میلیونها نفر ممکن است حس بویایی خود را از دست داده باشند، بدون آنکه بدانند
وقتی مغز ما از خاموش شدن یکی از حواسش هم خبر ندارد
تصور کنید صبحی بیدار میشوید، قهوه میریزید، اما بویی حس نمیکنید. شاید فکر کنید عادی است، یا تقصیر سرماخوردگی است. حالا تصور کنید این بیبویی، ماهها ادامه دارد و حتی خودتان متوجه نمیشوید.
پژوهشی تازه نشان داده است که میلیونها نفر در سراسر جهان ممکن است پس از ابتلا به کووید-۱۹ (COVID-19) دچار از دست دادن جزئی یا کامل حس بویایی (anosmia یا hyposmia) شده باشند، بیآنکه خودشان بدانند.
در سالهای همهگیری، از دست دادن بویایی یکی از علائم شناختهشدهٔ ویروس بود. اما محققان دریافتهاند که در بسیاری از افراد، این تغییر ظریفتر از آن است که توجهشان را جلب کند.
وقتی مغز به تدریج قدرت تشخیص بوها را از دست میدهد، ممکن است خود فرد بهطور ناخودآگاه با «واقعیت جدید» سازگار شود، بیآنکه بداند یکی از پیچیدهترین حسهای انسانیاش خاموش شده است.
پژوهشگران آمریکایی اکنون با بررسی نزدیک به سه هزار نفر، هشدار دادهاند که این پدیده گستردهتر از تصور قبلی است و احتمالاً بخش بزرگی از جامعه جهانی را درگیر کرده است.
از دست دادن بویایی، برخلاف ظاهر سادهاش، میتواند نشانهای از تغییرات عصبی عمیقتر در مغز باشد و حتی به بیماریهایی چون آلزایمر (Alzheimer’s) ارتباط داشته باشد.
۱. بویی که ناپدید شد؛ چرا کووید-۱۹ حس بویایی را هدف میگیرد؟
از ابتدای همهگیری، پزشکان متوجه شدند که ویروس کرونا (SARS-CoV-2) میتواند موجب اختلال بویایی شود. این پدیده نتیجهٔ التهاب در سلولهای پوشانندهٔ مسیر بینی و آسیب به گیرندههای بویایی (olfactory receptors) است.
در بیشتر موارد، حس بویایی ظرف چند هفته یا ماه بازمیگردد، اما در گروهی از بیماران، این اختلال مزمن میشود.
تحقیقات جدید نشان میدهد که آسیب صرفاً در سلولهای بویایی محدود نمیماند، بلکه ممکن است به بخشهایی از مغز که پردازش بو را بر عهده دارند نیز برسد. همین امر میتواند توضیح دهد که چرا بسیاری از افراد حتی متوجه نمیشوند قدرت بویاییشان کاهش یافته است؛ مغز عملاً از درک نقصان خود ناتوان میشود.
محققان اشاره میکنند که از دست دادن بویایی پس از عفونتهای ویروسی پدیدهای تازه نیست، اما گستردگی آن در کووید-۱۹ بیسابقه بوده است. این یافته نهتنها دربارهٔ بویایی، بلکه دربارهٔ نحوهٔ تأثیر ویروس بر سامانهٔ عصبی نیز هشدار میدهد.
۲. نتایج آزمایشها؛ وقتی بیشتر افراد حتی خبر ندارند بویاییشان رفته است
در این پژوهش، نزدیک به ۳ هزار نفر که پیشتر به کووید-۱۹ مبتلا شده بودند با گروه کنترل شامل ۵۶۹ نفر بدون سابقهٔ بیماری مقایسه شدند. آزمایش بویایی (olfactory test) حدود ۶۷۰ روز پس از ابتلای اولیه انجام گرفت.
در میان گروه مبتلا، ۱٬۳۹۳ نفر خودشان گفته بودند که دچار مشکل بویاییاند، و نتایج نشان داد حدود ۸۰ درصدشان درست تشخیص داده بودند. اما یافتهٔ شگفتانگیزتر مربوط به ۱٬۵۶۳ نفر دیگر بود که هیچ شکایتی از بویایی نداشتند؛ آزمایش نشان داد دو سوم آنها در واقع دچار کاهش محسوس بویایی بودند.
حتی در گروهی که سابقهٔ ابتلا به کووید-۱۹ نداشتند، حدود ۶۰ درصد درجاتی از کمبویایی داشتند، که احتمالاً ناشی از عفونتهای بیعلامت یا عوامل محیطی است.
با درنظرگرفتن این نسبتها در مقیاس جهانی، پژوهشگران هشدار دادهاند که ممکن است میلیونها نفر در سراسر دنیا دچار هیپوسمیا (hyposmia) یا آنوسمیا (anosmia) باشند، بیآنکه آگاه باشند.
نکتهٔ نگرانکننده آن است که این افراد به دلیل ناآگاهی، هیچ اقدامی برای توانبخشی بویایی یا درمان عصبی انجام نمیدهند و ممکن است با عوارض ذهنی و روانی بلندمدت روبهرو شوند.
۳. وقتی مغز از کمبود خودش خبر ندارد؛ راز ناآگاهی از بویایی ازدسترفته
شاید عجیب به نظر برسد که فردی نتواند تشخیص دهد حس بویاییاش ضعیف شده است، اما مغز ما در برابر برخی تغییرات تدریجی، حساسیت کمی دارد. پژوهشگران دانشگاه نیویورک میگویند احتمالاً آسیب ناشی از ویروس، فقط به سلولهای بویایی در بینی محدود نیست، بلکه بخشی از مسیر عصبی در مغز که آگاهی از حس بویایی را ایجاد میکند نیز آسیب میبیند. این یعنی مغز نه تنها قدرت تحلیل بوها را از دست میدهد، بلکه توانایی «تشخیص این فقدان» را هم ندارد.
