10 دانستنی جالب درباره جان میجر، نخستوزیر سادهزیست و فراموششده بریتانیا
تا به حال فکر کردهاید یک پسر ساده از خانوادهای فقیر چگونه میتواند به نخستوزیری یکی از قدرتمندترین کشورهای جهان برسد؟ جان میجر دقیقاً چنین مسیری را طی کرد، از دکه گلفروشی تا ۱۰ داونینگاستریت. در دنیایی که سیاستمداران معمولاً از طبقه نخبگان میآیند، او با پسزمینهای کاملاً مردمی، توانست به رأس سیاست بریتانیا برسد. جان میجر نخستوزیری بود که در سایه چهرههای پرزرقوبرقتر آمد، اما در سکوت تصمیمات بزرگی گرفت. دوستی نقل میکرد که پدرش همیشه میگفت: «اگر جان میجر حرف میزد، تلویزیون را خاموش نمیکردم چون میدونستم چیز مهمی داره میگه، فقط با صدای آرومتر.» همین صدای آرام، نشانه سبک مدیریتی خاص او بود: بدون نمایش، اما حسابشده. جان میجر در سالهایی پیچیده و پرتلاطم از تاریخ بریتانیا، مسیر میانهروی را برگزید.
شاید سالها فکر میکردید که جان میجر فقط «نخستوزیر موقتی» پس از مارگارت تاچر بود، اما واقعیت خیلی عمیقتر است. او در حالی به قدرت رسید که حزب محافظهکار با شکافهای داخلی و بحرانهای اقتصادی دستوپنجه نرم میکرد. در جایی خواندم که او از معدود رهبران قرن بیستم بود که بدون تحصیلات دانشگاهی، به عالیترین مقام اجرایی بریتانیا رسید. جان میجر نهفقط از نظر طبقه اجتماعی، بلکه از نظر سبک مدیریت، با اغلب سیاستمداران زمان خود متفاوت بود. در دوران او، روند صلح ایرلند شمالی آغاز شد، اقتصاد به ثبات نسبی رسید و روابط بینالمللی بریتانیا بازتعریف شد. با این حال، رسانهها علاقه چندانی به او نشان نمیدادند و بسیاری از دستاوردهایش زیر سایه چهرههای کاریزماتیکتر ماند. همین مسئله باعث شد بسیاری از نسلهای جدید نام او را فقط در حاشیه کتابهای تاریخ ببینند.
اما جان میجر حتی پس از کنارهگیری از قدرت، چهرهای محترم و مؤثر در فضای سیاسی بریتانیا باقی ماند. از کسی شنیدم که گفته بود: «میجر مثل آن معلمی است که سر کلاس داد نمیزند، اما وقتی حرف میزند، همه گوش میدهند چون میدونن راست میگه.» این توصیف بهخوبی نشان میدهد که نفوذ واقعی همیشه پر سر و صدا نیست. او بعدها در نقد سیاستهای بریگزیت و حمایت از وحدت ملی، بار دیگر صدایش را به گوش رساند. سکوت مؤثر، صداقت، و دوری از هیاهو، سه ویژگی مهم جان میجر بودند. حالا وقت آن است که با ۵ فکت دقیق و منظم، نگاهی دوباره به زندگی و میراث این سیاستمدار بریتانیایی بیندازیم.
۱- کودکی فقیرانه جان میجر و آغاز راهی متفاوت
جان میجر در ۲۹ مارس ۱۹۴۳ در لندن به دنیا آمد، در خانوادهای فقیر که پدرش دکهدار و سرگرمیفروش دورهگرد بود. برخلاف بیشتر سیاستمداران انگلیسی که در مدرسههای خصوصی و دانشگاه آکسفورد یا کمبریج تحصیل کردهاند، میجر تحصیلاتش را در مدارس دولتی و متوسطه گذراند. خانوادهاش پس از ورشکستگی پدر، به محله فقیرنشین «بریگستون» نقل مکان کردند. او از ۱۶ سالگی مجبور شد کار کند و بهعنوان کارمند ساده بانک مشغول شد. در همان سالها، علاقهاش به سیاست آغاز شد و در سخنرانیهای محلی حزب محافظهکار شرکت میکرد. برخی از همکاران آن زمانش میگفتند همیشه با دفتری در جیب، یادداشت برمیداشت و از همه چیز میآموخت. او بعدها اعتراف کرد که سختیهای زندگیاش باعث شد با دنیای واقعی مردم آشنا باشد. بدون داشتن مدرک دانشگاهی، او با پشتکار، در حزب محافظهکار رشد کرد. مسیر صعودش تدریجی اما پیوسته بود. او نمونه نادری از سیاستمداری بود که از خیابان به قدرت رسید.
