پیامدهای خطیر آزمایش‌های هسته‌ای فضایی و پروژه Starfish Prime

۱۸ مرداد ۱۴۰۵آخرین بروزرسانی: ۱۸ مرداد ۱۴۰۵

زمان تقریبی مطالعه 3 دقیقه

پروژه Starfish Prime یکی از خطرناک‌ترین و عجیب‌ترین آزمایش‌های فیزیکی دوره جنگ سرد می‌شود که در آن یک کلاهک هسته‌ای توسط موشک به لایه‌های فوقانی اتمسفر فرستاده شد. در اواخر دهه ۱۹۵۰ و اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی، ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی تصمیم گرفتند کلاهک‌های اتمی را در ارتفاعات بالای ۱۰۰ کیلومتری زمین منفجر کنند تا توانایی پدافندهای موشکی را بسنجند. دانشمندان نظامی هیچ تصویر درستی از واکنش فیزیکی میدان مغناطیسی سیاره زمین در برابر یک انفجار گرماهسته‌ای در شرایط خلا نداشتند. این نادانی علمی باعث بروز پدیده‌های مغناطیسی بسیار مخربی شد که تا سال‌ها سیستم‌های ارتباطی کره زمین را مختل کرد.

در جریان پروژه Starfish Prime در سال ۱۹۶۲ میلادی بمبی ۱.۴ مگاتنی را در ارتفاع ۴۰۰ کیلومتری بالای اقیانوس آرام منفجر شد. این انفجار فضایی پدیده‌ای به نام پالس الکترومغناطیسی (EMP) ایجاد کرد که ابعاد آن فراتر از تمام پیش‌بینی‌های دانشمندان بود. پارادوکس بزرگ این آزمایش نظامی در این بود که برای محافظت در برابر موشک‌ها طراحی شده بود، اما پالس حاصل از آن سیستم‌های برق و تلفن هاوایی را در فاصله ۱۵۰۰ کیلومتری کاملاً نابود کرد. خطوط انتقال شبکه سوختند، ده‌ها چراغ راهنمایی خاموش شدند و سیستم‌های ناوبری هوایی در کسری از ثانیه از کار افتادند و شبکه ارتباطی منطقه دچار شلی کامل شد.

ایجاد کمربند تابشی مصنوعی و نابودی اولین ماهواره‌ها

این انفجار مهیب در ارتفاع بالا، یک کمربند تابشی مصنوعی بسیار قدرتمند از ذرات پرانرژی به دور کره زمین ایجاد کرد که برای سال‌ها باقی ماند. این کمربند تابشی ناخواسته نخستین ماهواره‌های مخابراتی ساخت آمریکا و بریتانیا را که تازه به مدار فرستاده شده بودند، نابود کر. الکترون‌های پرانرژی تزریق‌شده به مدار، صفحه‌های خورشیدی و مدارات الکترونیکی ماهواره‌ها را سوزاندند. این نتیجه غیرمنتظره ثابت کرد که آسیب‌های ناشی از آزمایش‌های اتمی فضایی نمی‌تواند منحصر به مرزهای سیاسی یا تجهیزات کشور رقیب باقی بماند و دامنگیر خود سازندگان می‌شود.

از سوی دیگر، این انفجار فضایی شفق‌های قطبی مصنوعی فوق‌العاده درخشانی در مناطق استوایی اقیانوس آرام ایجاد کرد که آسمان شب را مانند روز روشن کرد. مردم بومی این مناطق که هیچ اطلاعی از انجام یک آزمایش اتمی در فضا نداشتند، تصور کردند که پایان جهان یا یک حمله فضایی گسترده رخ داده است. رنگ‌های سرخ و بنفش خیره‌کننده‌ای که در آسمان استوا پدیدار شد، حاصل برهم‌کنش ذرات اتمی بمب با گازهای یونوسفر زمین بود. این رویداد نشان داد که دستکاری میدان مغناطیسی سیاره زمین می‌تواند جلوه‌های بصری و فیزیکی بسیار عمیقی بر کل جو بر جای بگذارد.

امضای معاهده منع آزمایش‌های هسته‌ای در فضا

دانشمندان اتحاد جماهیر شوروی نیز آزمایش‌های مشابهی را با نام پروژه K در لایه‌های بالای اتمسفر انجام دادند. این آزمایش‌ها باعث القای جریان‌های الکتریکی شدید در کابل‌های تلفن زیرزمینی و بروز آتش‌سوزی در نیروگاه‌های برق قزاقستان شد. اتمسفر زمین عملاً به یک هادی الکتریکی غول‌پیکر و کشنده تبدیل شده بود که انرژی انفجار را به تجهیزات روی زمین منتقل می‌کرد. بروز این فجایع پیاپی باعث شد تا هر دو ابرقدرت در سال ۱۹۶۳ میلادی ناگهان معاهده منع آزمایش‌های هسته‌ای در فضا، زیر آب و اتمسفر (PTBT) را امضا کنند و این بازنویسی خطرات را به رسمیت بشناسند.

جدول مقایسه آزمایش‌های اتمی فضایی دو ابرقدرت

نام پروژه / آزمایش	کشور مجری	ارتفاع انفجار (کیلومتر)	قدرت کلاهک (مگاتن)	اصلی‌ترین خسارت جانبی
Starfish Prime	ایالات متحده آمریکا	۴۰۰	۱.۴	قطع برق هاوایی و نابودی ماهواره‌ها
Project K-3	اتحاد جماهیر شوروی	۳۰۰	۰.۳	آتش‌سوزی در نیروگاه‌های قزاقستان
Argus III	ایالات متحده آمریکا	۵۰۰	۰.۰۰۳	اختلال موقت در لایه یونوسفر

کور شدن رادارهای دفاعی و خطر جنگ ناخواسته

این آزمایش‌های هسته‌ای شبکه‌های راداری هشدار زودهنگام هر دو طرف را برای چندین ساعت به طور کامل کور و فلج کردند. یونیزه شدن شدید لایه‌های فوقانی جو مانع از عبور سیگنال‌های راداری می‌شد و هیچ‌یک از دو ابرقدرت توانایی پایش آسمان را نداشتند. این کوری راداری خطرناک‌ترین پارادوکس ممکن را ایجاد کرد؛ زیرا اگر در همان ساعات یک موشک واقعی شلیک می‌شد، هیچ سیستم هشداری وجود نداشت تا آن را ردیابی کند. این ریسک بی‌سابقه سیاسی نشان داد که بازی با ساختار مغناطیسی سیاره می‌تواند کل سیستم‌های امنیتی را از درون فرو بریزد.

جنگ در لایه یونوسفر (Ionosphere) اثبات کرد که تسلیحات موشکی جنگ سرد فراتر از مرزهای سیاسی، پتانسیل تغییر دادن فیزیک بنیادی سیاره ما را داشتند. الکتریسیته ساکن اتمسفر پس از این آزمایش‌ها برای ماه‌ها دچار نوسانات شدید غیرقابل پیش‌بینی بود و ارتباطات رادیویی موج‌کوتاه در سراسر جهان با اختلال مواجه شد.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

پیشنهاد اختصاصی سردبیر (علیرضا مجیدی)