معمای شهرهای ارواح در چین؛ چرا بزرگترین سازه‌های جهان خالی از سکنه هستند؟

منطق اقتصادی «بساز، آن‌ها خواهند آمد»

در اکثر کشورهای جهان، شهرها بر اساس تقاضای موجود و به صورت ارگانیک رشد می‌کنند؛ اما در چین، مدل توسعه بر پایه عرضه (Supply-side economics) استوار است. دولت‌های محلی در چین بخش بزرگی از درآمد خود را از طریق فروش زمین به توسعه‌دهندگان املاک (Developers) تامین می‌کنند. این سیستم باعث شده است تا ساخت‌وسازهای عظیمی حتی در مناطقی که تقاضای فعلی برای آن‌ها صفر است، آغاز شود. استراتژی «بساز، آن‌ها خواهند آمد» (Build it and they will come) بر این فرض استوار است که با ایجاد زیرساخت‌های مدرن، صنایع و مردم به مرور به این نقاط جذب خواهند شد. با این حال، در بسیاری از موارد، این شهرها برای سال‌ها در وضعیت تعلیق باقی می‌مانند و به جای تبدیل شدن به قطب‌های اقتصادی، به نمادهای بدهی‌های عظیم بانکی تبدیل می‌شوند.

تفاوت شهر ارواح مدرن با ویرانه‌های کلاسیک

وقتی صحبت از شهر ارواح (Ghost city) می‌شود، ذهن ما به سمت شهرهایی مثل پمپی یا چرنوبیل می‌رود که بر اثر فجایع ناگهانی تخلیه شده‌اند. اما شهرهای ارواح مدرن چین تفاوت ماهوی دارند؛ آن‌ها هیچ‌گاه «ساکن» نداشته‌اند که بخواهند آن را ترک کنند. این شهرها محصول سیاست‌گذاری‌های کلان (Macroeconomics) و تمایل به حفظ نرخ رشد تولید ناخالص داخلی (GDP) هستند. در حالی که شهرهای ارواح قدیمی نماد مرگ یک تمدن بودند، شهرهای ارواح جدید چین نماد «تولید بیش از حد» و سرمایه‌گذاری‌های بیهوده در بخش مسکن هستند. در اینجا خانه‌ها نه برای زندگی، بلکه به عنوان یک ابزار ذخیره ارزش (Store of value) توسط طبقه متوسط خریداری می‌شوند، زیرا در چین گزینه‌های سرمایه‌گذاری محدودی بجای املاک وجود دارد.

کانگباشی؛ مشهورترین نمونه در مغولستان داخلی

منطقه کانگباشی (Kangbashi) در شهر اردوس، به مدت یک دهه مشهورترین شهر ارواح جهان بود. این منطقه برای اسکان بیش از یک میلیون نفر طراحی شده بود، اما در سال‌های ابتدایی تنها چند هزار نفر در آن ساکن شدند. معماری خیره‌کننده، کتابخانه‌هایی به شکل کتاب‌های چیده شده و میدان‌های عظیم، همگی در سکوتی مطلق فرو رفته بودند. نکته جالب اینجاست که در سال‌های اخیر، دولت با انتقال مدارس برتر و ادارات دولتی به این منطقه، توانسته است بخشی از جمعیت را به آنجا بکشاند. این نشان می‌دهد که برخی از این شهرهای ارواح ممکن است در نهایت پس از ۲۰ سال به شهرهای واقعی تبدیل شوند، اما هزینه فرصت (Opportunity cost) این انتظار برای اقتصاد چین بسیار گزاف بوده است.

زنگ تفریح: وقتی جی‌پی‌اس‌ها گیج می‌شوند!

تصور کنید یک راننده تاکسی در چین هستید و به شهری هدایت می‌شوید که در نقشه گوگل یا بایدو (Baidu) پر از خیابان و بلوار است، اما وقتی به آنجا می‌رسید، می‌بینید که حتی یک چراغ راهنمایی هم روشن نیست و تنها همراه شما باد است که در میان برج‌ها می‌پیچد! برخی گردشگران ماجراجو گزارش داده‌اند که در این شهرها، به دلیل نبود امواج موبایل کافی یا تداخل سیگنال در میان ساختمان‌های بتنی خالی، سیستم‌های مسیریاب دچار جنون می‌شوند و شما را به سمت بن‌بست‌هایی می‌برند که پایانشان به بیابان یا زمین‌های کشاورزی ختم می‌شود. گویی تکنولوژی هم نمی‌تواند باور کند این همه ساختمان بدون حتی یک آدمیزاد وجود داشته باشد!

