نقشه فینیقی The Phoenician Scheme – بازگشت وس اندرسن به فرم روتین‌اش با نگاهی تازه به رستگاری و پدرسالاری

۶ تیر ۱۴۰۴آخرین بروزرسانی: ۶ تیر ۱۴۰۴

زمان تقریبی مطالعه 10 دقیقه

وس اندرسن (Wes Anderson)، کارگردان آمریکایی متولد ۱۹۶۹، یکی از منحصربه‌فردترین صداهای سینمای معاصر است. فیلم‌های او با قاب‌های متقارن، رنگ‌بندی جسورانه، طراحی صحنه‌های شبیه به تئاتر عروسکی و نریشن‌های شاعرانه شناخته می‌شوند. او از همان نخستین آثارش مانند Rushmore و The Royal Tenenbaums تا فیلم‌های متاخرترش مثل The Grand Budapest Hotel و Asteroid City، همواره دغدغه‌هایی درباره خانواده، بیگانگی، زمان ازدست‌رفته و امکان آشتی داشته. او استاد تلفیق طنز و تراژدی در بستری آوانگارد است، و در «نقشه فینیقی» این تلفیق را به شیوه‌ای تازه و پیچیده بازآفرینی کرده است؛ با زیرلایه‌هایی درباره وجدان، دین، قدرت، و معنای رستگاری در جهانی سرد و صنعتی.

بازیگران

بنیسیو دل تورو (Benicio del Toro) در نقش آناتول “زَزا” کوردا

میا تریپلتون (Mia Threapleton) در نقش دخترش، لیزل

مایکل سرا (Michael Cera) در نقش بیورن، حشره‌شناس نروژی

ریچارد آیوادی (Richard Ayoade)، رهبر شورشیان

اسکارلت جوهانسون (Scarlett Johansson)، در نقش هیلدا، دخترخاله ثروتمند

تام هنکس (Tom Hanks) و برایان کرنستون (Bryan Cranston)، سرمایه‌گذاران آمریکایی

متیو آمالریک (Mathieu Amalric)، صاحب کلوب شبانه

جفری رایت (Jeffrey Wright)، نماینده اتحادیه نیوآرک

بندیکت کامبربچ (Benedict Cumberbatch)، در نقش نوبار، برادر ناتنی مشکوک

بیل مری (مورای) (Bill Murray)، در نقش خدا

ویلِم دفو (Willem Dafoe)، در نقش نگهبان بهشت

هوپ دیویس، مادر روحانی سخت‌گیر

در فیلم «نقشه فینیقی» (The Phoenician Scheme)، ما با شخصیتی پیچیده، پرنفوذ و پررمز و راز روبه‌رو هستیم: ززا کوردا. او یک میلیاردر صنعتی در دهه ۱۹۵۰ است، که بدون تعلق به هیچ کشور مشخصی، در سراسر جهان با هواپیمای اختصاصی‌اش می‌چرخد، قراردادهای اقتصادی می‌بندد، دولت‌ها را دور می‌زند و دشمنان زیادی برای خود می‌تراشد. در همان ابتدای فیلم، او از یک ترور هوایی جان سالم به در می‌برد—حادثه‌ای که نه اولین بار است و نه آخرین بار، و نشان می‌دهد که زندگی‌اش پر از تهدید دائمی‌ست.

ززا کوردا مردی است میانسال، خونسرد، زیرک و بسیار ثروتمند. او امپراتوری‌ای عظیم ساخته که شامل پروژه‌های نفتی، راه‌آهن، تونل، سد و تجارت‌های زیرزمینی‌ست. اما حالا، پس از یکی دیگر از حملات به جانش، تصمیم می‌گیرد به میراثش فکر کند: چه کسی بعد از او وارث این قدرت و ثروت شود؟

او دختری به نام لیزل دارد، دختری که در کودکی او را به یک صومعه سپرده و هیچ‌وقت پدری برایش نبوده. لیزل حالا راهبه‌ای جوان است و زندگی پرهیزکارانه و معنوی در پیش گرفته. ززا که ظاهراً احساس پشیمانی یا شاید ترس از مرگ کرده، تصمیم می‌گیرد لیزل را به جانشینی خود برساند—پروژه عظیمی به نام «نقشه فینیقی» را به او بسپارد، که قرار است یک طرح زیربنایی چندمیلیارد دلاری در سرزمینی خیالی به نام فینیقیه مستقل نوین باشد.

