راز مجسمه های عاجی چهل هزار ساله و غیبت پرندگان در هنر عصر یخ
یک کشف باستانشناسی جدید در غار هوله فلس (Hohle Fels) آلمان، پرده از رازهای تازه هنر انسانهای نخستین برداشته و پرسشهای عمیقی درباره باورهای اجداد ما مطرح کرده. باستانشناسان موفق به یافتن دو مجسمه عاجی چهل هزار ساله بسیار کوچک شدهاند که پرندگان را با دقتی خیرهکننده به تصویر میکشند. این یافتههای مینیاتوری از عاج ماموت ساخته شدهاند و یکی از آنها پرندهای را در حال خوابیدن روی تخمها و دیگری پرندهای را در حال پرواز نشان میدهد. غار هوله فلس که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شده، پیش از این هم آثار ارزشمندی از دوران پارینهسنگی ارائه داده بود. در این مقاله قصد داریم بررسی کنیم چطور این اثر هنری روی عاج ماموت حکاکی شده و علت نادربودن این نقوش چیست. آیا این مجسمهها ابزارهای معنوی بودهاند یا نشانهای از رشد تفکر نمادین؟
کشف این مجسمه های عاجی چهل هزار ساله نگاه پژوهشگران را به ساختار هوشی و ظرفیتهای هنری انسانهای هوشمند تغییر داده است. این مجسمههای ظریف که اندازه آنها به اندازه بند انگشت یک انسان بالغ است، جزئیات حیرتانگیزی مانند شیارهای روی بالها، چشمان ریز و حتی فرم بدنی پرنده در حال خوابیدن روی تخمها را به نمایش میگذارند. بر اساس تحلیلهای اولیه محققان دانشگاه توئینگن (University of Tübingen)، این مجسمهها احتمالا نوعی باقرقره یا پرنده کوهستانی همان دوران را نشان میدهند. نکتۀ جالب اینجاست که هنرمندان غارنشین به جای تراشیدن یک شکل ساده، حرکات طبیعی زیستشناختی جانور را به دقت رصد کرده و آن را روی عاج مادیان یا ماموت پیاده کردهاند. این ریزهکاریهای فنی نشاندهنده ابعاد عمیق شناخت انسان اولیه از محیط پیرامون خود است.
هنر مینیاتوری در دل غارهای عصر یخ
ارزش واقعی این دو مجسمه های عاجی چهل هزار ساله زمانی مشخص میشود که آنها را با سایر آثار برجامانده از عصر یخ مقایسه کنیم. با اینکه غارنشینان باستان تصاویر بیشماری از اسبها، ماموتها و ماموتهای پشمالو را روی دیوارها حکاکی کرده یا مجسمه آنها را میساختند، ترسیم پرندگان بسیار نادر و عجیب بوده است. در طول ۱۵۰ سال کاوش در غار هوله فلس، تنها یک اثر پرنده دیگر که شبیه به یک مرغابی بود یافت شده بود. این ناپیدایی پرندگان در هنر دیرینهسنگی، یکی از معماهای بزرگ باستانشناسی به شمار میرود. چرا نقاشان و پیکرتراشان قدیمی که هر روز با گونههای مختلف پرندگان روبهرو میشدند، تمایلی به بازآفرینی تصویر آنها در غارها یا روی عاج ماموت نداشتند؟
تحلیل هندسی و ساختاری این مجسمهها مشخص میکند که باستانشناسان با تکنیک فوقالعاده پیشرفتهای در تراش دادن قطعات سخت روبرو هستند. یکی از این آثار، پرندهای را با بالهای گشوده نشان میدهد که احتمالا در حال پرواز یا نمایش قلمرو بوده است. اگرچه یکی از بالهای این قطعه شکسته شده، اما دانشمندان قطعات خردشده آن را جمعآوری کردهاند و امیدوارند بتوانند آن را ترمیم کنند. دقت در بازسازی فرم بدن پرنده و ایجاد شیارهای موازی برای تداعی پرها، نشان از تسلط کامل استادکار بر ابزارهای سنگی آن دوران دارد. چنین مهارت پیچیدهای ثابت میکند که هنر در چهل هزار سال پیش، فراتر از یک سرگرمی ساده بوده و نیازمند تمرین، تمرکز و درک عالی از متریال عاج بوده است.
