌تواند با استفاده از قدرت نرم و توافقات ترانزیتی، حضور نظامی خود را در آب‌های بین‌المللی حفظ کند تا امنیت زنجیره تأمین کالا و انرژی خود را تضمین نماید.

نمادگرایی و اعتبار سیاسی: دریا به مثابه حاکمیت

در بسیاری از فرهنگ‌های سیاسی، داشتن نیروی دریایی نشانه‌ای از بلوغ نظامی و حاکمیت کامل (Sovereignty) است. ارتش‌های کلاسیک معمولاً از سه بازوی زمینی، هوایی و دریایی تشکیل می‌شوند. حذف یکی از این بازوها می‌تواند در نگاه بین‌المللی یا حتی در غرور ملی داخلی، یک نقص تلقی شود. کشورهایی مثل مجارستان که تاریخ غنی دریایی در دوران امپراتوری اتریش-مجارستان داشتند، همچنان یگان‌های شناور کوچکی را در رودخانه دانوب (Danube) حفظ کرده‌اند. این یگان‌ها اگرچه توان نبرد اقیانوسی ندارند، اما در مراسم‌های ملی، رژه‌های نظامی و تمرینات مشترک با ناتو شرکت می‌کنند. این حضور، به کشور کمک می‌کند تا در ساختار فرماندهی نظامی بین‌المللی، جایگاه خود را به عنوان یک عضو کامل حفظ کند و کادرهای متخصص در علوم دریایی را برای آینده‌ای که شاید جغرافیا دوباره تغییر کند، زنده نگه دارد.

زنگ تفریح: ادمیرالی که هرگز دریا را ندید!

میکلوش هورتی (Miklós Horthy)، حاکم مجارستان در دوره بین دو جنگ جهانی، یکی از عجیب‌ترین تناقض‌های تاریخ را رقم زد. او ملقب به «ادمیرال» (دریاسالار) بود و همیشه با لباس رسمی نیروی دریایی در مجامع ظاهر می‌شد، در حالی که مجارستان در آن زمان به هیچ دریایی راه نداشت و حتی پادشاهی بود که پادشاه نداشت! وقتی خبرنگاران از او در این باره می‌پرسیدند، او با جدیت از سنت‌های دریایی امپراتوری سابق دفاع می‌کرد. این مورد در تاریخ سیاسی به عنوان یکی از نمادهای بارز پافشاری بر هویت‌های از دست رفته شناخته می‌شود؛ ادمیرالی بدون دریا در کشوری بدون ساحل!

نیروی دریایی لائوس: پاسبانی از مژگان رود مکونگ

کشور لائوس در جنوب شرق آسیا، تنها کشور محصور در خشکی این منطقه است که توسط همسایگان قدرتمندی احاطه شده است. رودخانه عظیم مکونگ (Mekong) بخش بزرگی از مرز این کشور با تایلند را تشکیل می‌دهد. نیروی دریایی لائوس با داشتن بیش از ۵۰ قایق گشتی کوچک، وظیفه بسیار حساسی در جلوگیری از نفوذ گروه‌های شورشی، مبارزه با قاچاق مواد مخدر در منطقه معروف به مثلث طلایی و محافظت از ماهیگیران محلی دارد. در اینجا، قایق‌ها جایگزین خودروهای زرهی شده‌اند، زیرا در جنگل‌های انبوه حاشیه رودخانه، حرکت از طریق آب بسیار سریع‌تر و مؤثرتر از جاده‌های خاکی است. این ناوگان اگرچه کوچک است، اما برای حفظ ثبات در یکی از ناآرام‌ترین مناطق مرزی جهان، نقشی حیاتی و غیرقابل جایگزین ایفا می‌کند.