لیزل، با بازی درخشان میا تریپلتون (دختر واقعی کیت وینسلت)، دختری باهوش، خویشتن‌دار و قاطع است. او از پدرش نفرت دارد، چون گذشته‌ای تاریک پشت سرشان است—شایعه‌هایی که می‌گویند ززا مادر لیزل را به قتل رسانده یا دستور قتل او را داده. اما با این حال، دعوت پدرش را می‌پذیرد و با او همراه می‌شود، شاید به امید پیدا کردن حقیقت یا حتی نجات روح او.

در کنار این دو شخصیت محوری، ما با مجموعه‌ای از چهره‌های عجیب و غریب روبه‌رو می‌شویم:

بیورن (با بازی خنده‌دار و دوست‌داشتنی مایکل سرا): حشره‌شناسی نروژی است که نقش دستیار و معلم کودکان ززا را دارد. لهجه‌ای عجیب و رفتارهایی کودک‌وار دارد، و کم‌کم عاشق لیزل می‌شود.

هیلدا (با بازی اسکارلت جوهانسون): دخترعموی ززا است، زنی ثروتمند که خودش هم بخشی از سرمایه‌گذاران نقشه فینیقی است و رابطه‌ای مشکوک با ززا دارد.

نوبار (با بازی بندیکت کامبربچ): برادر ناتنی ززا، با ظاهری عجیب مثل یک تزار روس، که گذشته‌ای پر از شک و تردید دارد و نقش مهمی در کشمکش‌های خانوادگی بازی می‌کند.

مارتی (با بازی جفری رایت): نماینده یک سندیکای آمریکایی که یکی از شرکای مهم تجاری در طرح فینیقی است.

مارسی‌ی باب (با بازی متیو آمالریک): مالک کلوبی در مارسی که ززا برای جلب حمایت او دست به قهرمانی می‌زند.

پرنس فاروق (با بازی ریس احمد): شاهزاده‌ای اهل فینیقیه که برای ززا نقش کلیدی در مشروعیت طرحش دارد.
و در دنیای خواب و مرگ، خدا با بازی بیل مری ظاهر می‌شود، که در رؤیاهای تکرارشونده ززا، او را در آستانهٔ ورود به بهشت داوری می‌کند.

ززا کوردا مردی است که هم از خودش گریزان است، هم از قضاوت دنیا، هم از وجدان خودش. حالا در این سفر اجباری با دخترش، تلاش می‌کند هم میراثش را نجات دهد، هم شاید روحش را.

ماجرای نقشه فینیقی و سفر پدر و دختر

پس از دیدار اولیهٔ ززا کوردا و دخترش لیزل، داستان وارد مرحله‌ای سفرگونه می‌شود—ترکیبی از مأموریت اقتصادی، تلاش برای آشتی خانوادگی، و یک ماجرای پنهان درباره وجدان و گذشتهٔ گناه‌آلود. ززا که از حمله تروریستی جان سالم به‌در برده، حالا به‌دنبال بستن قراردادهای نهایی برای اجرای پروژه عظیمش به نام «نقشه فینیقی» است: طرحی برای توسعه زیربنای اقتصادی کشوری خیالی به نام فینیقیه مستقل نوین، که شامل ساخت کانال، خط آهن، سد و بندر است.

اما این پروژه آن‌قدرها هم انسانی یا اخلاقی نیست. پشت‌پردهٔ این طرح، بهره‌کشی شدید از نیروی کار بومی، فساد مالی، زدوبندهای بین‌المللی و حتی احتمال قحطی در منطقه به‌دلیل تغییرات در کشاورزی به چشم می‌خورد. با این حال، برای ززا که همه‌چیز را در قالب اعداد و قدرت می‌بیند، هدف مهم‌تر از وسیله است. اما وقتی پای دخترش وسط می‌آید، او برای اولین‌بار شروع می‌کند به پرسش از خودش و دنیایی که ساخته.

در این مرحله از فیلم، ما ززا و لیزل را در سفری جهانی دنبال می‌کنیم. هر مرحله از این سفر، هم تلاشی برای بستن یک قرارداد است و هم موقعیتی برای کشف زوایای جدیدی از رابطه پدر و دختری:

مارسی‌ی باب، صاحب یک کلوب شبانه در مارسی، حاضر است سرمایه‌گذاری کند، اما بعد از یک حمله مسلحانه، ززا با جان‌فشانی از او دفاع می‌کند تا وفاداری‌اش را بخرد.

هیلدا، دخترعموی باهوش و خطرناک، شرط می‌گذارد که تنها در صورت ازدواج با ززا پولش را در اختیار او می‌گذارد؛ ازدواجی که بیشتر از جنس تاکتیک اقتصادی است تا عشق.

