کاترین کبیر و کودتای نظامی مخفیانه علیه شوهر امپراتور خودش

وقتی در تابستان ۱۷۶۲ خبر سقوط ناگهانی پطرس سوم (Peter III) در سراسر اروپا پیچید، کمتر کسی گمان می‌کرد شاهزاده‌خانمی آلمانی‌تبار که بدون ذره‌ای قطره خون روسی به دربار سنت پترزبورگ آمده بود، طراح یکی از تمیزترین و سریع‌ترین براندازی‌های تاج‌وتخت در تاریخ قاره سبز باشد. کاترین کبیر (Catherine the Great) نه با اتکا به سلسله‌مراتب سنتی مشروعیت، بلکه با بهره‌گیری از بحران عمیق سیاسی و بی‌کفایتی مطلق شوهرش بر مسند قدرت نشست. او در صبحگاه ۲۸ ژوئن ۱۷۶۲ با همراهی افسران گارد شاهنشاهی و به دست گرفتن رهبری میدانی، پطرس سوم را ظرف چند ساعت مجبور به امضای استعفانامه کرد تا طولانی‌ترین و پراثرترین دوران حکومت یک زن بر امپراتوری روسیه آغاز شود؛ حرکتی که ساختار سیاسی، جغرافیایی و اقتصادی پهناورترین کشور جهان را برای همیشه دگرگون ساخت.

در بررسی دلایل این گسست تاریخی، باید به بی‌تدبیری‌های شوهر او اشاره کرد که ظرف کمتر از شش ماه حکومت، ارتش و کلیسای ارتدوکس را کاملاً با خود دشمن کرد. پطرس سوم پس از مرگ امپراتریس الیزابت، در اقدامی شوکه‌کننده تمام دستاوردهای خونین ارتش روسیه در جنگ هفت‌ساله را به فردریک کبیر، پادشاه پروس، بخشید و صلح نامتعارفی را امضا کرد که غرور ملی روس‌ها را له کرد. کاترین با هوشمندی بی‌نظیری از این خشم عمومی استفاده کرد. او که سال‌ها به دقت زبان روسی را آموخته بود و به مناسک ارتدوکس احترام می‌گذاشت، توانست خود را به عنوان تنها نجات‌دهنده هویت ملی روسیه جا بیندازد و با جلب حمایت برادران اورلوف (Orlov Brothers) و گارد امپراتوری، نقشه براندازی شوهرش را بی‌نقص به اجرا درآورد. آیا این حرکت یک اقدام پیشگیرانه برای بقای شخصی بود یا برنامه‌ای مدرن برای دگرگونی یک امپراتوری عقب‌مانده؟ بررسی تحولات بعدی نشان می‌دهد کاترین دقیقاً می‌دانست پس از فتح قدرت، چه برنامه‌ای برای جهش اقتصادی و سیاسی کشور دارد.

تقابل دو هویت؛ گسست عمیق در کاخ زمستانی

ازدواج سوفیا فردریکا آگوستا، شاهزاده‌خانمی از یک قلمرو کوچک آلمانی، با کارل اولریش (پطرس سوم بعدی) در سال ۱۷۴۵، پیوندی سیاسیشد که از همان روزهای نخست با گسست روحی و عقیدتی عمیقی همراه بود. کاترین پس از ورود به سنت پترزبورگ و تغییر نام خود، تمام تلاشش را به کار بست تا برخلاف شوهرش، خود را به عنوان یک فرد کاملاً متعهد به فرهنگ و زبان روسی نشان دهد. او ساعت‌ها در طول شب به حفظ کردن قواعد پیچیده زبان روسی و مطالعه تاریخ و جغرافیا می‌پرداخت، تا جایی که بر اثر بیداری‌های طولانی در هوای سرد اتاقش به سینه Pneunomia مبتلا شد و تا آستانه مرگ پیش رفت. این رفتارهای او محبوبیت فوق‌العاده‌ای میان نخبگان دیسپورا و رجال کلیسای ارتدوکس ایجاد کرد، زیرا مردم او را زنی می‌دیدند که اراده کرده روس باشد، در حالی که شوهرش پطرس، شیفته مطلق شیوه زندگی پروسی و فرهنگ بیگانه بود.

