این روانشناس دخترش را در قفس حبس کرده بود – بوروس فردریک اسکینر

نوشته: الکساندر دوروزینسکی ترجمه: فیروزه دیلمقانی

اسکینر، روان شناس امریکایی درگذشت. او با بهره گیری افراطی از اندیشه بازتاب شرطی پاولوف بر این باور بود که اگر بتواند انسان را منظما تحت تأثیر شرایط عمل – پاداش قرار دهد خدمتی در حق او انجام داده و او را از شر اندیشه هایی آزار دهنده چون “آزادی”، “شان و مقام” و “احترام به خود” رهانیده است.

بوروس فردریک اسکینر، متخصص روان شناسی رفتاری، مخترع جعبه اسکینر، آموزش دهنده کبوترها و موشهای صحرایی، در ۸۶ سالگی چشم از جهان فرو بست. او می خواست با قرار دادن انسان در موقعیت بازتاب شرطی، یا در واقع شرطی کردن انسان، انقلاب یا اصلاحاتی در جامعه پدید بیاورد. اسکینر در پنسیلوانیا، در محیطی مذهبی (پیوریتن – فرقه ای از دین مسیحیت) به دنیا آمد. وقتی که بزرگ شد دلش می خواست که نویسنده شود اما با چشیدن طعم شکست به روان شناسی روی آورد و در این زمینه بیشتر به کارهای ایوان پاولوف (روسی) که به واسطه پژوهش هایش در مورد بازتاب شرطی معروفیت داشت، و جان بی. واتسن (امریکایی) بنیانگذار رفتار گرایی توجه پیدا کرد. مکتب رفتار گرایی به طور خلاصه بر این باور است که چون ضمیر و روح قابل سنجش و شناخت نیستند، روان شناسی باید به مطالعه روابط بین محرک و واکنشهایی که از رفتار تظاهر می کند، اکتفا کند. یعنی احوال درونی شخص به اعتبار قرائن خارجی و تظاهرات عملی او سنجیده می شود نه آنچه در درون او می گذرد. اسکینر موفق به اخذ دکترای روان شناسی از دانشگاه هاروارد شد و در حین تدریس پژوهش هایی را در زمینه شرطی شدن کنش گر (operant conditioning) یا شرطی شدن اسکینری که با شرطی شدن کلاسیک فرق دارد، پیگیری می کرد. شرطی شدن کلاسیک مبتنی بر ایجاد بازتاب شرطی از طریق یک محرک در ابتدا خنثی (مانند صدای زنگ) همراه با یک محرک نا مشروط (غیر خنثی، مانند غذا) است. پس از چند بار تکرار و نشان دادن هر دو محرک به صورت تداوم زمانی، محرک خنثی مشروط، و بازتاب، شرطی می شود. بنابراین شرطی شدن کلاسیک عبارت است از تثبیت یک بازتاب شرطی، یعنی پس از اینکه محرک اختیاری مکرراَ با محرکی که موجد بازتاب است همراه شد، محرکی که قبلا خنثی بود حتی در نبود محرک اصلی موجب پاسخ بازتابی می شود. این همان بازتاب شرطی معروف پاولوف است که صدای زنگ (محرک شرطی) وقتی مکرراَ با عرضه گوشت (محرک نامشروط) همراه شد، بعداَ صدای زنگ حتی بدون وجود گوشت هم موجب ترشح بزاق سگ می شود (پاسخ شرطی). شرطی شدن کنش گر یا شرطی شدن عامل نیز صورتی از شرطی شدن و آموختن یک واکنش است ولی با مکانیسمی متفاوت. در اینجا محرک مشروط وجود ندارد و فراگیری بدین سان صورت می گیرد که یک واکنش بر اثر تکرار پیاپی یا شدید از طریق پیامدهای رفتاری پیشین تقویت می شود. اندیشه اصلی شرطی شدن کنش گر یا عامل را ” تقویت ” تشکیل می دهد. مثلا یک موش صحرایی که در داخل قفس قرار داده شده بر اثر تحرک و جابجایی زیاد، بر حسب اتفاق بر روی اهرم یا تکمه ای فشار می آورد که در نتیجه یک تکه غذا دریافت می کند. پس از چندین بار تکرار، موش می آموزد که برای دریافت غذایش باید بر روی اهرم