آیا ستارهٔ همراه شبانشانه واقعاً کشف شده؟ | کشف ستاره همدم شبانشانه و نقش آن در درخشش نوسانی این ابرغول سرخ
در شبهای سرد و پرستارهٔ زمستان، وقتی صورت فلکی شکارچی (Orion) در آسمان خودنمایی میکند، چشم بسیاری از تماشاگران به ستارهای سرخ و درخشان روی شانهٔ چپ او خیره میماند؛ همان که قرنهاست به نام شَبانشانه شناخته میشود (معادل عربی آن ابطالجوزا است). این ستاره عظیم که روزگاری حتی در افسانههای بومیان استرالیا حضور داشته، در سالهای اخیر بهدلیل تغییرات مرموز در درخشندگیاش مورد توجه اخترشناسان قرار گرفته. افت ناگهانی نور آن در سال ۲۰۱۹، موجی از گمانهزنیها بهراه انداخت. یکی از جذابترین احتمالات این بود که شاید شبانشانه تنها نیست. شاید همدمی پنهان در نزدیکیاش وجود دارد که تاکنون از چشمها دور مانده. اکنون، این فرضیه وارد مرحلهای تازه شده است.
آیا شبانشانه واقعاً یک ستاره همراه دارد؟
شبانشانه بهعنوان یکی از نزدیکترین ابرغولهای سرخ به زمین، برای اخترشناسان موضوعی جذاب و پرتکرار بوده است. اما افت نوری شدید آن در سالهای اخیر، ذهنها را به سوی پدیدهای غیرعادی برد. آیا این نوسانات میتواند ناشی از وجود یک ستارهٔ همراه باشد؟ یک جرم نسبتاً کوچکتر که چون درخشش شبانشانه خیرهکننده است، نتوانسته بود خودی نشان دهد؟
اکنون گروهی از پژوهشگران به سرپرستی دکتر استیو هاول از مرکز پژوهشی Ames ناسا، با کمک ابزار بسیار دقیق «Alopeke» روی تلسکوپ Gemini North، موفق شدهاند ستارهای را ردیابی کنند که احتمالاً همان همدم گمشدهٔ شبانشانه است. فاصلهٔ زاویهای این جرم از شبانشانه تنها ۵۲ میلیآرکثانیه (milliarcsecond) است، که از دقت نهایی ابزارهای معمولی فراتر میرود.
نکته کلیدی این است که همین ابزار در سال ۲۰۲۰ هیچ نشانهای از این ستاره ندید، اما در سال ۲۰۲۴ توانست آن را ثبت کند. این یعنی آن جرم احتمالاً بهدور شبانشانه میچرخد و گاه پشت درخشش ستارهٔ اصلی پنهان میشود. اگر یک ستارهٔ دوردست بود، در هر دو زمان باید قابل مشاهده میبود.
ستارهای با جرم و درخشندگی بالا، نه یک کوتوله کماهمیت
این همراه تازه شناساییشده، که در برخی محافل علمی غیررسمی با لقب «بتلبادی» (Betel-buddy) معرفی میشود، جرمش ۱.۶ برابر خورشید است و حدود ۹ برابر آن درخشندگی دارد. این ویژگیها آن را از دستهٔ ستارههای کماثر یا کوتولههای قرمز جدا میکند.
با این حال، بهنظر میرسد این ستاره هنوز به مرحله همجوشی هستهای (hydrogen fusion) نرسیده و انرژیاش را از فروریزش گرانشی بهدست میآورد. نکته جالب اینکه هرچند این دو ستاره همسن بهنظر میرسند، شبانشانه بهخاطر جرم بسیار بالایش (حدود ۱۸ برابر خورشید) از همدم خود بسیار جلوتر رفته و در واپسین مراحل عمرش قرار دارد.
تخمین زده میشود فاصلهٔ بین این دو ستاره حدود ۴ واحد نجومی (AU) باشد، یعنی کمتر از فاصله مشتری تا خورشید. اما نکتهٔ حیرتانگیز اینجاست که چنین فاصلهای هنوز درون جوّ گستردهٔ شبانشانه قرار میگیرد. در واقع، ستارهٔ همراه در دل اتمسفر ستارهٔ اصلی میچرخد، و همین پدیده باعث ایجاد اصطکاک و احتمال فرو رفتن تدریجی آن در ستارهٔ میزبان شده است.
