آیا فسیلها الهامبخش افسانههای غولها و هیولاهای باستانی بودند؟
وقتی یک جمجمه ماموت میتوانست چشم غول یکچشمی تصور شود!
تصور کنید در یک غار تاریک ایستادهاید و به جمجمهای عظیم نگاه میکنید که در مرکز آن حفرهای بزرگ دهان باز کرده است. اگر چیزی از زیستشناسی ندانید، طبیعی است که آن را سر یک غول تکچشم تصور کنید. این دقیقاً همان تجربهای بود که بسیاری از مردم باستان هنگام مواجهه با فسیلها داشتند. در روزگاری که علم دیرینشناسی (Palaeontology) هنوز وجود نداشت، استخوانهای ماموتها، دایناسورها یا جانوران ناشناخته، تبدیل به شواهدی برای وجود موجودات افسانهای میشد. از نئاندرتالها گرفته تا رومیها، هر نسل برداشت خاصی از این بقایای سنگشده داشت. برخی آنها را نشانهای از موجودات غولپیکر پیش از انسان میدانستند و برخی دیگر با نگاه علمیتر، به قدمت زمین و وجود اقیانوسهای باستانی پی میبردند. پرسش اصلی این است: مردمان باستان وقتی فسیلها را میدیدند، چه فکری میکردند؟
نخستین مواجهههای انسان با فسیلها
شواهد نشان میدهد که علاقه به فسیلها بسیار قدیمیتر از دوران یونان و روم است. در غاری در اسپانیا که زمانی محل زندگی نئاندرتالها بود، پژوهشگران ۱۵ فسیل دریایی یافتهاند. هنوز روشن نیست چرا آنها این فسیلها را جمعآوری کرده بودند، اما احتمال دارد کودکان نئاندرتال صرفاً به شکل عجیب آنها علاقه داشتهاند، درست مثل کودکان امروز که برچسب یا تمبر جمع میکنند.
در آفریقای جنوبی نیز فسیل تریلوبیت (Trilobite) متعلق به ۶۵ هزار سال پیش کشف شده که به نظر میرسد انسانهای نخستین گونه هوموساپینس (Homo sapiens) آن را برای مقاصد آیینی یا تزئینی نگه داشتهاند. اگرچه پژوهشگران نمیدانند دقیقاً چه کارکردی داشته، اما وجود آن نشان میدهد که فسیلها همیشه فراتر از یک سنگ ساده تلقی میشدهاند.
فسیلها در آیینهای عصر برنز
در عصر برنز، استفاده آیینی از فسیلها گستردهتر شد. نمونه مشهور آن، آرامگاه دختری جوان در بدفوردشر انگلستان است که با صدها فسیل جوجهتیغی دریایی (Echinoid) پر شده بود. دلیل دقیق این کار ناشناخته است، اما بیشتر پژوهشگران معتقدند که این فسیلها نقش نوعی هدیه آیینی یا نشانهای فراطبیعی در مراسم تدفین داشتهاند. چنین شواهدی نشان میدهد که انسانها از هزاران سال پیش به فسیلها نه بهعنوان سنگ، بلکه بهعنوان اشیایی پررمز و راز مینگریستند.
علاقه رومیها به بقایای پیشاتاریخی
در دوره روم باستان نیز شواهدی از توجه به فسیلها دیده میشود. در شمال اسپانیا، یک فسیل تریلوبیت یافت شده که احتمالاً بهعنوان طلسم محافظ استفاده میشده است. همچنین روایتهایی وجود دارد که امپراتور آگوستوس به جمعآوری استخوانهای جانوران منقرضشده علاقه داشته و حتی نخستین مجموعه دیرینهشناسی جهان را ایجاد کرده است. او این فسیلها را بقایای غولها و هیولاهای دوران پیش از انسان تفسیر میکرد، گرچه هنوز مشخص نیست که این دیدگاه بیشتر تحتتأثیر اسطورهها بوده یا نگاه علمی.
