در فیلم «شمال از شمال غربی»، چرا همه به دنبال یک آدم خیالی (جرج کاپلان) بودند؟

کارگردان: آلفرد هیچکاک (Alfred Hitchcock)

شرکت سازنده: مترو گلدوین مایر (Metro-Goldwyn-Mayer)

بازیگران اصلی و نقش‌ها:

• کری گرانت (Cary Grant) در نقش راجر تورنهیل
• اوا ماری سنت (Eva Marie Saint) در نقش ایو کندال
• جیمز میسون (James Mason) در نقش فیلیپ وندام
• لئو جی. کارول (Leo G. Carroll) در نقش پروفسور

فیلم با یک سوتفاهم ساده شروع می‌شود. راجر تورنهیل، یک مدیر تبلیغاتی خوش‌تیپ و پرمشغله در نیویورک، در یک هتل برای انجام کاری ساده از جایش بلند می‌شود، اما درست در همان لحظه نام «جرج کاپلان» توسط پیشخدمت صدا زده می‌شود. جاسوسانی که در کمین کاپلان بودند، تورنهیل را با او اشتباه می‌گیرند و از اینجا به بعد، زندگی او تبدیل به یک کابوس تمام‌نشدنی می‌شود. او که روحی‌اش هم از ماجرا خبر ندارد، مجبور می‌شود برای نجات جانش از دست پلیس و تبهکاران بین‌المللی فرار کند. فیلم یک سفر پرهیجان از سازمان ملل تا روی صخره‌های کوه راشمور (Mount Rushmore) است؛ جایی که تورنهیل باید بفهمد این جرج کاپلان مرموز کیست تا بتواند بی‌گناهی‌اش را ثابت کند، در حالی که ما به عنوان بیننده کم‌کم می‌فهمیم حقیقت بسیار عجیب‌تر از آن چیزی است که تصور می‌شد.

بزرگ‌ترین شوک فیلم زمانی رخ می‌دهد که متوجه می‌شویم جرج کاپلان وجود خارجی ندارد. او یک «شخصیت جعلی» (Decoy) است که توسط سازمان اطلاعاتی آمریکا خلق شده تا حواس تبهکاران را از جاسوس واقعی پرت کند. این یکی از نایاب‌ترین و هوشمندانه‌ترین استفاده‌ها از مفهوم مک‌گافین در تاریخ سینماست. هیچکاک به جای اینکه یک کیف حاوی مدارک یا یک فرمول شیمیایی را محور قرار دهد، یک «انسان» را به مک‌گافین تبدیل می‌کند. جرج کاپلان در واقع یک فضای خالی است که تمام شخصیت‌های فیلم دور آن می‌چرخند. تبهکاران می‌خواهند او را بکشند، تورنهیل می‌خواهد او را پیدا کند و سازمان جاسوسی می‌خواهد از نام او محافظت کند. این فریب سینمایی باعث می‌شود که مخاطب همگام با راجر تورنهیل، در جستجوی سایه‌ای باشد که هرگز نور بر آن نمی‌تابد چون اصلا وجود ندارد.

واژه مک‌گافین (MacGuffin) اصطلاحی است که هیچکاک برای توصیف وسیله، شیء یا هدفی به کار می‌برد که شخصیت‌های داستان به دنبال آن هستند و تمام اکشن فیلم را جلو می‌برد، اما برای خودِ تماشاگر اهمیت چندانی ندارد. هیچکاک همیشه می‌گفت مک‌گافین باید تا حد ممکن پوچ و بی‌اهمیت باشد. در «شمال از شمال غربی»، مک‌گافین دو لایه دارد: لایه اول همان جرج کاپلان است و لایه دوم، ریزفیلم‌هایی (Microfilms) که در انتهای فیلم می‌فهمیم در مجسمه پنهان شده‌اند. برای هیچکاک مهم نبود که در آن ریزفیلم‌ها چیست؛ می‌توانست لیست خرید خواربار باشد یا اسرار هسته‌ای! آنچه برای او اهمیت داشت، واکنشی بود که شخصیت‌ها در مسیر رسیدن به آن نشان می‌دادند. در واقع مک‌گافین فقط بهانه‌ای است تا کارگردان بتواند تعلیق (Suspense) و درام مورد نظرش را خلق کند.