آیا شبانشانه در حال بلعیدن همدم خود است؟
برخی اخترشناسان معتقدند که این ستاره همدم نه تنها در دل جوّ شبانشانه میچرخد، بلکه ممکن است عملاً در حال فرو رفتن در آن باشد. وجود اصطکاک در لایههای بیرونی یک ابرغول سرخ باعث میشود ستارهٔ کوچکتر بهتدریج انرژی مداریاش را از دست بدهد و بهسمت درون مارپیچ بزند. اگر این روند ادامه یابد، احتمالاً در آیندهای نهچندان دور از منظر کیهانشناسی، این ستارهٔ همراه بهکلی در شبانشانه حل خواهد شد.
در همین راستا، پژوهشگران پیشنهاد دادهاند نام «بتلبادی» را کنار گذاشته و این ستاره را با نام عربی «سیوارها» (Siwarha) صدا بزنیم؛ بهمعنای «دستبند ». این انتخاب بهگونهای نمادین، هم به جایگاه ظاهری ستاره نسبت به شبانشانه اشاره دارد و هم به نام عربی شبانشانه که له معنای «دست غول» است.
اهمیت این کشف فراتر از یک ستاره است
اهمیت کشف ستاره همدم شبانشانه فقط به شناخت این ستاره خاص محدود نمیشود. در سالهای اخیر، بسیاری از ستارههای متغیر غولپیکر مانند اِتا کارینا (Eta Carinae) نیز بهدلیل چرخههای نوری نامعمولشان، مشکوک به داشتن همدمهایی پنهان شدهاند. اما در هیچیک از آن موارد، ستارهٔ همدم تا این اندازه به ستاره اصلی نزدیک شناسایی نشده بود.
شبانشانه بهخاطر حجم عظیم و لایههای متلاطمش، مدتها نمونهای منحصربهفرد در اخترفیزیک بود. اما حالا، با شناسایی ستارهای که در فاصلهای در حدود ۴ AU از آن میچرخد، فصل تازهای در تحلیل ساختار و چرخههای درخشش این غول سرخ آغاز شده است.
آیا هنوز فرصت دیدن این دو ستاره را داریم؟
در حال حاضر، ستارهٔ همدم در پشت شبانشانه قرار گرفته و حتی برای تلسکوپهای قوی مانند Gemini North نیز قابل تفکیک نیست. اما اخترشناسان پیشبینی میکنند که در نوامبر ۲۰۲۷، دو ستاره به بیشترین فاصله زاویهای از یکدیگر میرسند و آن زمان، فرصت مناسبی برای تصویربرداری دقیقتر و حتی طیفسنجی دقیقتر از این همدم جوان و پنهان خواهد بود.
تا آن زمان، شاید فرصت نهایی ما باشد برای دیدن این ستاره، پیش از آنکه درون غول سرخ همسایهاش حل شود و برای همیشه از دیدگان ما پنهان گردد.
خلاصه
پژوهشگران با کمک ابزارهای بسیار دقیق، موفق به ردیابی احتمالی یک ستاره همدم برای شبانشانه شدند. این ستاره، با فاصلهای نزدیک و جرمی قابلتوجه، احتمالاً نقش کلیدی در چرخههای درخشش این ابرغول سرخ دارد. نزدیک بودن مدار آن به لایههای بیرونی ستاره اصلی، آن را در معرض فروپاشی تدریجی و ادغام در شبانشانه قرار میدهد. کشف این همراه پنهان، افق تازهای برای درک رفتار ستارگان غولپیکر متغیر گشوده است.
❓ سؤالات رایج (FAQ)
آیا شبانشانه واقعاً یک ستاره همدم دارد؟
بله، دادههای سال ۲۰۲۴ نشان میدهد ستارهای نزدیک به شبانشانه در مدار بسیار تنگی بهدور آن در حال گردش است.
این ستاره همدم چقدر به شبانشانه نزدیک است؟
حدود ۴ واحد نجومی (AU) فاصله دارد، که در واقع درون جوّ گسترده شبانشانه قرار میگیرد.
آیا این ستاره همدم یک کوتوله کمنور است؟
خیر، این ستاره ۱.۶ برابر خورشید جرم دارد و ۹ برابر آن نور منتشر میکند.
آیا ممکن است این ستاره به درون شبانشانه کشیده شود؟
بله، اصطکاک در جوّ ستارهٔ اصلی ممکن است باعث فرو رفتن تدریجی ستاره همدم در شبانشانه شود.
چرا این کشف اهمیت دارد؟
برای نخستین بار، یک ستاره همدم با این نزدیکی برای یک ابرغول سرخ شناسایی شده که میتواند رازهای زیادی درباره چرخههای درخشندگی آنها روشن کند.
بهترین زمان برای رصد این دو ستاره چه زمانی است؟
در نوامبر ۲۰۲۷، دو ستاره در بیشترین فاصله زاویهای نسبت به هم قرار خواهند گرفت و برای رصد دقیقتر مناسب خواهند بود.
مطالب مرتبط