آغاز نگاه علمی به فسیلها
با اینکه اسطورهها غالباً فسیلها را به موجودات افسانهای نسبت میدادند، برخی از اندیشمندان یونانی و رومی دیدگاهی متفاوت داشتند. برای نمونه، فیلسوف یونانی گزنوفانس (Xenophanes) در سده ششم پیش از میلاد، صدفها و ماهیهای سنگشده در مالت را نشانه وجود اقیانوسهای باستانی دانست. همچنین هرودوت (Herodotus) از فسیلهای دریایی مصر بهعنوان مدرکی برای غرقشدن این سرزمین در آب در گذشته یاد کرد. آنها بهخوبی درک کرده بودند که این استخوانها به موجوداتی تعلق دارد که دیگر وجود ندارند و در یک فاجعه طبیعی نابود شدهاند.
عصر غولها در اسطوره و فسیل
در افسانههای یونان و روم، قهرمانانی مانند هِرکول (Hercules) و دیگر نیمهخدایان، همواره در ابعادی بزرگتر از انسانهای عادی تصویر میشدند. همین پیشزمینه ذهنی باعث میشد که هر فسیل بزرگ یا استخوان عظیم به سرعت با داستانهای اساطیری پیوند بخورد. برای نمونه، پلینیوس (Pliny the Elder) از کشف اسکلت بزرگی در جزیره کرت نوشت که طول آن ۴۶ ذراع بود و بسیاری آن را به اوریون (Orion) یا اوتو (Oto) پسر پوزئیدون نسبت دادند. همچنین جغرافیدان یونانی پائوسانیاس (Pausanias) از کشف زانویی به اندازه یک دیسک پرتابی یاد میکند که گفته میشد به ایاس (Ajax) قهرمان جنگ تروآ تعلق دارد.
این باور که پیش از انسانها، موجوداتی غولپیکر بر زمین میزیستهاند، تا قرنها ادامه داشت. سرانجام در قرن هجدهم، هانس اسلون (Hans Sloane) طبیعیدان ایرلندی نشان داد که تمام این اسکلتها در واقع بقایای نهنگها، فیلها و پستانداران عظیمالجثه دوره سنوزوئیک (Cenozoic) بودهاند، نه غولهای افسانهای.
هیولاهایی با الهام از فسیلها
یکی از عجیبترین نمونهها، افسانه گریفین (Griffin) است. شاعر یونانی آریستئاس (Aristeas) در سده هفتم پیش از میلاد این موجود نیمهشیر و نیمهعقاب را معرفی کرد که گفته میشد از طلاهای آسیای مرکزی محافظت میکند. این داستان بهسرعت در هنر و ادبیات یونان رواج یافت و هزار سال بعد همچنان بسیاری گریفینها را حیوانات واقعی میپنداشتند.
بر اساس پژوهشهای آدریَن مِیور (Adrienne Mayor)، احتمال دارد ریشه این افسانه در فسیلهای پروتوسراتوپس (Protoceratops) باشد؛ دایناسور کوچکی که حدود ۷۰ میلیون سال پیش در آسیای مرکزی میزیست. ظاهر این جانور با منقار و برآمدگی جمجمهاش شباهتی دور به گریفینها داشت. از آنجا که فسیلهای پروتوسراتوپس در مسیرهای بازرگانی طلا فراوان بودند، این احتمال مطرح میشود که داستان گریفینها بر پایه مشاهده این فسیلها شکل گرفته باشد.
البته همه پژوهشگران با این نظر موافق نیستند. دیرینهشناس مارک ویتون (Mark Witton) استدلال میکند که استخراج فسیل از سنگ بدون ابزار مدرن بسیار دشوار است و بعید است جویندگان طلا بهطور کامل شکل این جانور را دیده باشند. او باور دارد که احتمالاً بیشتر این فسیلها اصلاً توجه کسی را جلب نکردهاند.
