چرا بعضی آدمها بیشتر عرق میکنند؟ و بررسی عوامل ژنتیکی و محیطی
آیا سیستم تهویهٔ بدن شما تنظیمات مخفیانهای دارد که از آن بیخبرید؟
تصور کنید دو نفر در یک روز گرم تابستانی با شرایط یکسان در حال پیادهروی هستند؛ نفر اول تنها کمی احساس گرما میکند و پوستش مرطوب میشود اما نفر دوم به گونهای خیسِ عرق شده که گویی همین الان از استخر خارج شده است. این تصویر آشنا نشاندهندهٔ پیچیدگیهای شگفتانگیز سیستم تنظیم دمای بدن (Thermoregulation) است که در هر انسان به شکلی منحصربهفرد عمل میکند. مغز ما و بهطور خاص غدهٔ هیپوتالاموس، مانند یک ترموستات هوشمند عمل میکند و دستور خنکسازی را صادر مینماید اما حساسیت این ترموستات در همه یکسان نیست. دلیل تفاوت حجم تعریق در افراد اغلب به ترکیبی پیچیده از ژنتیک، سطح آمادگی جسمانی و پاسخدهی سیستم عصبی برمیگردد که تعیین میکند بدن با چه سرعتی و چه شدتی باید آب را به سطح پوست پمپاژ کند تا دمای داخلی را در محدودهٔ امن ۳۷ درجه حفظ نماید. این تفاوتها نه نشانهٔ بیماری، بلکه بیانگر تنوع بیولوژیکی در پاسخ به محیط هستند.
۱- نقش اندازهٔ بدن و نرخ سوختوساز پایه
یکی از اصلیترین دلایل علمی که تعیینکنندهٔ میزان خروجی غدد عرق است، به ویژگیهای فیزیکی و متابولیک بدن مربوط میشود. قانون کلی در فیزیک حرارتی این است که بدنِ بزرگتر گرمای بیشتری تولید میکند؛ زیرا جرم بیشتر نیازمند انرژی بیشتری برای حرکت است و هرچه انرژی بیشتری مصرف شود، حرارت جانبی بیشتری به عنوان محصولِ فرعی متابولیسم تولید میگردد. بنابراین افرادی که شاخص تودهٔ بدنی (BMI) بالاتری دارند، طبیعتاً گرمای داخلی بیشتری تولید میکنند و بدن برای دفع این حرارت ناچار است مکانیزم تعریق را با شدت بیشتری فعال کند.
علاوه بر جرم تودهٔ بدن، بافت عضلانی نیز نقش مهمی ایفا میکند. عضلات از نظر متابولیکی فعالتر از بافت چربی هستند و حتی در حالت استراحت نیز حرارت تولید میکنند. در اینجا دلیل تفاوت حجم تعریق در افراد ورزشکار و غیر ورزشکار خود را نشان میدهد؛ برخلاف تصور عموم، افراد با آمادگی جسمانی بالا و ورزشکاران حرفهای زودتر و بیشتر عرق میکنند. این پدیده نشاندهندهٔ کارایی بالای سیستم خنککنندهٔ آنهاست که یاد گرفته است پیش از آنکه دمای مرکزی بدن (Core Temperature) بیش از حد بالا برود، فرایند خنکسازی را آغاز کند تا عملکرد عضلانی دچار اختلال نشود.
۲- ژنتیک و تراکم غدد اِکرین
تعداد غدد عرق در بدن انسان بین ۲ تا ۴ میلیون متغیر است و این عدد کاملاً وابسته به ساختار ژنتیکی (Genetics) فرد است که پیش از تولد تعیین میشود. اگرچه داشتن تعداد غدد بیشتر لزوماً به معنای تعریقِ بیشتر نیست، اما ظرفیت بالقوه برای تولید عرق را افزایش میدهد. انسانها دارای دو نوع غدهٔ اصلی هستند: غدد اِکرین (Eccrine glands) که در تمام سطح بدن پراکندهاند و مسئول اصلی خنکسازی هستند و غدد آپوکرین (Apocrine glands) که بیشتر در نواحی پرمو قرار دارند و به استرس واکنش نشان میدهند.
زمانی که ژنهای خاصی در بدن فعالتر باشند، حساسیت گیرندههای غدد اِکرین نسبت به پیامهای عصبی افزایش مییابد. در واقع استیلکولین (Acetylcholine) که پیامرسان شیمیایی سیستم عصبی برای فعالسازی غدد عرق است، در برخی افراد پاسخ شدیدتری را از سوی غدد دریافت میکند. این موضوع توضیح میدهد که چرا در یک خانواده ممکن است تعریق شدید یا هایپرهیدروز (Hyperhidrosis) به صورت ارثی دیده شود. در این حالت، حتی بدون وجود محرک گرمایی شدید، سیستم عصبی خودمختار پیامهایی مبنی بر نیاز به خنکسازی ارسال میکند و غدد با حداکثر توان خود پاسخ میدهند.