مذاکره با برادران آمریکایی، دو بوروکرات سرد (تام هنکس و برایان کرنستون) در یک تونل متروکه، که پایانش نه با قرارداد، بلکه با یک مسابقه عجیب بسکتبال به سبک HORSE تعیین می‌شود—بازی‌ای که به طرز کمدی، سرنوشت چند میلیون دلار سرمایه‌گذاری به آن گره خورده.

پرنس فاروق، شاهزاده جوان و تحصیل‌کرده‌ای از خود فینیقیه، در ظاهر بازیچه دست ززا، اما در واقع شخصیتی مستقل است که در تلاش است سود و زیان این پروژه را برای مردم کشورش بسنجد.

در همه این مراحل، لیزل همراه پدرش است؛ گاهی با سکوتی تلخ، گاهی با اعتراض، و گاهی با نگاه‌هایی که بیشتر از هزار کلمه حرف دارند. او شاهد است که پدرش چطور هم‌زمان زرنگ، فاسد، بامزه و شاید عمیقاً ترسیده است. برای لیزل، این سفر چیزی فراتر از مذاکره اقتصادی است؛ این سفر مواجهه‌ای است با سوالی بزرگ: آیا آدمی مثل ززا، که دنیا را له کرده، می‌تواند نجات پیدا کند؟

در همین حال، بیورن—دستیار عجیب ززا—که همیشه مشغول نگهداری از حشرات داخل جعبه‌اش است، آرام‌آرام به لیزل دل می‌بازد. لیزل هم با اینکه ظاهراً راهبه‌ای جدی و مذهبی است، نمی‌تواند به‌کلی از دنیا جدا بماند. او هم با وسوسه‌ها، عواطف و شک‌های انسانی‌اش مواجه می‌شود. در یکی از سکانس‌های بامزه و هم‌زمان نمادین، مادر روحانی صومعه با دیدن لیزل که با تسبیحی از جواهر و لوله‌ی دودکننده‌ای پرزرق‌وبرق به گردش آمده، به او هشدار می‌دهد که شاید اصلاً مناسب زندگی راهبه‌وار نباشد.

همه این‌ها در حالی رخ می‌دهد که ززا هرازگاهی در آستانه مرگ قرار می‌گیرد—چه در انفجارها، چه در سقوط‌ها، و چه در توهمات بعد از بی‌هوشی. در هر بار، رؤیاهایی سیاه‌وسفید از «برزخ» می‌بیند که در آن خدا با بازی بیل مری او را محاکمه می‌کند. این سکانس‌ها در عین کمدی، حالتی عمیق، سورئال و تلخ دارند؛ نوعی بازتاب از وجدان نیمه‌خاموش مردی که همه‌چیز داشته، اما شاید هیچ‌وقت انسانِ کاملی نبوده.

تنش‌های خانوادگی، خیانت و جستجوی حقیقت

در ادامه داستان، سفر پدر و دختر از یک مأموریت اقتصادی ساده، تبدیل به یک تراژدی خانوادگی پیچیده می‌شود. در این مرحله، تمرکز فیلم بیشتر به درون خانه و گذشته ززا کشیده می‌شود، جایی که حقیقت‌های فراموش‌شده، نفرت‌های قدیمی و حس‌های سرکوب‌شده کم‌کم سر برمی‌آورند.

نقطهٔ مرکزی این تنش، رابطهٔ مثلثی میان ززا، دخترش لیزل، و برادر ناتنی‌اش نوبار است. از همان ابتدا، لیزل نسبت به پدرش بی‌اعتماد است. او نه‌تنها به دلیل ترک شدن در کودکی دلخوری دارد، بلکه به طور جدی باور دارد پدرش در قتل مادرش دست داشته. در صحنه‌ای بسیار تلخ و خشک، لیزل در یک اتاق نیمه‌تاریک با ززا روبه‌رو می‌شود و مستقیماً از او می‌پرسد که آیا واقعاً مادرش را کشته است یا نه. ززا با خونسردی، گناه را به گردن نوبار می‌اندازد.

این اتهام آغازی است بر بحرانی خانوادگی که بار اخلاقی و احساسی فیلم را شدیدتر می‌کند. لیزل که در ابتدا فقط به عنوان یک شاهد منفعل حضور داشت، حالا نقش فعالی در روایت می‌گیرد: او پدرش را مجبور می‌کند تا نوبار را مجازات کند، و تنها در این صورت حاضر است همراهی‌اش را ادامه دهد.