نقش حباب مسکن و بدهی‌های سمی

ساخت این شهرها بدون هزینه‌ نبوده است. شرکت‌های بزرگی مانند اورگرند (Evergrande) که با استقراض‌های سنگین این پروژه‌ها را پیش می‌بردند، اکنون با بحران‌های مالی شدید روبرو هستند. این ساختمان‌های خالی در واقع «بدهی‌های سنگی» (Stone debts) هستند که روی ترازنامه‌های بانکی سنگینی می‌کنند. از منظر جامعه‌شناسی، این پدیده باعث ایجاد شکاف طبقاتی عجیبی شده است؛ در حالی که میلیون‌ها واحد مسکونی در شهرهای ارواح خالی مانده و خاک می‌خورند، قیمت مسکن در شهرهایی مثل پکن و شانگهای به قدری بالاست که نسل جوان توان خرید یک آپارتمان کوچک را هم ندارد. این تضاد در توزیع منابع، یکی از بزرگترین چالش‌های ثبات اجتماعی در آینده چین خواهد بود.

آیا این شهرها پناهگاه‌های مخفی هستند؟

یکی از تئوری‌های توطئه (Conspiracy theories) یا تحلیل‌های رادیکال این است که چین این شهرها را به عنوان زاپاس برای فجایع آینده ساخته است. برخی معتقدند در صورت وقوع جنگ هسته‌ای، تغییرات اقلیمی شدید یا زیر آب رفتن شهرهای ساحلی، چین آماده است تا میلیون‌ها نفر را در عرض چند هفته به این شهرهای داخلی و امن منتقل کند. اگرچه شواهد رسمی برای این ادعا وجود ندارد، اما موقعیت جغرافیایی بسیاری از این شهرها در مناطق کوهستانی یا دور از ساحل، به این فرضیات دامن می‌زند. از منظر پدافند غیرعامل، داشتن شهرهای آماده با زیرساخت‌های کامل، یک امتیاز استراتژیک محسوب می‌شود، هرچند که نگهداری از این ساختمان‌های خالی هزینه‌های جاری سرسام‌آوری دارد.

تاثیر زیست‌محیطی؛ تولید کربن برای هیچ

صنعت سیمان و فولاد چین مسئول بخش بزرگی از انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان است. ساخت شهرهای ارواح به معنای مصرف میلیاردها تن بتن و آهن برای سازه‌هایی است که هیچ ارزش مصرفی فوری ندارند. این اتلاف منابع محیط‌زیستی در ابعاد کلان، به عنوان یک جنایت اقلیمی (Climate crime) توسط برخی فعالان توصیف شده است. علاوه بر این، بسیاری از این شهرها در زمین‌های کشاورزی سابق بنا شده‌اند، که این امر امنیت غذایی را نیز تحت الشعاع قرار می‌دهد. تخریب اکوسیستم‌های محلی برای ساخت خیابان‌هایی که هیچ ماشینی در آن‌ها تردد نمی‌کند، تضاد آشکاری با شعارهای توسعه پایدار (Sustainable development) دارد که امروزه در محافل بین‌المللی مطرح می‌شود.

بازتاب در رسانه‌ها؛ الهام‌بخش داستان‌های پساآخرالزمانی

شهرهای ارواح چین به لوکیشن‌های محبوبی برای مستندسازان و عکاسان تبدیل شده‌اند. تصاویری که از این شهرها منتشر می‌شود، حسی از فیلم‌های علمی-تخیلی و پساآخرالزمانی (Post-apocalyptic) را به بیننده القا می‌کند. مستندهای متعددی درباره شهر «تیاندوچنگ» (Tianducheng) که کپی دقیقی از پاریس با برج ایفل اختصاصی است اما خالی مانده، ساخته شده است. این شهرها در ادبیات مدرن نیز به عنوان نمادی از پوچی سرمایه‌داری دولتی و حرص و آز بشر برای تسخیر طبیعت بدون نیاز واقعی مورد استفاده قرار می‌گیرند. هنرمندان از این فضاها برای نشان دادن انزوای انسانی در دنیای مدرن استفاده می‌کنند؛ جایی که سازه‌ها هستند اما روح زندگی در آن‌ها جریان ندارد.