۳- تأثیر جنسیت و هورمونها بر آستانهٔ تعریق
تفاوتهای بیولوژیکی میان زنان و مردان نیز نقش تعیینکنندهای در نحوهٔ پاسخگویی بدن به گرما دارد و دلیل تفاوت حجم تعریق در افراد با جنسیتهای مختلف را تا حدی توجیه میکند. تحقیقات نشان میدهد که اگرچه زنان معمولاً تعداد غدد عرق بیشتری نسبت به مردان دارند (تراکم بالاتر)، اما غدد عرق در مردان تمایل دارند حجم مایع بیشتری را در هر واحد زمان ترشح کنند. این تفاوت ناشی از تأثیر هورمون تستوسترون (Testosterone) و نحوهٔ تنظیم دمای بدن است.
از سوی دیگر، نوسانات هورمونی تأثیر مستقیمی بر هیپوتالاموس دارند. برای مثال در دوران یائسگی (Menopause) یا بارداری، تغییرات ناگهانی در سطح استروژن باعث میشود که هیپوتالاموس به اشتباه تصور کند دمای بدن بالا رفته است. این خطا منجر به گشاد شدن رگهای خونی (Vasodilation) و تعریق شدید یا همان گرگرفتگی میشود. همچنین اختلالات غدهٔ تیروئید مانند پرکاری تیروئید (Hyperthyroidism) باعث افزایش نرخ متابولیسم پایه شده و بدن را در وضعیت تولید حرارت دائمی قرار میدهد که نتیجهٔ آن تعریق مداوم حتی در دمای اتاق است.
۴- محرکهای محیطی و واکنشهای عصبی اکتسابی
علاوه بر عوامل درونی، نحوهٔ تعامل سیستم عصبی با محیط و مواد خارجی نیز بر شدت تعریق اثر میگذارد. مصرف برخی مواد غذایی مانند کافئین یا ادویههای تند حاوی کپسایسین (Capsaicin)، گیرندههای حرارتی در دهان و معده را فریب میدهد. این گیرندهها پیامی کاذب به مغز میفرستند که بدن در حال داغ شدن است و مغز بلافاصله دستور تعریق چشایی (Gustatory sweating) را صادر میکند. افرادی که به طور مرتب غذاهای تند مصرف میکنند یا قهوهٔ زیادی مینوشند، ممکن است الگوی تعریق متفاوتی نسبت به دیگران داشته باشند.
همچنین واکنشهای احساسی مانند استرس و اضطراب، سیستم عصبی سمپاتیک (Sympathetic nervous system) را فعال میکنند که مسئول واکنش «جنگ یا گریز» است. در برخی افراد، آستانهٔ تحریک این سیستم پایینتر است و کوچکترین تنش روانی باعث فعالسازی غدد عرق، بهویژه در کف دستها و پاها میشود. این نوع تعریق که هدفش خنکسازی نیست، بلکه ناشی از هیجان عصبی است، در افرادی که اضطراب اجتماعی دارند یا تحت فشارهای روانی مزمن هستند، بسیار شایعتر و شدیدتر از افراد آرام بروز میکند.
خلاصه نهایی:
سیستم تنظیم دمای بدن انسان یک مکانیزم پیچیده و چندلایه است که تحت تأثیر مستقیم ژنتیک، سطح هورمونها و میزان تودهٔ عضلانی یا چربی فرد عمل میکند و نرخ ترشح غدد را تغییر میدهد. ورزشکاران و افراد دارای تناسب اندام بالا به دلیل کاراییِ بهتر سیستم خنککنندهٔ خود، سریعتر و حجیمتر عرق میکنند تا از افزایش خطرناک دمای مرکزی بدن در حین فعالیت جلوگیری کنند. تفاوتهای فردی در تعداد گیرندههای فعالِ غدد اِکرین و حساسیت سیستم عصبی سمپاتیک باعث میشود برخی افراد حتی با کمترین محرک محیطی یا عصبی دچار تعریق شدید شوند. نوسانات هورمونی و عوامل متابولیک مانند عملکرد غدهٔ تیروئید نیز آستانهٔ تحمل گرمایی بدن را جابهجا میکنند و دستور تعریق را با شدتهای متفاوتی به سطح پوست ارسال مینمایند. در نهایت دلیل تفاوت حجم تعریق در افراد ترکیبی از نیاز فیزیولوژیک بدن برای بقا و ویژگیهای وراثتی است که نحوهٔ تعامل ما با حرارت محیط را مدیریت میکند.
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