زمانی که پطرس سوم در ژانویه ۱۷۶۲ تاج‌گذاری کرد، خشم عمومی و نارضایتی نخبگان نظامی به اوج رسید. پطرس در تصمیمی که تا به امروز یکی از بحث‌برانگیزترین اقدامات سیاسی تاریخ روسیه است، ارتیش شکست‌خورده پروس به رهبری فردریک کبیر را نجات داد و تمام زمین‌های فتح‌شده توسط سربازان روس در جریان جنگ هفت‌ساله را بدون هیچ دستاوردی بازگرداند. او همچنین با بی‌حرمتی به آیین‌های مذهبی ارتدوکس و دستور اصلاحات اجباری در لباس کشیشان، کلیسا را کاملاً از خود راند. کاترین که احساس می‌کرد شوهرش به زودی او را صومعه‌نشین کرده یا طلاق خواهد داد، فرصت را غنیمت شمرد. او دریافت که ترکیب بی‌کفایتی سیاسی پطرس و خشم افسران گارد امپراتوری، بستر مناسبی برای تغییر کامل قدرت فراهم کرده است و اگر سریع‌تر دست به کار نشود، خودش اولین قربانی این نابسامانی خواهد بود.

مهندسی شبانه قدرت؛ خطرات یک توطئه زودهنگام

طراحی براندازی پطرس سوم یک عملیات جراحی سیاسی دقیق بود که شبکه‌ای مخفی از افسران ارشد، اعضای گارد شاهنشاهی و رجال سیاسی ناراضی را پیوند می‌داد. محور اصلی این توطئه برادران اورلوف، به ویژه گریگوری اورلوف (Grigory Orlov) بودند که نفوذ بی‌نظیری در میان سربازان پادگان‌های سنت پترزبورگ داشتند. کاترین با ظرافت توانست میان جناح‌های مختلف درباری، از اصلاح‌طلبانی چون نیکیتا پانین تا فرماندهان خشن نظامی، ائتلافی ناهمگون اما هدفمند ایجاد کند. هدف همه آن‌ها یک چیز بود: برکناری حاکمی که تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی و اعتبارات امپراتوری به شمار می‌رفت. توطئه‌گران به‌طور مداوم در مخفیگاه‌های سنت پترزبورگ جلسه می‌گذاشتند و منتظر یک فرصت مناسب برای اقدام نهایی بودند.

برنامه‌ریزی اولیه برای ماه جولای انجام شده بود، اما دستگیری ناگهانی یکی از افسران کلیدی هم‌دست توطئه‌گران در ۲۷ ژوئن ۱۷۶۲، نقشه را به بحران کشاند. الکسی اورلوف، برادر گریگوری، قبل از سپیده‌دم ۲۸ ژوئن خود را به کاخ پترهوف رساند و کاترین را از خواب بیدار کرد و گفت: همه چیز لو رفته است، باید همین حالا راه بیفتیم. کاترین بدون اندکی تردید، کالسکه ساده‌ای را سوار شد و به سمت پادگان‌های اصلی پایتخت حرکت کرد. این ریسک بزرگ، تحول حساسی رقم زد؛ کاترین توانست پیش از آنکه پطرس سوم در کاخ اورانینبوم از ماجرا بوی ببرد، تمام پادگان‌های گارد از جمله هنگ‌های مشهور ایزمایلوفسکی و سمنوفسکی را به بیعت با خود درآورد و فرماندهی اوضاع را کاملاً به دست گیرد.