۲- ورود به سیاست رسمی و صعود تا وزارت خزانهداری
جان میجر در سال ۱۹۷۹ بهعنوان نماینده پارلمان از حوزه «هانتینگدون» وارد مجلس عوام شد. در ابتدا چهرهای ناشناخته بود، اما با کار دقیق و کمحاشیه، در حزب محافظهکار جایگاه پیدا کرد. او در دولت مارگارت تاچر، پلهپله ارتقا یافت و در سمتهایی چون وزیر آموزش و وزیر امور خارجه حضور داشت. در سال ۱۹۸۹ به سمت وزیر خزانهداری (Chancellor of the Exchequer) رسید که یکی از مهمترین مناصب اقتصادی بریتانیاست. در این دوران، با تورم بالا، بیکاری، و بحران ارزی مقابله کرد. هرچند سیاستهای ریاضتیاش منتقدانی داشت، اما از سوی حزب بهعنوان مدیری متعادل و واقعگرا شناخته شد. وقتی تاچر تحت فشار استعفا داد، بسیاری از چهرههای حزب از جان میجر بهعنوان گزینهای میانهرو و وحدتبخش حمایت کردند. صعود سریع او از وزارت به نخستوزیری، بسیاری را شگفتزده کرد. برخی او را «نخستوزیر اتفاقی» نامیدند، اما خودش گفت: «هیچ چیز در زندگی من اتفاقی نبود، همهاش تلاش بود».
۳- نخستوزیری در دوران بحران اقتصادی و سیاسی بریتانیا
جان میجر در نوامبر ۱۹۹۰ بهعنوان نخستوزیر بریتانیا انتخاب شد، در حالیکه کشور با رکود اقتصادی و فشارهای سیاسی روبهرو بود. او در سال ۱۹۹۲ موفق شد یک پیروزی انتخاباتی غیرمنتظره برای حزب محافظهکار کسب کند، که تا امروز یکی از بزرگترین رأیهای مردمی برای این حزب محسوب میشود. اما بلافاصله پس از انتخابات، کشور وارد یک بحران شدید مالی شد که به «چهارشنبه سیاه» (Black Wednesday) معروف است. در این روز، بریتانیا مجبور شد از مکانیزم نرخ ارز اروپا (ERM) خارج شود و ارزش پوند سقوط کرد. این بحران بهشدت اعتبار دولت میجر را کاهش داد، هرچند اقتصاد بعدها بهبود یافت. او در همین دوران مذاکرات صلح با ایرلند شمالی را آغاز کرد که پایهگذار پیمان «جمعه نیک» شد. همچنین، در سیاست خارجی رویکردی عملگرا و تقویتکننده رابطه با اروپا در پیش گرفت. با وجود فشار رسانهها و حملات سیاسی، او با آرامش مسیرش را ادامه داد. برخی او را نخستوزیر زمانهای سخت میدانند، نه جشن و پیروزی.
۴- حواشی سیاسی و اختلافات داخلی حزب محافظهکار
یکی از دشوارترین چالشهای جان میجر، نه از جانب مخالفان، بلکه از داخل حزب محافظهکار بود. در دوران او، جناحهای مختلف حزب بهویژه درباره اتحادیه اروپا (European Union) دچار اختلافات شدید شدند. منتقدان اروپاییستیز، او را به «خیانت به حاکمیت ملی» متهم میکردند. در سال ۱۹۹۵، در حرکتی بیسابقه، خودش استعفای مشروط داد تا اعتماد حزب را دوباره جلب کند و در رقابت درونحزبی مجدداً پیروز شد. رسانهها اغلب او را شخصیتی بیرمق و خسته تصویر میکردند، در حالیکه در عمل، مقاومت قابلتوجهی نشان میداد. برخی از اعضای کابینهاش با رسواییهای مالی و اخلاقی مواجه شدند که او را در افکار عمومی تضعیف کرد. این حاشیهها در کنار رکود اقتصادی، پایگاه رأی حزب را تضعیف کرد. با این حال، بسیاری امروز اعتراف میکنند که میجر با وجود همه فشارها، کرامت سیاسیاش را حفظ کرد. از نظر اخلاقی، او یکی از پاکدستترین رهبران دوران معاصر بریتانیاست.