زنگ تفریح: استادیوم‌هایی برای تماشاگران نامرئی!

در یکی از این شهرهای خالی، استادیوم ورزشی عظیمی ساخته شده که مجهز به آخرین سیستم‌های نورپردازی و اسکوربوردهای غول‌پیکر است. نگهبانان این مجموعه می‌گویند گاهی اوقات برای تست سیستم‌ها، کل استادیوم را با تمام توان نوری‌اش روشن می‌کنند. تصور کنید در تاریکی مطلق بیابان‌های اطراف، ناگهان خورشیدی مصنوعی وسط یک شهر خالی طلوع می‌کند و هزاران صندلی رنگارنگ برای هیچ‌کس می‌درخشند! شاید ارواح مدرن واقعاً اهل فوتبال باشند و ما خبر نداریم؛ چرا که این تنها توضیحی است که برای روشن کردن چنین پروژکتورهایی در یک شهر بی-سکنه به ذهن می‌رسد!

روانشناسی اجتماعی و بحران تنهایی

زندگی در شهرهایی که به ندرت همسایه‌ای در آن‌ها دیده می‌شود، اثرات روانشناختی عمیقی بر ساکنان اولیه دارد. اصطلاح «انزوای شهری» (Urban alienation) در این مناطق به اوج خود می‌رسد. افرادی که به امید آینده‌ای بهتر به این شهرها نقل مکان کرده‌اند، خود را در اقیانوسی از بتن تنها می‌بینند. این موضوع می‌تواند منجر به بروز بیماری‌های روحی و کاهش شدید کیفیت زندگی شود. از سوی دیگر، نبودِ «چشم‌های در خیابان» (Eyes on the street) که مفهومی کلیدی در امنیت شهری است، باعث می‌شود این مناطق علی‌رغم نو بودن، حس ناامنی عجیبی القا کنند. جامعه‌شناسان نگرانند که این محیط‌های بی‌روح نتوانند هرگز به یک «جامعه» (Community) واقعی تبدیل شوند.

تخریب عمدی؛ پایان تلخ برخی پروژه‌ها

در سال‌های اخیر، دولت چین برای کنترل عرضه و جلوگیری از افت شدید قیمت‌ها، دست به اقدام عجیبی زده است: تخریب آسمان‌خراش‌های نیمه‌کاره یا خالی. ویدئوهایی از انفجار همزمان چندین برج ۲۰ طبقه در شبکه‌های اجتماعی وایرال شده است. این اقدام نشان‌دهنده بن‌بست بزرگی است که صنعت املاک چین در آن گرفتار شده است. وقتی هزینه نگهداری و اتمام پروژه از سود فروش آن بیشتر شود، تخریب به تنها گزینه اقتصادی تبدیل می‌شود. این اتلاف عظیم انرژی و سرمایه، درس عبرتی برای سایر اقتصادهای در حال توسعه است که می‌خواهند رشد سریع را تنها از طریق بخش ساختمان‌سازی تجربه کنند. خانه‌هایی که می‌توانستند پناهگاه باشند، پیش از آنکه گرمای زندگی را حس کنند، به تلی از خاکستر تبدیل می‌شوند.

آینده مبهم؛ آیا این شهرها پر خواهند شد؟

پیش‌بینی آینده این شهرها دشوار است. برخی کارشناسان معتقدند با روند شهرنشینی (Urbanization) در چین و حرکت رو به جلوی جمعیت از روستاها به شهرها، در نهایت طی ۲۰ تا ۳۰ سال آینده، اکثر این واحدها پر خواهند شد. اما مانع بزرگ، پیری جمعیت چین و کاهش نرخ تولد است. با کاهش جمعیت، تقاضا برای مسکن جدید به شدت افت خواهد کرد و ممکن است بسیاری از این شهرهای ارواح برای همیشه به همین صورت باقی بمانند یا به تدریج فرسوده شوند. سناریوی محتمل دیگر، تبدیل برخی از این شهرها به قطب‌های صنعتی خاص یا مراکز داده (Data centers) به دلیل فضای وسیع و زیرساخت‌های برقی آماده است. در هر صورت، این شهرها به عنوان بزرگترین آزمایش شهرسازی تاریخ بشر در یادها خواهند ماند.