یونیفرم سبز گارد؛ نمایشی که سنت پترزبورگ را تسخیر کرد

حرکت کاترین به سمت پادگان‌های نظامی، یکی از هیجان‌انگیزترین پرفورمنس‌های سیاسی قرن هجدهم را رقم زد. زمانی که او در برابر سربازان حاضر شد، با لحنی قاطع از خطر بی‌کفایتی پطرس برای آینده کشور سخن گفت. سربازان گارد که از رفتارهای نابهنجار پطرس به تنگ آمده بودند، بلافاصله زانو زدند و او را به عنوان امپراتریس جدید اعلام کردند. کاترین سپس به کلیسای جامع کازان رفت تا اسقف‌ اعظم سنت پترزبورگ تاج‌گذاری و مشروعیت مذهبی او را تأیید کند. این انتقال قدرت سریع، شوک عظیمی به بدنه هواداران پطرس وارد ساخت و به سرعت هرگونه احتمال مقاومت را از بین برد.

شاهکار اصلی کاترین زمانی نمایان شد که او برای رژه نهایی و تسلیم کردن شوهرش، لباس زنانه را کنار گذاشت. او یونیفرم سبز رنگ مردانه متعلق به یکی از افسران گارد را به تن کرد، کلاه لبه‌دار معروف را بر سر نهاد و با ششمیر کشیده، سوار بر اسبی سفید در رأس ۱۴ هزار سرباز مسلح به سمت اورانینبوم حرکت کرد. این تصویر حماسی و پرقدرت، نه تنها معنویات نیروهایش را به شدت بالا برد، بلکه پیام واضحی به تمام اروپا فرستاد: ملکه جدید روسیه آماده است شخصاً از تاج‌وتخت خود دفاع کند.

پایان تلخ پطرس سوم در روپشا

پطرس سوم که کاملاً غافلگیر شده بود و حتی از میزان نفوذ همسرش خبر نداشت، بدون هیچ‌گونه مقاومت یا شلیک حتی یک تیر، سند استعفای خود را امضا کرد. او که تمام پشتیبانان نظامی‌اش را از دست داده بود، بازداشت و به عمارت روستایی دورافتاده‌ای در منطقه روپشا (Ropsha) منتقل شد تا تحت نظارت شدید الکسی اورلوف قرنطینه شود. اما ماندن یک امپراتور زنده در حبس، همواره خطری بزرگ برای مشروعیت حکومت کاترین به شمار می‌رفت و ممکن بود به کانونی برای شورش‌های بعدی تبدیل شود. تنها چند روز بعد، خبر مرگ ناگهانی پطرس به پایتخت رسید. بیانیه رسمی علت مرگ را سکته قلبی و بواسیر خونی اعلام کرد، اما افکار عمومی و مورخان امروزی هم‌نظرند که او توسط افسران گارد و احتمالاً الکسی اورلوف خفه شد؛ تروری که اگرچه سند مستقیمی از دستور مستقیم کاترین برای آن وجود ندارد، اما جاده را برای ۳۴ سال سلطنت مطلق او کاملاً صاف کرد.

دستیابی به آب‌های گرم؛ تثبیت موقعیت در دریای سیاه

پس از تثبیت قدرت، کاترین دکترین جدیدی در سیاست خارجی تدوین کرد که مرکز ثقل آن گسترش مرزهای جنوبی و دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد بود. امپراتوری عثمانی بزرگ‌ترین مانع در برابر این استراتژی به شمار می‌آمد. در جریان دو جنگ گسترده و خونین میان امپراتوری روسیه و عثمانی، ناوگان دریایی و نیروهای زمینی روسیه به فرماندهی ژنرال‌های برجسته‌ای چون رومیانتسف و سووروف توانستند ضربات مهلکی به بدنه نیروهای عثمانی وارد کنند. معاهده صلح کوچک‌کاینارجه (Treaty of Küçük Kaynarca) در سال ۱۷۷۴ نقطه عطفی در تاریخ شرق اروپا بود؛ چرا که برای نخستین بار به کشتی‌های تجاری روس اجازه داد آزادانه در دریای سیاه رفت‌وآمد کنند و از تنگه‌های بوغاز و دردانیل بگذرند.