نوبار، با بازی خارق‌العاده بندیکت کامبربچ، شخصیتی مبهم و سایه‌وار است؛ مردی با ریش بلند و موهایی آشفته، شبیه شخصیت‌های تاریخی روس مثل راسپوتین. حضورش، درون‌مایه‌ای تاریک و تهدیدآمیز به فیلم می‌دهد. او هوشمند است، خشن نیست اما از دروغ و دست‌کاری در گذشته باکی ندارد. در مواجهه با اتهام قتل، واکنشش سرد و بی‌احساس است: نه دفاع می‌کند، نه اعتراف.

اینجا تضاد اصلی شکل می‌گیرد: لیزل، نماد ایمان و صداقت، در برابر دو مرد ایستاده که یکی نماینده بی‌قانونی و جاه‌طلبی است (ززا) و دیگری نماینده سکوت و تاریکی (نوبار). این کشمکش، حس پدرسالاری در حال فروپاشی را به شکلی بسیار هنری و تلخ به تصویر می‌کشد.

در همین بخش، فیلم چند گره دیگر هم به روایت اضافه می‌کند:

دوقطبی قدرت و وجدان در درون ززا، که حالا با فشار لیزل مجبور به انتخاب می‌شود: نجات امپراتوری‌اش یا پاسخ‌گویی به گذشته.

افزایش تهدیدها از سوی دشمنان خارجی؛ از جاسوس‌های آمریکایی گرفته تا انقلابیون محلی فینیقیه که رهبرشان مردی به نام سرجیو است (با بازی ریچارد آیواده).

حلقه‌های سرمایه‌گذاری که به هم می‌ریزند؛ چون هر کدام از شرکای ززا شرط و خواسته جدیدی مطرح می‌کنند و پروژه عملاً در حال فروپاشی‌ست.

بیورن، حشره‌شناس عاشق‌پیشه، که در یکی از لحظات طنزآمیز اما تأثیرگذار، در دفاع از لیزل با یک مشت یا حتی یک حرکات کاراته وارد ماجرا می‌شود و چیزی شبیه غرور پنهان درونش را آشکار می‌کند.

در این بخش از فیلم، طراحی صحنه و فضاسازی هم به شکل محسوسی تیره‌تر و سردتر می‌شود. نورها مات‌اند، رنگ‌ها خاکستری و سبز تیره، و حتی صحنه‌های بیرونی حس یک جهان تهی و خسته را القا می‌کنند. همه‌چیز گویی در حال فروریختن است، چه درونی و چه بیرونی.

ززا، که همیشه مردی خونسرد و مطمئن به‌نظر می‌رسید، حالا بین دو جبهه مانده: وجدان بیدار شدهٔ دخترش، و سایه سنگین گذشته‌اش. حتی در رویاهای سیاه‌وسفید خود، دیگر مطمئن نیست که آیا اصلاً شایسته ورود به بهشت هست یا نه. داوری خداوند، که در چهره‌ای سرد و کم‌حرف (بیل مری) ظاهر می‌شود، دیگر حالتی شوخ‌طبعانه ندارد؛ بلکه شبیه یک آینه تمام‌قد از همه چیزی‌ست که ززا از آن فرار کرده.

پایان ماجرا، رستگاری یا فریب؟ و پیام نهایی فیلم

در بخش پایانی «نقشه فینیقی»، تمام نخ‌های داستانی که در طول فیلم با دقت وس اندرسنی تنیده شده‌اند، به هم گره می‌خورند—اما نه به سبک سنتی «حل و فصل کامل»، بلکه با پایانی چندلایه، کنایه‌آمیز و اندکی گمراه‌کننده.

طرح بزرگ ززا، یعنی پروژهٔ فینیقی، در آستانه شکست است. سرمایه‌گذاران یکی‌یکی از طرح عقب می‌کشند یا خواسته‌های غیرممکن مطرح می‌کنند. انقلابیون در حال نزدیک شدن‌اند، و دولت‌ها علیه ززا متحد شده‌اند. اما درست وقتی به‌نظر می‌رسد همه‌چیز فرو می‌پاشد، ززا موفق می‌شود همه را در یک نقطه دور هم جمع کند—در یک ایستگاه قطار قدیمی که باقیمانده تمدنی از بین رفته است. در آنجا، با حرکاتی عجیب، تهدیدآمیز و در عین حال مضحک، می‌کوشد حمایت نهایی را جلب کند؛ از جمله با شرکت دادن شاهزاده فاروق در یک مسابقه بی‌معنا از پرتاب توپ بسکتبال به سبک HORSE، که سرنوشت چند میلیون دلار به آن وابسته شده است.