فشار وارد کند. اسکینر به موش ها و کبوترها آموخت که برای دریافت پاداش (تقویت) باید کارهای پیچیده و مشکلی را انجام بدهند. او در هاروارد ” جعبه ” یا قفس معروف خود را ساخت و در آن حیوان جدا نگهداشته شده از دنیای خارج، برای دریافت ” تقویت ” غذایی خود یا هر چیز دیگر باید اهرم یا تکمه ای را به کار بیندازد یعنی فشار دادن تکمه ای یا اهرمی بلافاصله ” تقویتی ” به دنبال دارد. هنگامی که اسکینر در ۱۹۴۵ این زمینه را از حیوان به انسان تعمیم داد، غوغایی به راه انداخت. وی از این نظریه جانبداری می کرد که رفتار انسانها باید پیامد منظم تقویت هایی است که از بدو کودکی تحت تأثیر آن قرار داشته اند. سپس، اقدام به ساختن ” جعبه نوزاد ” نمود که عبارت بود از قفس پلاستیکی که در آن محیطی با دما و رطوبت کنترل شده برای کودک فراهم شده بود ولی او را تا حدودی از محیط بیرون جدا می ساخت. دبورا، دخترک اسکینر بهای این آزمایشها را پرداخت و به دنبال آن دچار نوروز (روان رنجوری) شدیدی شد. اما اسکینر بدون احساس ترس و ناراحتی قلم به دست گرفت و مقالات و کتاب های بسیاری منتظر کرد از آن جمله والدن تو (WALDEN TWO) و فراتر از آزادی و شان و مقام. نخستین کتاب، جامعه ای آرمانی را توصیف می کند که اعضای آن از بدو کودکی به صورت جمعی بزرگ شده اند و برای اشتراک منافع مشروط گشته اند. آنها با نظم و ترتیب، خوشبخت و راضی زندگی می کنند و چیزی در زمینه رشک و حسد و تجاوز نمی دانند. در این دنیای اشتراکی مالکیت خصوصی وجود ندارد. دومین اثر او به نام فراتر از آزادی و شأن و مقام، تجلی باور قلبی اسکینر است. وی در این کتاب عمیقاَ معنی و مفهوم واژه های آزادی و شأن و مقام را تجزیه و تحلیل می کند و در نهایت چنین نتیجه بگیر د که اینها چیزی جز زیر-تولید محیط و دنیای پیرامون انسانها نیستند. وی می گوید، نوشته ها و سنت ها به این مفهومات ذهنی دشوار (به رغم او)، به صورت تعریف عینی، عنوان یک برتری نا بحقی را داده اند که در واقع استحقاق این عنوان برتر را نداشته اند. او چنین می نویسد: ” مبارزه انسان برای آزادی، پیامد اراده و خواستن برای آزاد بودن نیست بلکه عواقب برخی فرایندهای رفتاری مشخصه سازواره انسانی است که اثر اصلی آن پرهیز یا گریز از جنبه های ” آزاردهنده ” محیط زندگی اوست “. اما در مورد شان و مقام و وقار و احترام به خود، این نوعی ” تقویت ” است که به افرادی به خاطر برخی رفتارها نسبت داده می شود که با تکرار آن را مساعدتر می کنند. بنابر عقیده اسکینر، آنچه تاکنون درباره آزادی و جاه و مقام نوشته شده، با پیشرفت انسان مغایرت دارد، زیرا در این برداشتها از دلایل غیر عقلی و غیر منطقی استفاده شده و رفتارهایی را تقویت می کنند که لزوماَ برای جامعه مفید و سودآور نیستند. این نوشته ها می توانند، با پیشرفت های تکنولوژیکی نیز مغایرت داشته باشند بویژه در زمینه پیشرفت کنترل رفتار. چرا تلاش نکنیم رفتارهایی که به طور عینی مفید هستند بشناسیم و به طور منظم آنها را تقویت کنیم؟ مسلما نتایج این تلاش ها بهتر از رفتارهای اجتماعی فعلی خواهند بود که به طور تصادفی بر اثر کنترل جامعه به وسیله شاهان، روسای جمهور، دیکتاتورها، سیستمهای اقتصادی یا ادیان، رشد و گسترش یافته اند. از نظر اسکینر باید به طور خلاصه تمامی بشریت را مشروط کرد و او را از شر یک انبوهه ناهمگن فلسفی عاری از مفهوم و پر از واژه های زیانبار مانند آزادی و جاه و مقام، رهانید. بنابراین نفرین بر روانشناسی کلاسیک و بویژه روانشناسی که بر عکس، پیچیدگی انسان را تشدید می کنند و به او اختیار می دهند. او می گفت، بهتر است در اصل به حقایق قابل لمس بپردازیم و در آنها خود را محدود کنیم. بهتر است چوب قدرت و مهمیز تقویت را برای تحریک و تحرک رفتاری به کار ببریم که هدف از آن رسیدن به یک جامعه هماهنگ متشکل از افراد خوشبخت و راضی است. انتقادهایی که به اسکینر گرفته شد حاکی از این بودند که او هیچ توضیحی درمورد چگونگی فراهم ساختن این ” تکنولوژی رفتاری ” نمی دهند. هم چنین به او را ایراد گرفته شد که می خواست به بشریت یک تکنولوژی نازل و یکسان تحمیل کند بدون اینکه اختلاف و تفاوت شخصیتها را در نظر گرفته باشد. همچنین گفته شد که مفهوم ذهنی آزادی و شان و مقام را به بازی و استهزاء گرفته است، معنویت را حقیر شمارده و به طور خلاصه چنین فکر می کند که انسان هم مانند حیوان آزمایشگاهی که فقط تابع دو اهرم است: ترس و تنبیه و طعمه ای به عنوان پاداش. حتی منتقدهای میانه رو تر در روان شناسی اسکینری نوعی تهدید جدی یافتند. اما برخی از پزشکان و روان شناسان سعی کردند با استفاده از درمانهای رفتاری به بیماران مبتلا به فوبی ها (ترس های مختلف بیمارگونه)، اعتیاد یا اختلالات جنسی یا غذایی و غیره، یاری کنند. برخی دیگر حتی اقدام به دخالت دادن تکنیک های شرطی شدن کنش گر در آموزش، و حتی استفاده از جعبه کودک کردند. اسکینر به خوبی آگاه بود (در مقدمه ای در آخرین چاپ کتابش) که رفتارگرایی پذیرفتنی نیست، زیرا جبرگراست و آزادی و اختیار را انکار می کند. خود او به این مسئله اشاره می کند که: اینکه واقعاَ آزاد باشیم یا نباشیم، با احساس آزاد بودن چندان ارتباطی ندارد و مبارزه تاریخی برای آزادی، مبارزه برای احساس بوده است نه برای حقیقت آن “. اسکینر قبول دارد که برای دانش رفتاری، امری ناممکن است، زیرا این رفتار ناشی و منتج از تاریخچه ژنتیک و شخصی هر فرد است، تاریخچه ای دست نیافتنی و رمز ناگشودنی. ولی تحلیل رفتار از طریق جامعه – زیست شناسی امکانپذیر است، زیرا این رشته سعی می کند، پلی بین جامعه شناسی و زیست شناسی برقرار کند. ادوارد او. ویلسن، همسایه اسکینر در دانشگاه هاروارد و رئیس گروه جامعه – زیست شناسی، دتباله این کار را پیگیری کرد و بحث های داغی را برانگیخت و رفتارگرایی انعطاف ناپذیر اسکینر، مطرود شد. به رغم بن بستی که اندیشه های اسکینر بدان منتهی می شوند وی موفق شد دانش روان شناسی را غنی تر کند و مسلما به همین دلیل بود که توانست مدال طلای جامعه روان شناسان امریکایی و مدال بنیاد ملی علم را به خود اختصاص بدهد. وی به عضویت فرهنگستان علوم امریکا و جامعه فلسفه امریکا و بسیاری از جوامع علمی دیگر در خارج از امریکا، انتخاب شده بود. اسکینر موفق به دریافت دیپلم افتخاری از ۲۳ دانشگاه شد. این همه ” تقویت “، بدون تردید در سرسختی و سماجت وی در رفتارگرایی محض و انعطاف ناپذیر، سهیم بوده اند.