الحاق کریمه؛ تغییر ساختار ژئوپلیتیک شرق اروپا

مهم‌ترین و ماندگارترین گام کاترین در تغییر جغرافیای سیاسی، الحاق رسمی شبه‌جزیره استراتژیک کریمه (Crimea) در سال ۱۷۸۳ بود. این اقدام که با طراحی و فرماندهی معشوق و کارگزار پرنفوذش، گریگوری پوتمکین (Grigory Potemkin) انجام شد، پایانی بر خانات کریمه و نفوذ چندصدساله عثمانی در این منطقه بود. کاترین با تاسیس بندر و پایگاه دریایی سواستوپل (Sevastopol)، امپراتوری روسیه را به قدرت مسلط دریای سیاه تبدیل کرد. این فتوحات نه تنها امنیت مرزهای جنوبی را پس از قرن‌ها تهاجم تثبیت کرد، بلکه زمین‌های بسیار حاصلخیزی برای کشاورزی در اختیار امپراتوری گذاشت و بازارهای جدیدی برای صادرات غلات روسیه به سراسر قاره اروپا گشود.

نوآوری در نظام اعتباری و چاپ اسکناس کاغذی

توسعه قلمرو و جنگ‌های مداوم، هزینه‌های کمرشکنی روی دست خزانه امپراتوری گذاشته بود که سیستم مالی سنتی قادر به تامین آن نبود. تا آن زمان، معاملات بزرگ در روسیه با سکه‌های سنگین مسی و نقره‌ای انجام می‌شد که حمل‌ونقل آن‌ها حجم عظیمی از انرژی و هزینه را تلف می‌کرد. کاترین برای حل این چالش بزرگ اقتصادی، دستور معرفی اولین اسکناس‌های کاغذی روسیه موسوم به ربل اعتباری (Assignation Ruble) را صادر کرد. این نوآوری مالی، سرعت دادوستد را در سراسر کشور به شدت بالا برد و نقدینگی لازم را برای خریدهای دولتی و پرداخت حقوق ارتش فراهم ساخت، هرچند در سال‌های بعد چاپ بی‌رویه آن تورم‌های موقتی ایجاد کرد.

بانک دولتی وام؛ اهرم اصلاحات ساختاری در اقتصاد

گام تکمیلی کاترین برای ساختار بخشیدن به نظام مالی کشور، تاسیس بانک دولتی وام (State Loan Bank) در سال ۱۷۸۶ بود. این نهاد مالی وظیفه داشت با ارائه تسهیلات بلندمدت و با نرخ بهره پایین به طبقه اشراف و بازرگانان، سرمایه لازم برای توسعه صنایع، استخراج معادن و مدرن‌سازی کشاورزی را تامین کند. برخلاف سیستم‌های مالی غربی که بر بورس‌های خصوصی متکی بودند، کاترین کنترل هدایت سرمایه را کاملاً در دست دولت نگه داشت تا اهداف ژئوپلیتیک خود را پیش ببرد. تأسیس این بانک روند صنعتی‌شدن روسیه را سرعت بخشید و به پیدایش کارخانه‌های جدید پارچه‌بافی و ذوب آهن در منطقه اورال کمک شایانی کرد.

تاسیس نظام بانکی جدید و تزریق اعتبار به اقتصاد، ساختار طبقاتی و مولد کشور را دستخوش تغییر کرد. بازرگانان روسی توانستند با دریافت این وام‌ها، حجم تجارت خارجی روسیه از طریق بنادر جدید دریای سیاه و بالتیک را چند برابر کنند. این اقدامات اقتصادی نشان داد که کاترین نه تنها در جبهه‌های جنگ و صحنه‌های سیاسی یک طراح زبردست بود، بلکه اهمیت زیرساخت‌های مالی را برای حفظ موقعیت امپراتوری به خوبی درک می‌کرد. همین پایه مالی محکم بود که به امپراتوری اجازه داد هزینه‌های سنگین جنگ‌های بعدی و هزینه‌های گزاف اصلاحات فرهنگی پایتخت را بدون ورشکستگی بپردازد.