چنین وضعیتی شبیه پدیدهای در عصبروانشناسی به نام «بیخبری از نقصان» (anosognosia) است؛ حالتی که فرد دچار نقص در یک حس یا توانایی میشود، اما خود از آن آگاه نیست. در این حالت، مغز برای جبران، برداشت ذهنی جدیدی از واقعیت میسازد. مثلاً غذا را همانطور که همیشه تصور میکند مزهدار میپندارد، درحالیکه گیرندههای بویاییاش خاموش شدهاند.
این کشف، تصویری ظریف از تعامل میان مغز و حواس ارائه میدهد: گاهی ذهن برای حفظ حس پیوستگی درک، خود را فریب میدهد تا نقصان را احساس نکند.
۴. ارتباط از دست دادن بویایی با بیماریهای مغزی مانند آلزایمر
پژوهشهای گذشته نشان دادهاند که از دست دادن بویایی میتواند نشانهای هشداردهنده از زوال شناختی (cognitive decline) باشد. در بیماریهایی مانند آلزایمر، نواحی مغزی مربوط به حس بویایی و حافظه، هر دو دچار آسیب میشوند.
به همین دلیل، دانشمندان احتمال میدهند که تأثیر بلندمدت کووید-۱۹ بر حس بویایی، فقط یک عارضهٔ سطحی نباشد، بلکه شاید دروازهای برای فهم بهتر بیماریهای عصبی باشد.
در بسیاری از بیماران مبتلا به کووید طولانی (long COVID)، ترکیب اختلال در بویایی، تمرکز و حافظه مشاهده شده است؛ مجموعهای از نشانهها که نشان میدهد ویروس میتواند روی شبکههای عصبی مرتبط با شناخت (cognitive networks) تأثیر بگذارد.
از منظر نوروساینس، گیرندههای بویایی با بخشهایی از مغز که احساسات و خاطرات را پردازش میکنند ارتباط نزدیک دارند. بنابراین، از دست دادن بویایی میتواند اثرات روانی و هیجانی عمیقی برجای بگذارد، از کاهش اشتها و لذت از غذا گرفته تا افزایش خطر افسردگی.
۵. بوی هشدار؛ چرا باید آزمایش بویایی بخشی از مراقبت پساکووید باشد
پژوهشگران تأکید میکنند که ارزیابی حس بویایی باید به روال معمول مراقبتهای پساکووید افزوده شود. دکتر لِئورا هوروویتز (Leora Horwitz) از دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه نیویورک میگوید: «کاهش بویایی فقط دربارهٔ لذت از عطر و طعم نیست؛ این تغییر میتواند بر سلامت روان، تغذیه و حتی ایمنی فرد تأثیر بگذارد.»
زیرا حس بویایی، نخستین خط هشدار بدن در برابر خطر است—چه بوی گاز، چه غذای فاسد. از این رو، بیتوجهی به این حس میتواند پیامدهای جدی داشته باشد.
دانشمندان امیدوارند پژوهشهای بیشتر، سازوکار بازگشت حس بویایی را روشن کند و شاید روشهای بازتوانی عصبی (neural rehabilitation) برای بازسازی این حس حیاتی توسعه یابد.
از سوی دیگر، افزایش آگاهی عمومی دربارهٔ اهمیت تست بویایی میتواند به شناسایی زودهنگام اختلالات عصبی کمک کند. اگر میلیونها نفر در جهان حتی نمیدانند حس بویاییشان ضعیف شده است، آنگاه مسئله دیگر فردی نیست؛ بلکه چالشی برای بهداشت عمومی است.
خلاصه
پژوهش تازه نشان داد میلیونها نفر پس از ابتلا به کووید-۱۹، بدون آگاهی از آن، دچار کاهش یا از دست دادن حس بویایی شدهاند. این پدیده میتواند ناشی از آسیب مستقیم ویروس به گیرندههای بویایی و نواحی مغزی مرتبط باشد.
از دست دادن بویایی نهتنها لذت از طعم و بو را کاهش میدهد، بلکه میتواند نشانهای از تغییرات شناختی عمیقتر باشد.
پژوهشگران پیشنهاد میکنند آزمایش بویایی به بخشی از مراقبتهای پساکووید تبدیل شود تا این اختلال پنهان بهموقع شناسایی گردد.
❓ سؤالات رایج (FAQ)
۱. آیا ممکن است کسی بویایی خود را از دست بدهد و متوجه نشود؟
بله، پژوهشگران نشان دادهاند که بسیاری از مبتلایان به کووید-۱۹ دچار کاهش بویایی هستند، اما مغز آن را تشخیص نمیدهد.
۲. این اختلال چرا در کووید-۱۹ شایعتر است؟
ویروس کرونا سلولهای گیرندهٔ بویایی را در بینی و مسیرهای عصبی مربوط به مغز تحت تأثیر قرار میدهد و گاه باعث آسیب پایدار میشود.
۳. آیا از دست دادن بویایی میتواند نشانهٔ بیماری مغزی باشد؟
بله، تحقیقات نشان دادهاند که این پدیده با بیماریهایی مانند آلزایمر و زوال شناختی ارتباط دارد.
۴. آیا حس بویایی قابل بازگشت است؟
در بسیاری از افراد بله، اما در برخی موارد آسیب عصبی ممکن است دائمی باشد و نیاز به توانبخشی ویژه دارد.
۵. چرا آزمایش بویایی مهم است؟
زیرا کاهش بویایی میتواند بر تغذیه، ایمنی، سلامت روان و کیفیت زندگی تأثیر بگذارد، حتی اگر فرد خود از آن بیخبر باشد.
مطالب مرتبط