بازتاب شرطی


خرید کتاب با ۱۰٪ تخفیف(همه کتاب‌ها)

ایوان پاولوف (۱۸۴۹-۱۹۳۶) فیزیولوژیست روس، معتقد بود که دستگاه عصبی تمامی فعالیتهای فیزیولوژیکی را کنترل می کند و کار آن علاوه بر هدایت پیامهای عصبی، تأمین الگوهای تحریک به منظور کنترل کنشهای دستگاه عصبی و نیز کنترل پیامهای بازدارنده است و این هنگامی است که الگوهای تحریکی در دستگاه عصبی آغاز شده اند. با وجود این، او دستگاه عصبی را چنان دست اندرکار برقراری ارتباط میان الگوهای عصبی می پنداشت که نمایانگر پیوستگی دستگاه عصبی و اتحاد میان محرکهای جهان خارج و نیز محرک های وارده و پاسخ هایی که در گذشته به آنها داده شده است. نتیجه عمده این نوع فعالیت ارتباطی دستگاه عصبی، که به شرطی شدن کلاسیک معروف است، نشان می دهد نشان می دهد که دستگاه عصبی سازگار شونده است و به انسان و حیوان امکان می دهد که رویدادهایی قطعی را از رویدادهایی پیش بینی کند که نشانه های آنها قبلا پدید آمده است و بدین روش این امکان را نیز می دهد که پیش از وقوع با یک واکنش منا    سب پاسخ دهد. پاولوف اهمیت بازتاب شرطی را در نقش آن در سازمان کلی دستگاه های عصبی عالی می دید. او این سازمان را شالوده تشکیل مزاج آدمی می پنداشت. پاولوف در نوشته های بعدی خود میان شرطی شدن کلاسیک و دستگاه علائم ثانویه تمایز قائل شده بود. پاولوف، همچنین بر این نکته تأکید داشت که ارزش سازگار کننده بازداشت، یعنی فرایندی که به انسان یا حیوان این امکان را می دهد که از دادن پاسخ خودداری کند، در دستگاه عصبی سبب حمایت این دستگاه از فعالیت شدید است و بعداَ وسیله ای برای تأخیر در پاسخ مناسب به ماهیت موقعیت فراهم می سازد. او این نظریه کنش سازگار کننده بازداشت را تا آنجه بسط داد که مدعی شد خواب خود گسترشی است از بازداشت که به دستگاه عصبی امکان بهبود می دهد. پاولوف به مسئله تعمیم پاسخ به سلسله ای از محرک ها نیز علاقمند بود و تلاش می کرد که این نظریه را با نظریه تابش دهی حل کند، که خود فرایندی است که در جریان آن پاسخها نه تنها به محرک هایی داده می شود که در آغاز به آنها مشروط شده، بلکه به گروهی از محرکهای مشابه نیز داده می شود. او مسئله تابش دهی را فراتر از مفهوم اصلی آن بسط داد و برای توجیه برخی از گرایشهای پاسخی، که در تکامل مزاج و منش مهم بودند از تابش دهی بازداشت و تحریک صحبت می کرد. علاقه پاولوف در اواخر عمرش به صورتی فزاینده معطوف روانپزشکی شد. (برگرفته از فرهنگ اندیشه نو چاپ ۱۳۶۹)

دیدگاه خود را با ما اشتراک بگذارید:

ایمیل شما نزد ما محفوظ است و از آن تنها برای پاسخگویی احتمالی استفاده می‌شود و در سایت درج نخواهد شد.
نوشتن نام و ایمیل ضروری است. اما لازم نیست که کادر نشانی وب‌سایت پر شود.
لطفا تنها در مورد همین نوشته اظهار نظر بفرمایید و اگر درخواست و فرمایش دیگری دارید، از طریق فرم تماس مطرح کنید.