چرا پرندگان در هنر باستان غایب بودند؟
معمای کمبود تصاویر پرندگان در نگارههای غارها، فرضیات مختلفی را میان انسانشناسان و باستانشناسان مطرح کرده است. برخی پژوهشگران باور دارند جانوران بزرگ جثه مانند بیسونها و ماموتها به دلیل نقش مستقیمی که در بقا، تامین گوشت و خطرآفرینی داشتند، بیشتر در مرکز توجه تفکر نمادین قرار میگرفتند. پرندگان با اینکه در همه جا حضور داشتند، شاید در جهانبینی انسان پارینهسنگی دارای نمادپردازی خاصی بودند که تنها در موقعیتهای آیین خاص یا ساخت طلاسم عاجی از آنها استفاده میشد. شاید هم این شیء مینیاتوری کاربرد شخصی داشته و برخلاف دیوارنگارههای جمعی غارها، بهعنوان یک نشان هویت فردی یا تعویذ همراه انسان حمل میشده است.
ابعاد روانشناختی و جامعهشناختی این یافتهها پرده از برتری فرهنگی انسانهای هوشمند نسبت به نئاندرتالها برمیدارد. نیکولاس کونارد (Nicholas Conard)، سرپرست تیم کاوش، معتقد است که ظهور هنر فیگوراتیو و ساخت مجسمه های عاجی چهل هزار ساله گواهی بر پیچیدگی باورها و شبکههای اجتماعی انسان مدرن است. این نمادها به انسانها کمک میکردند تا هویت گروهی خود را تقویت کنند، رفتارهای اجتماعی سازمانیافتهتری داشته باشند و در رقابتهای زیستبومی پیروز شوند. داشتن باورهای مشترک که در قالب شیء مادی متبلور میشد، پیوندهای قبیلهای را مستحکم میساخت و تابآوری گروههای انسانی را در برابر شرایط سخت اقلیمی عصر یخ به شکل چشمگیری افزایش میداد.
جهانبینی انسان هوشمند و تقابل با نئاندرتالها
از منظر تاریخی و رسانهای، نمایش این مجسمهها در موزه پیشازتاریخ بلابویرن (Blaubeuren Museum) آلمان، توجه زیادی را به خود جلب کرده است. بازدیدکنندگان با دیدن یک اثر هنری چهل هزار ساله که ابعادی در حد یک سمی از بند انگشت دارد، شوکه میشوند. نحوه نمایش جزئیات پرها و پاهای کوچک پرنده، مخاطب را به این فکر میاندازد که انسانهای آن عصر نه خشن و ابتدایی، بلکه دارای احساسات هنری عمیق و نگاهی ریزبین به طبیعت بودهاند. این کشف رازآلود سوژهای داغ برای مستندسازان و نشریات علمی شده است تا بار دیگر تعریف ما از پیدایش تفکر انتزاعی و نمادین را در زیستشناسی تکاملی انسان زیر سوال ببرند.
خطای علمی متداولی که در گذشته وجود داشت، انسان پارینهسنگی را موجودی صرفا متکی به غرایز شکار و بقا تصویر میکرد. یافتههای اخیر ثابت میکند که ساخت مجسمه های عاجی چهل هزار ساله نیازمند صرف دهها ساعت وقت، ظرافت دست و برنامهریزی ذهنی بوده است. تراش دادن عاج سخت ماموت با ابزارهای سنگی تیز، بدون داشتن دید هندسی و شناخت انحناهای بدنی پرنده امکانپذیر نبوده است. این مسئله اصلاحکننده تصورات نادرست قبلی درباره سطح هوش عملی و هنری جوامع انسانی پیش از تاریخ است و نشان میدهد تفکر زیبباشناختی بسیار زودتر از آنچه میپنداشتیم در مغز انسان نهادینه شده بود.
بررسیهای نهایی روی این مجسمهها ابعاد تازهای از پیوند میان هنر، جادو و زیستشناسی را آشکار میسازد. مجسمهای که پرنده را در حال خوابیدن روی تخمها نشان میدهد، ممکن است نمادی از باروری، تجدید حیات طبیعت یا فصل فراوانی بوده باشد. ساخت چنین اثر کوچکی احتمالاً ابزاری برای ارتباط با نیروهای ناشناخته طبیعت یا انتقال دانش به نسلهای بعدی بوده است. هنر مینیاتوری عصر یخ اکنون به عنوان یکی از مهمترین شواهد در تحلیل سیر تطور ذهن انسان شناخته میشود و نشان میدهد چطور انسانهای هوشمند توانستند از طریق ابزارهای نمادین، جهان پیرامون خود را معنای تازهای ببخشند.
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