مکاتبات با فیلسوفان روشنگری و تاسیس ارمیتاژ

کاترین کبیر همواره تلاش می‌کرد خود را به عنوان یک «فرمانروای روشنفکر» (Enlightened Despot) به جامعه جهانی معرفی کند. او روابط نامه‌نگاری مداوم و بسیار صمیمی با برجسته‌ترین متفکران عصر روشنگری فرانسه، از جمله ولتر (Voltaire) و دنیس دیدرو (Denis Diderot) داشت. زمانی که دیدرو با بحران مالی مواجه شد و قصد داشت کتابخانه شخصی‌اش را بفروشد، کاترین کتابخانه او را به قیمتی گزاف خرید اما اجازه داد کتاب‌ها تا پایان عمر دیدرو نزد خودش بماند و حتی به او حقوق سالانه به عنوان کتابدار پرداخت کرد. این اقدامات نمایشی اما هوشمندانه، تصویر ملکه روسیه را در میان افکار عمومی روشنفکران اروپایی از یک حاکم خشن به یک حامی پرشور فرهنگ و اندیشه تغییر داد.

علاقه وافر او به هنر و معماری باعث شد که مجموعه‌های عظیمی از نقاشی‌ها، مجسمه‌ها و آثار عتیقه را از سراسر اروپا خریداری کند. این خریدهای گسترده، شالوده اصلی موزه مشهور ارمیتاژ (Hermitage Museum) در سنت پترزبورگ را بنا نهاد که امروزه یکی از بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین موزه‌های جهان به شمار می‌رود. کاترین با دعوت از معماران برجسته ایتالیایی و فرانسوی، چهره سنت پترزبورگ را کاملاً دگرگون ساخت و آن را به پایتختی مجلل تبدیل کرد که زیبایی و شکوه معمارانه آن با پاریس و وین رقابت می‌کرد.

مدرن‌سازی آموزش دختران و اصلاحات اجتماعی

در حوزه اصلاحات اجتماعی، یکی از ارزشمندترین اقدامات کاترین، توجه به آموزش زنان بود که تا آن زمان در جامعه سنتی روسیه کاملاً نادیده گرفته می‌شد. او در سال ۱۷۶۴ انستیتو اسمولنی (Smolny Institute) را به عنوان اولین موسسه آموزشی دولتی برای دختران در روسیه و یکی از نخستین نمونه‌ها در کل اروپا تاسیس کرد. هدف او تربیت نسلی از زنان تحصیل‌کرده و بافرهنگ بود که بتوانند ساختار خانوادگی و اجتماعی جامعه روسیه را مدرن کنند. همچنین او پروژه‌های گسترده‌ای برای مایه کوبی اجباری بیماری آبله آغاز کرد و برای شکستن مقاومت عمومی، خود و پسرش پیش‌قراول دریافت این واکسن جدید شدند تا الگویی برای جامعه باشند.

تحول نهایی ساختار قدرت در امپراتوری روسیه

اصلاحات اداری کاترین، ساختار تقسیمات کشوری امپراتوری را کاملاً نوسازی کرد. او با تصویب قانون استان‌ها در سال ۱۷۷۵، روسیه را به منطقه‌های اداری مشخص تقسیم کرد و قدرت حاکمان محلی را تحت نظارت مستقیم حکومت مرکزی قرار داد. این تغییرات ساختاری، نفوذ مرکز را به دورترین نقاط امپراتوری گسترش داد و اخذ مالیات و جلب نیروی نظامی را بسیار منظم‌تر ساخت. با این حال، کاترین در مواجهه با نظام ارباب‌ورعی (Serfdom) گامی عقب‌نشینی برداشت؛ چرا که اصلاحاتش وابستگی شدید اشراف به زمین‌داران را بیشتر کرد و پس از شورش بزرگ پوگاچف (Pugachev’s Rebellion)، او برای حفظ پشتیبانی طبقه حاکم، حقوق دهقانان را بیش از پیش محدود ساخت.