حقوق بین‌الملل و دسترسی کشورهای محصور به دریا

کنوانسیون حقوق دریاها سازمان ملل متحد (UNCLOS) حقوق خاصی را برای کشورهای محصور در خشکی قائل شده است. طبق این قوانین، این کشورها حق دارند به دریاهای آزاد دسترسی داشته باشند و کشتی‌های آن‌ها می‌توانند با پرچم خودشان در اقیانوس‌ها تردد کنند. این موضوع باعث شده تا برخی کشورهای بدون ساحل، مانند لوکزامبورگ یا مغولستان، دارای «ناوگان تجاری» بزرگی باشند که تحت پرچم آن‌ها در سراسر جهان فعالیت می‌کنند. داشتن یک هسته کوچک از نیروی دریایی نظامی به این کشورها کمک می‌کند تا کادرهای فنی و حقوقی لازم برای مدیریت این ناوگان تجاری و نظارت بر رعایت قوانین بین‌المللی دریایی را تربیت کنند. در واقع، نیروی دریایی در اینجا به عنوان پشتوانه دانش فنی و حقوقی عمل می‌کند تا منافع اقتصادی کشور در آب‌های دوردست تامین شود.

آموزش و تدارکات: وقتی ساحل همسایه پایگاه شماست

یکی از چالش‌های فنی بزرگ برای کشورهای محصور در خشکی، محل استقرار و تعمیر کشتی‌های بزرگ است. بسیاری از این کشورها با اجاره کردن بخشی از بنادر کشورهای همسایه، پایگاه‌های دریایی خود را در خارج از مرزهایشان بنا می‌کنند. برای مثال، ترکمنستان و قزاقستان از بنادر دریای خزر استفاده می‌کنند، اما کشورهایی مثل آذربایجان برنامه‌های تبادل دانشجو با نیروی دریایی کشورهای بزرگ را دارند. این تعاملات باعث می‌شود که ملوانان این کشورها با جدیدترین متدهای دریانوردی، ناوبری ماهواره‌ای و جنگ الکترونیک آشنا شوند. حتی اگر آن‌ها هیچگاه در اقیانوس آزاد نجنگند، داشتن این تخصص‌ها در داخل بدنه ارتش، ضریب هوشی نظامی کشور را بالا می‌برد و امکان استفاده از فناوری‌های مشابه در یگان‌های دیگر را فراهم می‌کند.

جمع‌بندی نهایی

نیروی دریایی در کشورهای محصور در خشکی، پدیده‌ای است که لایه‌های عمیقی از تاریخ، سیاست و نیازهای عملیاتی را در خود جای داده است. از بولیوی که با ناوگان خود شعله امید بازگشت به اقیانوس را زنده نگه می‌دارد، تا پاراگوئه که بقای اقتصادی‌اش به امنیت شریان‌های آبی وابسته است، همگی نشان می‌دهند که «دریا» بیش از آنکه یک پدیده جغرافیایی باشد، یک مفهوم استراتژیک است. این کشورها ثابت کرده‌اند که برای داشتن تخصص دریایی، حتماً نیازی به داشتن سواحل اقیانوسی نیست؛ بلکه اراده برای حفاظت از منابع آبی داخلی، مبارزه با تبهکاری فرامرزی و حفظ هویت ملی، محرک‌های اصلی ساخت این ناوگان‌ها هستند. در دنیای امروز، امنیت یکپارچه است و حتی در میان کوه‌های آلپ یا جنگل‌های لائوس، حضور بر پهنه آب، بخشی جدایی‌ناپذیر از حاکمیت ملی محسوب می‌شود.

به نظر شما این ناوگان‌ها چقدر کارایی دارند؟

آیا فکر می‌کنید صرف بودجه برای نیروی دریایی در کشوری که به اقیانوس راه ندارد، یک هزینه بیهوده است یا یک ضرورت استراتژیک برای حفظ حاکمیت؟ اگر نکته‌ای درباره کشورهای دیگر می‌دانید یا تجربه‌ای از سفرهای خود دارید، حتماً در بخش دیدگاه‌ها برای ما بنویسید تا این بحث جذاب را با هم ادامه دهیم.