تکنولوژی شهر هوشمند در دل شهرهای خالی

نکته تناقض‌آمیز اینجاست که بسیاری از این شهرهای ارواح، از نظر زیرساختی بسیار پیشرفته‌تر از شهرهای شلوغی مثل نیویورک یا لندن هستند. سیستم‌های مدیریت زباله خودکار، شبکه‌های فیبر نوری فوق سریع و چراغ‌های خیابانی هوشمند در آن‌ها نصب شده است. چین از این فضاها به عنوان آزمایشگاهی برای تست تکنولوژی‌های نوین استفاده می‌کند. برای مثال، خودروهای بدون راننده (Autonomous vehicles) به راحتی می‌توانند در خیابان‌های عریض و خلوت این شهرها تست شوند بدون آنکه خطری برای عابران پیاده داشته باشند. این شهرها در واقع «بسترهای تست» (Testbeds) بزرگی برای آینده‌ای هستند که شاید در جای دیگری رقم بخورد.

درس‌های جهانی از مدل توسعه چینی

تجربه چین نشان داد که توسعه زیرساخت بدون توجه به نیازهای انسانی و پویایی‌های بازار، می‌تواند منجر به یک بحران پایدار شود. کشورهای دیگر، به ویژه در آفریقا و آسیای جنوب شرقی که به دنبال تقلید از مدل چینی هستند، باید بدانند که ساختن ساختمان کار آسانی است، اما ساختن «شهر» که دارای روح، فرهنگ و اقتصاد زنده باشد، نیازمند چیزی فراتر از بتن و سرمایه است. شهرهای ارواح به ما یادآوری می‌کنند که جغرافیا فقط درباره مکان‌ها نیست، بلکه درباره «رابطه انسان با مکان» است. بدون این رابطه، مجلل‌ترین قصرها هم چیزی جز مقبره‌هایی مدرن برای سرمایه‌های تلف شده نخواهند بود.

جمع‌بندی نهایی

شهرهای ارواح در چین، فراتر از یک بن‌بست معماری، آیینه‌ای تمام‌نما از تناقضات دنیای مدرن هستند؛ جایی که رشد اقتصادی بی محابا با واقعیت‌های انسانی و زیست‌محیطی برخورد می‌کند. این سازه‌های عظیم به ما می‌آموزند که انباشت سرمایه در قالب بتن و آهن، بدون در نظر گرفتن پیوندهای اجتماعی و نیازهای واقعی، تنها به خلق کالبدهای بی‌جانی منجر می‌شود که هزینه‌ی نگهداری‌شان از ارزش وجودی‌شان فراتر می‌رود. در حالی که بخشی از جهان با کمبود شدید مسکن دست و پنجه نرم می‌کند، این شهرهای خالی ایستاده‌اند تا یادآور ضرورت بازنگری در مدل‌های توسعه پایدار باشند. آینده این شهرها هر چه که باشد، آن‌ها برای همیشه به عنوان بزرگترین یادمانِ «خوش‌بینی مفرط اقتصادی» در تاریخ جغرافیای انسانی باقی خواهند ماند.

به نظر شما این شهرها بالاخره پر می‌شوند؟

داستان شهرهای ارواح چین ترکیبی از حیرت و نگرانی است. آیا شما هم فکر می‌کنید این یک استراتژی هوشمندانه برای آینده است یا یک اشتباه بزرگ اقتصادی که گریبان‌گیر نسل‌های بعدی خواهد شد؟ اگر تجربه‌ای از بازدید یا مطالعه درباره این مکان‌های عجیب دارید، مشتاقانه منتظر خواندن نظرات و تحلیل‌های شما در بخش دیدگاه‌ها هستیم!