بویِ فقر در فیلم «انگل» (Parasite)؛ چرا «بو» قوی‌ترین مرز میان طبقات اجتماعی است؟

شناسنامه فیلم انگل (2019)

• کارگردان: بونگ جون هو (Bong Joon-ho)
• شرکت سازنده: بارونسون اند سی.جی انترتینمنت (Barunson E&A)
• بازیگران اصلی:
  • سونگ کانگ هو در نقش کی تائک (پدر خانواده فقیر)
  • لی سون گیون در نقش آقای پارک (پدر خانواده ثروتمند)
  • چو یو جونگ در نقش خانم پارک
  • چوی وو شیک در نقش کی وو (پسر خانواده)
  • پارک سو دام در نقش کی جونگ (دختر خانواده)

داستان فیلم؛ وقتی انگل‌ها میزبان می‌شوند

داستان درباره خانواده کیم است که در یک نیم‌طبقه زیرزمینی (Banjiha) در فقر مطلق زندگی می‌کنند. آن‌ها با زیرکی و جعل اسناد، یکی‌یکی به عنوان خدمه در خانه فوق‌مدرن و ویلایی خانواده ثروتمند پارک استخدام می‌شوند. فیلم با لحنی کمدی-سیاه شروع می‌شود اما به تدریج به یک تراژدی خونین تبدیل می‌گردد. گره اصلی دراماتیک داستان زمانی سفت می‌شود که پسر کوچک خانواده پارک متوجه می‌شود تمام این افراد جدید، بوی مشابهی می‌دهند. این بو که ناشی از زندگی در زیرزمین نمور و استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی است، به نمادی از هویت طبقاتی تبدیل می‌شود که در نهایت جرقه‌ی فاجعه‌ای بزرگ را می‌زند و نشان می‌دهد که چطور تحقیر ناشی از یک حس بویایی ساده می‌تواند به خشم جمعی تبدیل شود.

چرا بو قوی‌ترین مرز طبقاتی است؟

بو تنها حسی است که مستقیماً به سیستم لیمبیک (Limbic System) مغز می‌رود، یعنی مرکز پردازش احساسات و حافظه. برخلاف تصویر یا صدا که ابتدا در تالاموس پردازش می‌شوند، بو بلافاصله واکنشی غریزی برمی‌انگیزد. در فیلم انگل، آقای پارک از بوی کی تائک منزجر است چون این بو یادآور دنیایی است که او از آن فاصله گرفته یا هرگز نخواسته بخشی از آن باشد. از منظر جامعه‌شناسی، بوی بدن محصول مستقیم محیط زیست، رژیم غذایی و دسترسی به بهداشت است. وقتی کسی بوی مترو (Subway) یا نم زیرزمین می‌دهد، در واقع تاریخچه اقتصادی خود را با هر نفس به فضای اطراف ساطع می‌کند. اینجاست که بو به یک «دیوار نامرئی» تبدیل می‌شود که حتی اگر لباس‌های گران‌قیمت هم بپوشید، باز هم حضور دارد و به طرف مقابل هشدار می‌دهد که تو از جنس ما نیستی.

زنگ تفریح: بوی گران‌قیمت یا ادکلن‌های تقلبی؟

جالب است بدانید در دنیای واقعی، برخی برندهای لوکس سعی کرده‌اند بوی «تمیزی مفرط» را بازسازی کنند که یادآور هتل‌های پنج ستاره یا ملحفه‌های تازه است. اما در کره جنوبی، اصطلاحی به نام بوی کیمچی یا بوی زیرزمین واقعاً وجود دارد که برای بسیاری از مهاجران یا طبقات پایین یک کابوس اجتماعی است. بونگ جون هو در یک مصاحبه گفت که در زمان پیش‌تولید، مدام نگران بود که نکند بازیگران واقعاً بوی عجیبی بدهند و او مجبور شود به آن‌ها تذکر بدهد؛ پارادوکسی که دقیقاً در قلب فیلمش جریان داشت!