۵- زندگی پس از نخستوزیری و بازگشت اخلاقمدارانه به سیاست
پس از شکست حزب محافظهکار در انتخابات ۱۹۹۷، جان میجر از سیاست رسمی کنارهگیری کرد، اما هرگز از فضای عمومی دور نشد. او از آن زمان به یکی از صداهای خردگرایانه و مستقل در سیاست بریتانیا تبدیل شد. در دهه ۲۰۱۰، بهویژه در دوران برگزیت، از معدود سیاستمداران محافظهکار بود که صریحاً به خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا انتقاد کرد. او بارها از تهدید وحدت بریتانیا، تضعیف ارزشهای دموکراتیک و کاهش جایگاه جهانی کشور ابراز نگرانی کرد. رسانهها او را بهعنوان «وجدان آرام محافظهکاران» توصیف کردهاند. در چندین مصاحبه عمومی، با طعنه و ظرافت، به ناکارآمدی دولتهای پس از خود اشاره کرده است. با این حال، هیچگاه به درگیریهای حزبی مستقیم وارد نشد. امروز، در محافل دانشگاهی و رسانهای، سخنانش همچنان با احترام شنیده میشود. شخصیت آرام، درستکار و بیادعایش باعث شده تصویرش با گذشت زمان روشنتر شود.
۶- نقش کلیدی جان میجر در آغاز روند صلح ایرلند شمالی
یکی از مهمترین اقدامات دوران نخستوزیری جان میجر، آغاز مذاکرات مخفیانه برای پایان دادن به درگیریهای خونین ایرلند شمالی بود. او نخستین رهبر بریتانیا بود که با حزب «شینفین» (Sinn Féin)، شاخه سیاسی جمهوریخواهان ایرلند و نزدیک به ارتش جمهوریخواه ایرلند (IRA)، تماس غیرمستقیم برقرار کرد. این تماسها در ابتدا بهشدت محرمانه بودند و تنها چند نفر از مقامات امنیتی در جریانشان بودند. میجر با دقت و صبوری زمینه اعتمادسازی را فراهم کرد تا فضای مذاکره بهجای خشونت گسترش یابد. توافق موسوم به چارچوب مشترک (Joint Framework) در سال ۱۹۹۵ بین دولت بریتانیا و جمهوری ایرلند، یکی از پایههای اصلی پیمان صلح «جمعه نیک» در سال ۱۹۹۸ شد. او در حالی این روند را آغاز کرد که حملات بمبگذاری و ترورهای سیاسی هنوز در جریان بود. بسیاری از ناظران، شجاعت سیاسی میجر در پیگیری این مسیر را تحسین کردهاند. هرچند اعتبار نهایی توافق به تونی بلر داده شد، اما اغلب کارشناسان، سنگبنای آن را متعلق به میجر میدانند. نقش او در این زمینه امروز بهعنوان یکی از نقاط قوت دورانش شناخته میشود.
۷- جان میجر و نقش در حفظ جایگاه پادشاهی در بحرانهای سلطنتی
در دوران نخستوزیری جان میجر، خانواده سلطنتی بریتانیا با چند بحران جدی مواجه شد که مدیریت آنها به شکلی محتاطانه و دقیق انجام گرفت. سالهای نخست دهه ۹۰ میلادی شاهد طلاق پرنسس دایانا و شاهزاده چارلز، و همچنین رسواییهای دیگر اعضای خانواده سلطنتی بود. این تحولات باعث شد محبوبیت خاندان سلطنتی در افکار عمومی کاهش یابد. میجر با حفظ روابط نزدیک با کاخ باکینگهام، تلاش کرد میان حکومت و سلطنت تعادل ایجاد کند. در زمانی که بحثهایی درباره هزینههای کاخ سلطنتی و نقش نمادین سلطنت مطرح بود، او موضعی میانه و محافظهکارانه اتخاذ کرد. پس از مرگ پرنسس دایانا در سال ۱۹۹۷، میجر بهعنوان قیم غیررسمی فرزندان او، یعنی ویلیام و هری، نقش معنوی مهمی ایفا کرد. در این دوران، رسانهها از او بهعنوان «مرد آرام در طوفان سلطنت» یاد کردند. نگاه متعادل و احترامآمیز او به نهاد سلطنت، از بیطرفی قانونی و احساس انسانی توأمان نشأت میگرفت. همین ویژگی باعث شد اعتماد کاخ سلطنتی را تا پایان دورانش حفظ کند.