اما موفقیت ززا یک لایه دیگر هم دارد. او در ظاهر همه‌چیز را می‌برد، ولی به بهای از دست دادن اعتماد کامل لیزل. در صحنه‌ای بسیار ساکت و گزنده، لیزل برای همیشه از پدرش خداحافظی می‌کند. او نه به صومعه برمی‌گردد، نه وارد تجارت می‌شود؛ فقط می‌رود. او راه خودش را پیدا کرده—مسیر رهایی از چرخه فریب، ثروت، و قدرت. و این خروج، ضربه‌ای سخت‌تر از هر شکست اقتصادی برای ززاست.

در لحظات پایانی فیلم، ززا دوباره در کابوس‌های نیمه‌مرگش ظاهر می‌شود؛ در آسمانی مه‌آلود و سفید، روبه‌روی خدا (بیل مری) و مجمعی از چهره‌های الهی و اسطوره‌ای که با او سخن نمی‌گویند، فقط نگاهش می‌کنند. ززا به آرامی جمله‌ای تکرار می‌کند که بارها در فیلم شنیده‌ایم:

“Myself, I feel very safe.”

اما این بار صدا لرزان است. امن نیست. دیگر چیزی برای تکیه ندارد.

فیلم به‌جای یک پایان درخشان و قاطع، ما را در یک خلأ اخلاقی و احساسی رها می‌کند:

– آیا ززا واقعاً نجات یافت؟
– آیا لیزل موفق شد از سایهٔ پدرش رهایی یابد؟
– آیا این پروژه‌ی عظیم، همان‌طور که پیش‌بینی می‌شد، منجر به استثمار و فاجعه شد یا نجات اقتصادی؟

این ابهام، انتخابی آگاهانه است. وس اندرسن به‌جای آنکه حکم قطعی صادر کند، ما را با تناقض‌ها، پیچیدگی‌ها و اضطراب‌هایی رها می‌کند که به دنیای واقعی بسیار نزدیک‌ترند.

پیام نهایی فیلم و جمع‌بندی

«نقشه فینیقی» را می‌توان مأموریت پیچیده‌ای برای بررسی مفاهیمی مانند پدرسالاری، میراث، فساد، رستگاری و دین دانست. ززا، نماد انسانی است که با ثروت و قدرت عظیمش، خیال می‌کند می‌تواند همه‌چیز را کنترل کند—حتی رابطه‌اش با خدا. اما در نهایت، او از پس ساده‌ترین مأموریت انسانی برنمی‌آید: به‌دست آوردن اعتماد فرزندش.

لیزل، برعکس، انسانی است که با ضعف ظاهری‌اش، حقیقت را آشکار می‌کند. او در سکوت، مقاومت و انتخاب متفاوت، قدرتی بسیار عمیق‌تر از ززا نشان می‌دهد. بیورن، آن شخصیت حاشیه‌ای و طنزآلود، با همان حشرات و لهجه‌اش، در واقع نماد حقیقت پنهانی است که کسی جدی‌اش نمی‌گیرد، اما همیشه آنجاست.

فیلم پر از تناقض است: هم سبک و خنده‌دار، هم تاریک و فلسفی؛ هم پر از دیالوگ‌های بامزه، هم صحنه‌هایی دردناک و تکان‌دهنده. طراحی صحنه، موسیقی، لباس‌ها و نماهای متقارن، همه در خدمت جهانی‌اند که در ظاهر کارتونی، اما در محتوا بی‌رحم و واقعی‌ست.

آیا فیلم ارزش دیدن دارد؟

اگر دنبال فیلمی هستی که هم تو را بخنداند، هم مجبور به فکر کردن کند، و هم با یک سبک بصری شگفت‌انگیز مواجهت کند، قطعاً باید «نقشه فینیقی» را ببینی. اما اگر انتظار داری فیلم پایان مشخص، شخصیت‌های کاملاً خوب یا بد، و قهرمان‌های کلاسیک داشته باشد، این اثر شاید برایت گیج‌کننده یا حتی خسته‌کننده باشد.

در هر صورت، «نقشه فینیقی» را می‌توان یکی از آثار مهم دهه اخیر وس اندرسن دانست؛ نه‌تنها به‌خاطر فرم، بلکه به‌خاطر تلاشی صادقانه برای پاسخ به این پرسش:

آیا می‌شود انسانی که دنیا را ویران کرده، نجات داد؟