تناقض بزرگ دوران کاترین در همین‌جا نمایان می‌شود: زنی که با فیلسوفان آزادی‌خواه فرانسه نامه‌نگاری می‌کرد، نظام برده‌داری دهقانی را در کشورش محکم‌تر کرد. با این وجود، نتیجه نهایی حکمرانی او غیرقابل انکار است. کاترین توانست اقتدار دولت مرکزی را به اوج برساند، شورش‌های داخلی را سرکوب کند و سیستم اداری روسیه را از یک ساختار شبه‌قرون‌وسطایی به یک دیوان‌سالاری منسجم و کارآمد ارتقا دهد که توان مقابله با چالش‌های بزرگ بین‌المللی را داشته باشد.

میراث تاریخی و کارنامه حکمرانی کاترین کبیر

سرانجام کاترین کبیر در نوامبر ۱۷۹۶ پس از ۳۴ سال سلطنت مداوم درگذشت. او کشوری را تحویل گرفت که در انزوای نسبی جغرافیایی و آشفتگی‌های مداوم درباری به‌سر می‌برد، اما کشوری را برجای گذاشت که مرزهایش تا قلب اروپا و ساحل دریای سیاه امتداد یافته بود. لقب «کبیر» که توسط مجلس سنای روسیه به او اهدا شد، ادای احترامی بود به زنی که با اراده پولادین، ذکاوت سیاسی و پرفورمنس‌های تاریخی، توانست یکی از پرقدرت‌ترین و پایدارترین دوران‌های امپراتوری روسیه را خلق کند و جایگاه این کشور را به عنوان یک ابرقدرت جهانی برای سده‌های بعد تضمین نماید.

جمع‌بندی نهایی

کاترین کبیر نمادی از غلبه اراده، هوشمندی سیاسی و پرفورمنس جسورانه بر محدودیت‌های ساختاری عصر خویش بود. او با درک درست از خشم عمومی و ضعف‌های شوهرش، کودتایی بی‌نقص را رهبری کرد و سپس با اصلاحات عمیق مالی، نظامی و فرهنگی، امپراتوری روسیه را از حاشیه تحولات به مرکز معادلات قدرت در اروپا کشاند. الحاق کریمه، معرفی نظام بانکی مدرن و توسعه آموزش دختران تنها بخشی از کارنامه زنی است که نشان داد مشروعیت واقعی نه فقط از طریق نسب و خون، بلکه از مسیر جهش ساختاری، تدبیر حکمرانی و توسعه همه‌جانبه یک کشور به دست می‌آید.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

کتاب امپراتور و بازی امپراتور، نوشته کاپوشینسکی درباره هایله سلاسی آخرین امپراتور اتیوپی و آخرین شاه آفریقا

معرفی کتاب: امپراتور و بازی امپراتور – روایت روزنامه‌نگار پابرهنه از خودکامه

کشفی هیجان‌انگیز : آیا ردای افسانه‌ای اسکندر کبیر پیدا شده ؟ لباس بنفش اسکندر کبیر و راز دفن…

آیا دانشگاه هاروارد یک نسخه اصیل از منشور کبیر شاه ادوارد اول را فقط ۲۷ دلار خرید؟ مقایسه…

پیشنهاد دو سریال تازه در مورد کاترین کبیر: سریال The Great و Catherine the Great با بازی‌های ال…

کاترین کبیر که بود و شرح فرمانرویایی بر روسیه