راز تلخ «مواد شیمیایی ماندگار»: چطور شرکتهای میلیارددلاری خطرات PFAS را پنهان کردند؟
چه چیزی در بدن ۹۹ درصد مردم جهان پنهان شده و شرکتها سالها از ما پنهان کردند؟
در یک صبحِ مهآلودِ سال ۲۰۰۴، مردی به نام رابرت بیلوت (Robert Bilott) – یک وکیلِ محیطزیست از ویرجینیای غربی – در حالیکه پروندهای قطور از اسناد کارخانههای شیمیایی را در دست داشت، وارد دادگاه شد. هیچکس در آن زمان تصور نمیکرد این پرونده، پرده از یکی از بزرگترین رسواییهای زیستمحیطی قرن بردارد. داستان از مادهای آغاز شد که در قابلمههای نچسب، بستهبندیهای مواد غذایی، کفپوشها و حتی لباسهای ضدآب یافت میشد. نام این ماده PFAS بود: یک ترکیب شیمیایی بهظاهر بیخطر، اما در واقع سمی و ماندگار در بدن. پژوهشهای تازه نشان میدهد که نهتنها این مواد در بدن ۹۹ درصد مردم حضور دارند، بلکه شرکتهای تولیدکننده از خطرات آنها آگاه بودهاند – و آن را پنهان کردهاند. موضوعی که حالا دوباره با قدرت در کانون توجه جهانی قرار گرفته است.
PFAS چیست و چرا باید از آن بترسیم؟
PFAS که مخفف «ترکیبات پرفلوئوروآلکیل و پلیفلوئوروآلکیل» (Per- and Polyfluoroalkyl Substances) است، خانوادهای از مواد شیمیایی مصنوعیاند که از دهه ۱۹۴۰ برای ایجاد خاصیتهای ضدآب، نچسب و مقاوم در برابر لکه در محصولات تجاری استفاده شدهاند. این مواد در بستهبندیهای فستفود، ظروف نچسب، کفشهای ضدآب، فومهای خاموشکننده آتش و حتی قطعات موتوری هواپیماها یافت میشوند.
خاصیت منحصربهفرد PFAS – یعنی مقاوم بودن آنها در برابر گرما، روغن، آب و تجزیه – همان دلیلی است که آنها را به یک تهدید جدی زیستمحیطی تبدیل کرده. این ترکیبات در طبیعت تجزیه نمیشوند و در بدن انسان نیز سالها باقی میمانند. نتیجه؟ تجمع تدریجی در بافتهای بدن، آبهای زیرزمینی و زنجیرههای غذایی.
اسناد داخلی شرکتها چه چیزی را افشا میکنند؟
در پژوهشی در سال ۲۰۲۳ توسط دانشگاه کالیفرنیا در سانفرانسیسکو و دانشگاه کلرادو، اسناد داخلی شرکتهای دوپونت (DuPont) و 3M مورد بررسی قرار گرفتند. این اسناد که بازه زمانی ۴۵ ساله از ۱۹۶۱ تا ۲۰۰۶ را دربر میگیرند، در جریان شکایت تاریخی رابرت بیلوت کشف شدند – همان وکیلی که داستان زندگیاش الهامبخش فیلم «آبهای تاریک» (Dark Waters) بود.
بررسیها نشان داد که این شرکتها بارها به شواهدی دست یافتهاند که نشان میداد PFAS برای سلامت انسان خطرناکاند. اما نهتنها این یافتهها را منتشر نکردند، بلکه از گزارش آن به آژانس حفاظت محیطزیست آمریکا (EPA) نیز خودداری کردند.
شواهدی که نادیده گرفته شدند
یکی از اسناد مربوط به سال ۱۹۷۰ از آزمایشگاه هَسکِل، که با حمایت مالی دوپونت فعالیت میکرد، نشان میداد که ماده C8 (یکی از انواع PFAS) در صورت استنشاق «بسیار سمی» و در صورت خوردن «نسبتاً سمی» است. در سال ۱۹۷۹، تحقیقات دیگری از همین آزمایشگاه گزارش کرد که سگهایی که یکبار در معرض اسید پرفلوئورواکتانوئیک (PFOA) قرار گرفتند، ظرف دو روز مردند.
در سال ۱۹۸۰، دوپونت و 3M متوجه شدند که از میان ۸ زن باردار که در بخش تولید C8 کار میکردند، دو نفر نوزادانی با نقصهای مادرزادی به دنیا آوردهاند. اما این یافتهها نهتنها به اطلاع عموم نرسید، بلکه حتی کارکنان خود شرکت نیز از آن بیخبر ماندند.