۸- ارتباط ویژه جان میجر با ورزش و تیم کریکت انگلستان
جان میجر از کودکی علاقه زیادی به ورزش، بهویژه بازی کریکت (Cricket)، داشت و آن را بخشی از هویت فرهنگی بریتانیا میدانست. او برخلاف بسیاری از سیاستمداران، نهتنها بیننده، بلکه تحلیلگر جدی این ورزش بود و بعدها حتی کتابی درباره تاریخ کریکت نوشت. در دوران نخستوزیری، در مجامع ورزشی حضور پیدا میکرد و از سرمایهگذاری در ورزشهای پایهای حمایت میکرد. در سال ۱۹۹۶، بنیاد ملی ورزش جوانان را با هدف تقویت ورزش در مدارس راهاندازی کرد. میجر معتقد بود که ورزش نهفقط برای سلامت جسمی، بلکه برای تربیت اجتماعی و نظمپذیری مهم است. علاقه او به ورزش باعث شد تصویر شخصیاش در میان مردم عادی گرمتر و مردمیتر به نظر برسد. در مصاحبههایش، بارها از خاطرات تماشای مسابقات با پدرش یا بازی با برادرش صحبت کرده است. حتی پس از پایان دوران سیاسی، در جلسات تحلیلی کریکت شرکت میکرد و در رسانهها درباره تیم ملی انگلستان اظهار نظر مینمود. او از معدود نخستوزیرانی بود که رابطهای احساسی و فرهنگی با ورزش برقرار کرده بود.
۹- نقشآفرینی میجر در بازتعریف روابط با آمریکا پس از جنگ خلیج فارس
در دهه ۱۹۹۰، روابط بریتانیا و ایالات متحده وارد فاز تازهای شد، و جان میجر نقش مهمی در تقویت این اتحاد استراتژیک ایفا کرد. پس از پایان جنگ خلیج فارس (1991)، او تلاش کرد حضور بریتانیا را در سیاست خاورمیانه با نگاهی متوازن حفظ کند. روابط او با جورج اچ. دابلیو. بوش (George H. W. Bush) دوستانه و منظم بود و به ایجاد هماهنگی در مسائل امنیتی کمک کرد. در عین حال، او از پیروی کورکورانه از آمریکا پرهیز میکرد و در مواردی مانند سیاست در برابر عراق یا یوگسلاوی، دیدگاه مستقلتری ارائه داد. میجر همچنین با بیل کلینتون، رئیسجمهور بعدی آمریکا، رابطهای کاری و نه چندان گرم داشت. برخلاف تاچر که روابط شخصی نزدیکی با ریگان داشت، میجر بیشتر بر اساس دیپلماسی حرفهای پیش میرفت. در موضوعاتی چون کاهش سلاحهای هستهای و برنامههای محیطزیستی نیز مشارکت فعالی در اجلاسهای بینالمللی داشت. او نقش بریتانیا را بهعنوان «شریک بالغ» در روابط دو سوی آتلانتیک تثبیت کرد. این شیوه سیاست خارجی، ثبات و واقعگرایی را بر هیجانزدگی ترجیح میداد.
۱۰- نقش انتقادی اما نجیبانه در سالهای پس از برگزیت
در سالهای پس از همهپرسی برگزیت (Brexit)، جان میجر به یکی از صداهای مخالف جدی با خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا تبدیل شد. برخلاف بسیاری از سیاستمداران بازنشسته که سکوت میکنند، او بارها در سخنرانیها و مقالات خود از پیامدهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی برگزیت انتقاد کرد. میجر هشدار داد که برگزیت ممکن است اتحاد بریتانیا را تضعیف و صلح ایرلند شمالی را تهدید کند. او از رهبران حزب محافظهکار خواست تا به جای بازیهای جناحی، به منافع ملی توجه کنند. در عین حال، لحن او همواره مؤدبانه، حقوقی و با ارجاع به قانون اساسی و عرفهای پارلمانی همراه بود. بسیاری از منتقدان و حتی حامیان برگزیت، صداقت و استدلالهای منطقی او را تحسین کردند. در سخنرانی معروفش در سال ۲۰۱۹، سیاستمداران را به «صداقت در گفتار با مردم» فراخواند. او برخلاف سیاستمداران هیجانی، همچنان نماینده خردگرایی، میانهروی و دلسوزی برای وحدت کشور باقی ماند. در حافظه سیاسی بریتانیا، جان میجر بیشتر از همیشه صدای آرام منطق در زمان هیاهو شد.
مطالب مرتبط