هیچکاک داستانی خنده‌دار برای توضیح این واژه تعریف می‌کرد. او می‌گفت دو مرد در قطاری در اسکاتلند نشسته بودند. یکی از دیگری پرسید: آن بسته بالای سرت چیست؟ مرد دوم گفت: آن یک مک‌گافین است. اولی پرسید: مک‌گافین چیست؟ دومی جواب داد: وسیله‌ای برای شکار شیر در کوه‌های ارتفاعات اسکاتلند. اولی گفت: اما در آنجا که شیری وجود ندارد! و دومی پاسخ داد: پس آن هم یک مک‌گافین نیست! این لطیفه به خوبی ماهیت «هیچ‌بودگی» مک‌گافین را نشان می‌دهد. در سینمای مدرن، مک‌گافین‌ها هنوز هم حضور پررنگی دارند؛ مثلا «کیف سامسونت» در فیلم عامه‌پسند (Pulp Fiction) یا «نقشه‌های ستاره مرگ» در جنگ ستارگان. اما هیچکاک در شمال از شمال غربی با استفاده از یک آدم خیالی به عنوان مک‌گافین، این مفهوم را به اوج انتزاع رساند.

از منظر روان‌پزشکی و روان‌شناسی توده، شخصیت جرج کاپلان نمادی از «فرافکنی» (Projection) است. انسان‌ها تمایل دارند به فضاهای خالی، معنا ببخشند. وقتی در فیلم مدام از کاپلان صحبت می‌شود، ذهن مخاطب شروع به تصویرسازی می‌کند. ما هم مثل فیلیپ وندام (شخصیت منفی فیلم) باور می‌کنیم که کاپلان وجود دارد چون «نیاز داریم» دشمنی ملموس داشته باشیم. اینجاست که هیچکاک با روان‌شناسی مخاطب بازی می‌کند. او می‌داند که تعلیق نه در دیدن، بلکه در «ندیدن» و «انتظار» شکل می‌گیرد. جرج کاپلان در واقع آیینه تمام‌نمای بیهودگی جنگ سرد است؛ دورانی که در آن سایه‌ها مهم‌تر از واقعیت‌ها بودند و آدم‌ها قربانی بازی‌های سیاسی می‌شدند که حتی ماهیتشان را هم نمی‌شناختند.

هیچکاک برای اینکه ما جرج کاپلان را باور کنیم، از نشانه‌های فیزیکی استفاده می‌کند. لباس‌های کاپلان در کمد هتل، وسایل اصلاح او و حتی رزرو اتاق به نام او. این‌ها «شواهد مادی» (Physical Evidence) هستند که برای فریب دادن ذهن منطقی ما طراحی شده‌اند. دوربین هیچکاک با دقت روی این جزئیات مکث می‌کند تا ما هم مثل راجر تورنهیل متقاعد شویم که این مرد جایی در همین نزدیکی است. این یک درس بزرگ در نویسندگی و کارگردانی است: برای اینکه یک دروغ بزرگ (مثل وجود کاپلان) را باورپذیر کنید، باید آن را با هزاران راستِ کوچک و ملموس بپوشانید. استفاده از لوکیشن‌های واقعی مثل مقر سازمان ملل متحد (United Nations) به این حس واقع‌گرایی پوشالی کمک شایانی کرده است.

فیلم شمال از شمال غربی در اوج جنگ سرد (Cold War) ساخته شد. جرج کاپلان در واقع استعاره‌ای از «پروپاگاندا» و عملیات‌های فریب اطلاعاتی آن زمان است. در آن دوران، دولت‌ها هزینه‌های هنگفتی صرف می‌کردند تا دشمن را به دنبال نخود سیاه بفرستند. کاپلان دقیقا همان «نخود سیاه» است. هیچکاک با زیرکی نشان می‌دهد که چطور جان یک شهروند عادی (تورنهیل) برای سازمان‌های جاسوسی پشیزی ارزش ندارد و آن‌ها حاضرند او را قربانی حفظ بقای یک هویت کاذب کنند. این لایه از فیلم، نقدی تند و تیز به سیستم‌های بوروکراتیک و امنیتی است که در آن فردیت آدم‌ها در میان پرونده‌های خیالی گم می‌شود. تورنهیل در تمام طول فیلم سعی دارد هویت واقعی خودش را پس بگیرد، هویتی که توسط یک نام ساختگی بلعیده شده است.