روایتِ دروغهای رسمی
با وجود آگاهی از این خطرات، شرکتها تلاش کردند افکار عمومی را آرام نگه دارند. در سال ۱۹۸۰، دوپونت به کارکنان خود گفت: «C8 سمیّت کمتری دارد؛ همانند نمک خوراکی!» در سال ۱۹۹۱ نیز بیانیهای رسمی منتشر کرد که در آن آمده بود: «هیچ اثر سمی یا بیماریزایی برای C8 در انسانها در سطح موجود گزارش نشده است.»
اما نهایتاً در سال ۲۰۰۴، دوپونت توسط EPA به پرداخت جریمهای ۱۶.۴۵ میلیون دلاری محکوم شد – بالاترین جریمهای که تا آن زمان در حوزه محیطزیست صادر شده بود. اما این رقم در مقایسه با درآمد سالانه میلیارددلاری دوپونت از فروش PFOA و C8، رقمی ناچیز محسوب میشد.
خلاصه:
شرکتهای تولیدکننده PFAS با علم به زیانبار بودن این مواد، سالها اطلاعات را پنهان کردند. این مواد شیمیایی بهسبب پایداری بالا و نفوذپذیری زیستی، اکنون در بدن اغلب مردم دنیا یافت میشوند. گرچه افشاگریها در نهایت منجر به جریمههایی شد، اما این مجازاتها در برابر سود حاصلشده بسیار ناچیز بودند. اکنون روشن است که الگوی رفتاری این شرکتها بیشباهت به صنعت دخانیات نبوده و خلأهای قانونی نظارتی سهمی جدی در تداوم این بحران داشتهاند.
اگر ۹۹ درصد انسانها آلودهاند، دیگر چه چیزهایی ناگفته ماندهاند؟
آگاهی از ماجرای PFAS نهتنها افشاگری درباره یک ماده شیمیایی است، بلکه دریچهای به فهم رابطه پیچیده میان صنایع بزرگ، سیاستهای نظارتی، و سلامت جمعی میگشاید. شاید این تنها یکی از نمونههایی باشد که در آن حقیقت بهنفع منافع مالی دفن شده است. پرسش واقعی این است: چه حقیقتهای دیگری در لایههای تاریک صنعت پنهان ماندهاند؟
❓ پرسشهای رایج (FAQ)
PFAS دقیقاً چیست و چرا به آنها «مواد شیمیایی ماندگار» میگویند؟
PFAS گروهی از ترکیبات مصنوعیاند که به دلیل پایداری بالا در برابر گرما، آب و تجزیه، بهسختی از محیط یا بدن انسان حذف میشوند؛ از این رو به آنها «مواد شیمیایی ماندگار» (Forever Chemicals) گفته میشود.
آیا همه ما در معرض PFAS هستیم؟
بله، بر اساس پژوهشهای تازه، حدود ۹۹ درصد از جمعیت جهان در بدن خود مقدار قابلتشخیص PFAS دارند که عمدتاً از طریق غذا، آب و محصولات روزمره منتقل شدهاند.
کدام محصولات روزمره حاوی PFAS هستند؟
PFAS در محصولات نچسب آشپزخانه، بستهبندیهای غذایی، پارچههای ضدآب، فومهای آتشنشانی و حتی برخی محصولات آرایشی یافت میشوند.
آیا شرکتهای تولیدکننده از خطرات PFAS آگاه بودند؟
بله. اسناد داخلی شرکتهایی مانند دوپونت و 3M نشان میدهد که آنها از دهه ۱۹۶۰ از سمیت این مواد مطلع بودهاند، اما اطلاعات را پنهان کردهاند.
آیا قوانین سختگیرانهتری برای PFAS وضع شدهاند؟
در سالهای اخیر، برخی کشورها مقررات محدودکنندهای برای تولید و استفاده از PFAS تدوین کردهاند، اما هنوز راه درازی برای جبران آسیبهای واردشده باقی مانده است.
آیا بدن میتواند PFAS را دفع کند؟
خیر. PFAS بهدلیل ساختار شیمیایی خود، در بدن تجمع مییابند و بهمرور زمان دفع نمیشوند؛ از این رو نگرانیهای زیادی درباره اثرات بلندمدت آنها وجود دارد.
مطالب مرتبط