روان‌شناسی انزجار و فاصله اجتماعی

انزجار (Disgust) یکی از عواطف پایه است که تکامل یافته تا ما را از بیماری‌ها و مواد سمی دور نگه دارد. اما در ساختار طبقاتی، این حس به ابزاری برای طرد اجتماعی تبدیل می‌شود. وقتی آقای پارک در سکانس پایانی فیلم هنگام برداشتن سوئیچ ماشین دماغش را می‌گیرد، در واقع کی تائک را نه به عنوان یک انسان، بلکه به عنوان یک منبع آلودگی می‌بیند. این حرکت ساده، ریشه‌ای‌ترین توهین ممکن است؛ زیرا انسانیت طرف مقابل را نادیده می‌گیرد و او را در حد یک زباله بیولوژیک پایین می‌آورد. تحقیقات نشان داده که انسان‌ها تمایل دارند افراد خارج از گروه خود (Out-group) را دارای بوی ناخوشایند تصور کنند، حتی اگر واقعاً اینطور نباشد. این مکانیسم روانی به طبقه حاکم اجازه می‌دهد تا فاصله خود را با طبقه فرودست حفظ کرده و استثمار آن‌ها را از نظر اخلاقی توجیه کند.

نیم‌طبقه‌های زیرزمینی؛ آزمایشگاه تولید بوی فقر

خانه‌های بانجیها (Banjiha) در کره جنوبی صرفاً یک لوکیشن سینمایی نیستند، بلکه یک واقعیت تاریخی تلخ‌اند. این فضاها در ابتدا به عنوان پناهگاه‌های ضدبمب در دهه ۷۰ میلادی ساخته شدند و بعدها به دلیل کمبود مسکن، به فقرا اجاره داده شدند. عدم جریان هوا، رطوبت دائمی دیوارها و نفوذ فاضلاب در هنگام بارندگی، بوی خاصی ایجاد می‌کند که به تاروپود لباس‌ها و حتی پوست نفوذ می‌کند. در فیلم، شخصیت کی جونگ باهوش‌ترین فرد خانواده است، اما او هم نمی‌تواند این بو را از بین ببرد. فکت فنی اینجاست که ذرات بو (Odor Molecules) در محیط‌های مرطوب ماندگاری بیشتری دارند و به الیاف نساجی می‌چسبند. به همین دلیل است که هر چقدر هم خانواده کیم صابون خود را عوض کنند، باز هم بوی «خانه» را با خود به ویلای مجلل پارک‌ها می‌برند.

استعاره بو در تاریخ ادبیات و سینما

بونگ جون هو اولین کسی نیست که از بو برای نقد اجتماعی استفاده کرده است. در رمان دنیای قشنگ نو (Brave New World) نوشته آلدوس هاکسلی، طبقات مختلف با بوهای خاصی از هم متمایز می‌شوند. همچنین در ادبیات قرن نوزدهم فرانسه، نویسندگانی مثل امیل زولا به تفصیل درباره بوی محله‌های فقیرنشین پاریس نوشته‌اند تا تعفن اخلاقی و فیزیکی جامعه را نشان دهند. اما انگل این مفهوم را به شکلی مدرن بازتعریف می‌کند. در اینجا بو یک راز مگو است؛ چیزی که همه آن را حس می‌کنند اما تا لحظه انفجار بزرگ، کسی مستقیماً درباره آن صحبت نمی‌کند. این سکوتِ آزاردهنده درباره بوی بدن، لایه‌ای از تزویر اجتماعی را نشان می‌دهد که در آن ثروتمندان وانمود می‌کنند مهربان هستند، اما در واقعیت، فیزیکِ فقرا برایشان غیرقابل تحمل است.

چرا آقای پارک از بوی کی تائک متنفر بود؟

برای آقای پارک که در دنیای تکنولوژی و مینیمالیسم زندگی می‌کند، همه چیز باید «استریل» باشد. بوی کی تائک برای او نماد بی‌نظمی، هرج‌ومرج و نفوذ است. او در دیالوگی معروف می‌گوید: «از آدم‌هایی که از حد خودشان تجاوز می‌کنند متنفرم». بو دقیقاً همان چیزی است که از حد و مرزها تجاوز می‌کند. شما می‌توانید جلوی ورود یک فرد را به خانه‌تان بگیرید، اما نمی‌توانید جلوی ورود مولکول‌های بوی او را به ریه‌هایتان بگیرید. این نفوذ ناخواسته، اقتدار آقای پارک را به چالش می‌کشد. از نظر او، بوی کی تائک یک تعرض به حریم خصوصی و لوکس اوست. در واقع، انزجار آقای پارک یک واکنش سیاسی است که در پوشش یک واکنش فیزیولوژیک پنهان شده است؛ او نمی‌خواهد بپذیرد که دنیای تمیز او بر پایه تعفن دنیای زیرین بنا شده است.