فسیلهای فیلها و افسانه سیکلوپها
افسانه سیکلوپها (Cyclops) یا غولهای تکچشم نیز احتمالاً با کشف فسیلهای فیلهای باستانی پیوند دارد. در جزیره سیسیل، گونهای فیل کوتوله منقرضشده زندگی میکرده که جمجمهاش دارای حفره مرکزی بزرگی بود. مردم باستان که از وجود خرطوم بیخبر بودند، این حفره را به چشم غول نسبت میدادند.
در کرت نیز فسیلهای دینوتریوم (Deinotherium giganteum) یافت شده است که جمجمههایشان شباهت زیادی به سر موجودات یکچشم داشت. کنار این بقایا، استخوانهای حیوانات کوچکتر نیز کشف شده که احتمالاً بهعنوان بقایای قربانیان غولهای آدمخوار تعبیر میشدند.
مِیور در اینباره میگوید: نمیتوان با قطعیت گفت که فسیل ماموتها یا فیلهای باستانی واقعاً الهامبخش افسانه سیکلوپها بوده است. اما طبیعی است که برای یونانیان عصر هومر که فیل زنده ندیده بودند، جمجمه ماموت با آن حفره بزرگ در مرکز، بهسادگی تصویر یک غول تکچشم را تداعی کند.
پیوند میان افسانه و فسیل
در نهایت، مشخص نیست که فسیلها الهامبخش مستقیم اسطورهها بودهاند یا فقط بهعنوان شواهدی برای داستانهای ازپیشموجود تعبیر میشدهاند. اما میتوان تصور کرد که وقتی داستانهای غولها و هیولاها در ذهن مردم رواج داشته و ناگهان با استخوانهای عظیمی روبهرو میشدند، طبیعیترین واکنش این بوده که آنها را به افسانههای کهن پیوند بزنند.
خلاصه
انسانها از نئاندرتالها تا رومیها همواره به فسیلها با نگاهی فراتر از سنگ مینگریستند. برخی آنها را نشانهای از موجودات افسانهای مانند سیکلوپ یا گریفین میدانستند. برخی اندیشمندان باستان مانند گزنوفانس و هرودوت توانستند معنای علمی این بقایا را درک کنند. اما تا سدههای اخیر، افسانهها و علم همواره در تفسیر فسیلها در کنار هم وجود داشتهاند.
❓ پرسشهای رایج (FAQ)
۱. چرا مردم باستان فسیلها را به غولها و هیولاها نسبت میدادند؟
زیرا آشنایی علمی با جانوران منقرضشده نداشتند و استخوانهای عظیم برایشان شبیه موجودات افسانهای بود. داستانهای اسطورهای موجود نیز به این تفسیر دامن میزد.
۲. آیا یونانیان باستان مفهوم انقراض (Extinction) را میشناختند؟
بله، برخی اندیشمندان مثل گزنوفانس و هرودوت فهمیده بودند که این موجودات زمانی وجود داشتهاند و سپس بهطور کامل ناپدید شدهاند.
۳. افسانه گریفین چه ارتباطی با فسیلها دارد؟
پژوهشگران معتقدند که فسیلهای پروتوسراتوپس در آسیای مرکزی الهامبخش داستان گریفین بودهاند. البته همه متخصصان با این نظر موافق نیستند.
۴. افسانه سیکلوپها بر چه پایهای شکل گرفت؟
جمجمههای فیلهای باستانی و ماموتها دارای حفرهای بزرگ در وسط بوده که مردم آن را به چشم غول تکچشم تعبیر میکردند.
۵. چه کسی برای نخستین بار افسانه غولها را با شواهد علمی رد کرد؟
هانس اسلون در قرن هجدهم نشان داد که اسکلتهای عظیم متعلق به نهنگها و فیلها بودهاند، نه غولهای اساطیری.
مطالب مرتبط