کری گرانت مظهر جذابیت، اعتماد به نفس و البته کمی سردرگمی بود. هیچکاک به بازیگری نیاز داشت که تماشاگر بلافاصله با او همذات‌پنداری کند. اگر بازیگر دیگری نقش تورنهیل را بازی می‌کرد، شاید استیصال او در برابر نام جرج کاپلان تا این حد خنده‌دار و در عین حال دلهره‌آور به نظر نمی‌رسید. گرانت توانست تعادلی میان یک کمدی موقعیت و یک تریلر جاسوسی ایجاد کند. او در حالی که کت‌وشلوار خاکستری معروفش (که یکی از نمادین‌ترین لباس‌های تاریخ سینماست) را به تن داشت، از دست هواپیمای سمپاش فرار می‌کرد و به دنبال مردی می‌گشت که وجود نداشت. این تضاد بین ظاهر آراسته و موقعیت آشفته، هسته اصلی جذابیت فیلم را تشکیل می‌دهد و مک‌گافینِ جرج کاپلان را در ذهن ما تثبیت می‌کند.

امروزه بسیاری از کارگردان‌ها مک‌گافین را با «پلات دیوایس» (Plot Device) اشتباه می‌گیرند. در سینمای مدرن، معمولا شیء مورد نظر اهمیت زیادی در داستان پیدا می‌کند و توضیحات علمی زیادی درباره‌اش داده می‌شود. اما هیچکاک معتقد بود هر چه مک‌گافین ساده‌تر و بی‌معنی‌تر باشد، تمرکز روی «شخصیت» بیشتر می‌شود. در شمال از شمال غربی، ما به جرج کاپلان اهمیت نمی‌دهیم، بلکه به بلایی که قرار است سر راجر تورنهیل بیاید اهمیت می‌دهیم. این همان تفاوت ظریف است. مک‌گافین واقعی نباید حواس تماشاگر را از تم اصلی فیلم پرت کند. در اینجا تم اصلی، «بحران هویت» و «تلاش برای بقا» است و جرج کاپلان صرفا جرقه‌ای است که این انبار باروت را منفجر می‌کند.

یکی از مشهورترین سکانس‌های تاریخ سینما، حمله هواپیمای سمپاش به تورنهیل در دشت‌های خالی است. جالب اینجاست که تورنهیل به امید ملاقات با جرج کاپلان به آنجا رفته است. هیچکاک در اینجا کلیشه‌ها را می‌شکند. معمولا در فیلم‌های جاسوسی، ملاقات‌های خطرناک در کوچه‌های تاریک و بارانی اتفاق می‌افتد، اما اینجا در روشنایی کامل روز و در فضایی باز رخ می‌دهد. تورنهیل به دنبال سایه‌ای (کاپلان) است، اما با مرگی واقعی از آسمان روبرو می‌شود. این سکانس نشان می‌دهد که چطور یک ایده انتزاعی مثل یک نام جعلی، می‌تواند به یک خطر فیزیکی کاملا واقعی تبدیل شود. هواپیمای سمپاش در واقع تجسم خشمِ دنیایی است که تورنهیل را با کسی دیگر اشتباه گرفته است.

نام جرج کاپلان بعد از این فیلم به یک کد در میان سینمادوستان تبدیل شد. امروزه در بسیاری از سریال‌ها و فیلم‌های جاسوسی، وقتی می‌خواهند به یک مأمور خیالی یا یک فریب بزرگ اشاره کنند، نام او را می‌آورند. حتی برندهای لباس و گروه‌های موسیقی هم از این نام استفاده کرده‌اند. تاثیر این مک‌گافین به قدری زیاد بود که سبک روایت «مرد بیگناه در حال فرار» به یک ژانر مستقل تبدیل شد. هیچکاک ثابت کرد که برای ساختن یک حماسه، لازم نیست حتما دشمنی واقعی و هیولایی داشته باشید؛ گاهی اوقات یک سوءتفاهم در لابی یک هتل و یک نام که روی کاغذ نوشته شده، برای خلق یکی از هیجان‌انگیزترین قصه‌های تاریخ کافی است.