زنگ تفریح: وقتی کارگردان خودش را بو کرد!

بونگ جون هو در دوران دانشجویی به عنوان معلم خصوصی در یک خانواده بسیار ثروتمند کار می‌کرد. او می‌گوید هر بار که به آن خانه می‌رفت، احساس می‌کرد بوی متفاوتی می‌دهد و مدام خودش را بو می‌کرد تا مطمئن شود بوی خانه‌اش را به آن محیط لوکس نبرده است. او می‌گوید آن حس ناامنی و حقارت که از ترس بوی بدن داشت، نطفه‌ی اصلی فیلمنامه انگل را در ذهنش کاشت. پس دفعه بعد که در مترو هستید، یادتان باشد شاید دارید ایده یک فیلم برنده اسکار را تجربه می‌کنید!

ارتباط بوی بدن و نوروساینس؛ حافظه‌ای که پاک نمی‌شود

عصب‌شناسی مدرن ثابت کرده که پیوند میان بویایی و آمیگدال (Amygdala) باعث می‌شود خاطرات بویایی بسیار پایدارتر از خاطرات تصویری باشند. به همین دلیل است که بوی یک غذای خاص می‌تواند شما را به ۲۰ سال پیش در آشپزخانه مادربزرگتان ببرد. در انگل، آقای پارک به بوی مترو اشاره می‌کند. این اشاره تصادفی نیست؛ او با این کار تمام مسافران مترو را در یک دسته «غیرخودگی» قرار می‌دهد. برای کی تائک، شنیدن این جمله مثل این است که تمام وجود و طبقه‌اش مورد حمله قرار گرفته باشد. از نظر علمی، وقتی ما بویی را ناخوشایند طبقه‌بندی می‌کنیم، مغز ما سیگنال‌های «دوری بجو» صادر می‌کند. وقتی این سیگنال با روابط انسانی ترکیب شود، نتیجه‌اش می‌شود همان نگاهی که آقای پارک به جنازه زیر ماشین داشت؛ نگاهی که در آن هیچ همدلی (Empathy) دیده نمی‌شود.

تبعیض بویایی؛ پدیده‌ای فراتر از سینما

در بسیاری از فرهنگ‌ها، بوی بدن ابزاری برای نژادپرستی و طبقه گرایی (Classism) بوده است. در تاریخ ایالات متحده، از ادعای «بوی متفاوت» برای جداسازی سیاه‌پوستان و سفیدپوستان استفاده می‌شد. در هند، سیستم طبقاتی کاست (Caste System) نیز به شدت بر مفاهیم پاکی و آلودگی بویایی استوار است. فیلم انگل با هوشمندی این موضوع را در بافت مدرن کره جنوبی پیاده می‌کند. جایی که همه کت‌وشلوار می‌پوشند و گوشی‌های هوشمند دارند، اما هنوز هم بوی یک لوله فاضلاب قدیمی می‌تواند تعیین کند که چه کسی حق دارد سر میز شام بنشیند و چه کسی باید زیر میز پنهان شود. این تبعیض بویایی ریشه‌دارتر از تبعیض مالی است، چون به نظر می‌رسد بخشی از «ذات» فرد شده است.

فیزیکِ بو در طراحی صحنه فیلم

طراح صحنه فیلم، لی ها جون، برای اینکه حس بو را به بیننده منتقل کند، جزئیات خیره‌کننده‌ای را رعایت کرد. او از مواد واقعی برای ایجاد کپک روی دیوارهای خانه کیم استفاده کرد و حتی در برخی سکانس‌ها از بوی واقعی برای واکنش بهتر بازیگران بهره برد. او می‌خواست بیننده با دیدن رنگ‌های کدر، نور کم و بافت دیوارهای نم‌زده، عملاً بوی آن فضا را در مغزش بازسازی کند. در مقابل، خانه خانواده پارک با خطوط صاف، شیشه‌های بزرگ و نور فراوان طراحی شده تا حس «بی‌بویی» و خلاء را منتقل کند. این تضاد بصری در خدمت تقویت مفهوم بویایی فیلم است. وقتی آب باران فاضلاب را به خانه کیم می‌آورد، ما فقط غرق شدن آن‌ها را نمی‌بینیم، بلکه بوی گنداب را هم از پس شاشه‌ها حس می‌کنیم.

تاثیر جهانی فیلم؛ بوی فقری که مرز نمی‌شناسد

یکی از دلایل موفقیت جهانی انگل این بود که مفهوم «بوی فقر» برای همه مردم دنیا قابل درک است. از محله‌های فقیرنشین نیویورک تا زاغه‌های بمبئی، همه می‌دانند که فقر بوی خاصی دارد. این فیلم توانست یک تجربه زیسته محلی در کره را به یک بیانیه جهانی تبدیل کند. منتقدان در سراسر جهان نوشتند که انگل باعث شد آن‌ها به نحوه برخوردشان با رانندگان تاکسی، نظافتچی‌ها و کارگران مترو فکر کنند. آیا ما هم ناخودآگاه وقتی کسی که بوی «عرق و کار» می‌دهد کنارمان می‌نشیند، کمی خودمان را جمع می‌کنیم؟ این سوالی است که بونگ جون هو با ظرافت در ذهن میلیون‌ها نفر کاشت و نشان داد که سینما چطور می‌تواند با استفاده از حسی که در تصویر وجود ندارد (بویایی)، عمیق‌ترین تاثیرات را بگذارد.

چرا پایان‌بندی فیلم با بو گره خورده است؟

در سکانس اوج فیلم، زمانی که همه در حال فرار از یک قتل‌عام هستند، آقای پارک با دیدن جسد مرد زیرزمینی (Geun-sae) دماغش را می‌گیرد تا سوئیچ را بردارد. این لحظه، نقطه فروپاشی روانی کی تائک است. او در آن لحظه نمی‌بیند که آقای پارک نگران دختر زخمی‌اش است؛ او فقط آن حرکت دست روی بینی را می‌بیند. آن حرکت، تیر خلاصی به کرامت انسانی کی تائک بود. او می‌فهمد که برای آقای پارک، حتی در لحظه مرگ و زندگی، تعفن یک فقیر مهم‌تر از جان انسان‌هاست. حمله کی تائک به آقای پارک، انتقام بابت تمام سال‌هایی بود که بوی فقر مثل یک لکه ننگ روی پیشانی‌اش چسبیده بود. این پایان‌بندی ثابت می‌کند که بو در این فیلم نه یک تم فرعی، بلکه موتور محرک اصلی تراژدی است.

جمع‌بندی نهایی

فیلم انگل با استفاده از استعاره «بو»، به ما یادآوری می‌کند که شکاف طبقاتی فراتر از ارقام بانکی یا مدل ماشین‌هاست؛ این شکاف در گوشت، پوست و ریه‌های ما ریشه دوانده است. بونگ جون هو به زیبایی نشان داد که چطور یک حسِ نادیده گرفته شده می‌تواند به مرزی خونین میان انسان‌ها تبدیل شود. انزجار بویایی آقای پارک و خشم ناشی از تحقیر کی تائک، دو روی سکه نابرابری هستند که در نهایت هر دو طبقه را به نابودی می‌کشانند. انگل به ما هشدار می‌دهد که نادیده گرفتن کرامت انسانی دیگران به بهانه «تفاوت‌های ظاهری یا بویایی»، تنها به تعمیق کینه‌هایی منجر می‌شود که هیچ عطری قادر به پوشاندن آن‌ها نخواهد بود. در نهایت، بوی فقر در این فیلم، بوی هشدار برای جهانی است که در آن آدم‌ها به جای درک یکدیگر، بینی خود را در برابر رنج دیگران می‌گیرند.

شما هم این بوی لعنتی را حس کردید؟

سینما همیشه قرار نیست زیبا باشد، گاهی باید بوی تند واقعیت را به صورت‌مان بزند. آیا شما هم در زندگی روزمره با این «دیوارهای نامرئی بویایی» برخورد کرده‌اید؟ به نظرتان آقای پارک حق داشت یا کی تائک؟ تجربیات و نظرات خودتان را درباره این شاهکار کره جنوبی در بخش دیدگاه‌ها برای ما بنویسید تا درباره‌اش گپ بزنیم!