کششِ ممنوعه در فیلم گرگ‌ومیش (Twilight) | چرا ادوارد مجذوب بویِ خونِ بلا شده بود؟

شناسنامه فیلم گرگ‌ومیش (2008)

کارگردان: کاترین هاردویک (Catherine Hardwicke)
شرکت سازنده: سامیت انترتینمنت (Summit Entertainment)
بازیگران اصلی: کریستن استوارت (Kristen Stewart) در نقش بلا سوان، رابرت پتینسون (Robert Pattinson) در نقش ادوارد کالن، بیلی برک در نقش چارلی سوان و پیتر فاسینلی در نقش کارلایل کالن. این فیلم بر اساس رمانی به همین نام نوشته استیفنی مایر ساخته شده است.

داستان کلی و اتمسفر فیلم

بلا سوان، دختری منزوی و آرام، به شهر بارانی و همیشه ابریِ فورکس نقل‌مکان می‌کند تا با پدرش زندگی کند. در دبیرستان جدید، او با پسری مرموز و به شدت جذاب به نام ادوارد کالن آشنا می‌شود که رفتارهای ضدونقیضی دارد. ادوارد در واقع یک خون‌آشام است که خانواده‌اش از خون حیوانات تغذیه می‌کنند (اصطلاحاً گیاه‌خوار هستند). اما بلا برای ادوارد یک طعمه معمولی نیست؛ خون او بویی دارد که ادوارد را تا مرز جنون و دریدن گلویش پیش می‌برد. فیلم در فضایی سرد، با فیلترهای رنگی آبی و سبز، روایتگر این عشق خطرناک است؛ جایی که شکارچی عاشق صید خود می‌شود و باید بین غریزه کشتن و میل به محافظت، یکی را انتخاب کند. اتمسفر فیلم پر از تعلیق، موسیقی‌های آلترنیتیو و حسِ تعقیب‌وگریزِ مداوم است که بیننده را در تعلیقِ همیشگیِ یک حمله احتمالی نگه می‌دارد.

مفهوم «خواننده من»؛ وقتی خون آواز می‌خواند

در جهانِ گرگ‌ومیش، اصطلاحی به نام «لا توا کانتانته» (La Tua Cantante) وجود دارد که به معنای «خواننده تو» است. این یک پدیده نادر میان خون‌آشام‌هاست و زمانی رخ می‌دهد که بوی خونِ یک انسانِ خاص، به شکل غیرقابل‌تحملی برای یک خون‌آشامِ خاص جذاب و وسوسه‌انگیز باشد. برای ادوارد، بلا همان «خواننده» بود. این یعنی ترکیبات شیمیایی خون بلا دقیقاً با گیرنده‌های عصبی ادوارد جفت شده بود تا بیشترین لذت و عطش ممکن را ایجاد کند. ادوارد این کشش را به هروئین تشبیه می‌کند؛ ماده‌ای که هم‌زمان لذت‌بخش و نابودکننده است. این فقط یک علاقه ساده نیست، بلکه یک بن‌بست بیولوژیکی است. خون‌آشام‌های دیگر خانواده کالن هم متوجه بوی خوب بلا می‌شدند، اما برای هیچ‌کدامشان این بو به اندازه ادوارد محرک نبود. این نشان‌دهنده یک تطابقِ منحصر‌به‌فرد میانِ شکارچی و طعمه است که در آن، صید به طور تخصصی برای فریب دادن و جذب کردنِ شکارچی‌اش تکامل یافته است (هرچند در اینجا کاملاً تصادفی و ژنتیکی است).

زنگ تفریح: ری‌اکشنِ پتینسون به بوی بلا!

جالبه بدونید رابرت پتینسون در مصاحبه‌های قدیمی‌اش گفته بود که برای بازی در صحنه‌هایی که باید از بوی بلا زجر می‌کشید، تصور می‌کرده که بویِ خیلی بدی به مشامش می‌رسه! او می‌گفت: «وقتی باید طوری رفتار می‌کردم که انگار بوی بلا مستم کرده، در واقع داشتم فکر می‌کردم که چقدر از بویِ پیاز داغ بدم میاد!» همین تضاد باعث شد که چهره‌اش اونقدر درهم‌رفته و عصبی به نظر برسه که دقیقاً حسِ تقابلِ عشق و نفرت رو به بیننده منتقل کنه. یعنی اون نگاه‌های نافذ و عصبی، محصولِ تنفرِ رابرت از پیاز بوده، نه لزوماً جاذبه‌ی جادویی!

علمِ فرمون‌ها؛ چرا بو در جذابیت نقش اول را دارد؟

اگر از فانتزی فاصله بگیریم و به دنیای واقعی بیاییم، متوجه می‌شویم که استیفنی مایر به خوبی از علم «فرمون‌ها» (Pheromones) استفاده کرده است. در پستانداران، گیرنده‌های بویایی مستقیماً به سیستم لیمبیک (Limbic system) مغز متصل هستند که مرکز احساسات و غرایز اصلی است. مطالعات نشان داده که انسان‌ها ناخودآگاه جذبِ بویِ افرادی می‌شوند که سیستم ایمنی (MHC) متفاوتی نسبت به خودشان دارند تا فرزندانی با ایمنی قوی‌تر داشته باشند. در مورد ادوارد، بلا نمادِ «حیات» و «گرما» بود؛ چیزی که ادواردِ مرده و سرد به شدت به آن نیاز داشت. خون بلا بویی شبیه به ترکیبی از گل‌های فریزیا و اسطوخودوس داشت، اما زیر این لایه معطر، بویِ غلیظِ آهن و پروتئینِ خون قرار داشت که برای یک خون‌آشام حکمِ یک غذایِ پنج‌ستاره را دارد. در واقع جذابیت بلا برای ادوارد، یک اوردوزِ حسی (Sensory Overdose) بود که تمام منطقِ صدساله‌ی او را از کار انداخت.

تکنیک‌های فنی کاترین هاردویک برای نشان دادنِ «بو»

نمایش دادنِ حسِ بویایی در سینما کار بسیار سختی است چون مخاطب نمی‌تواند چیزی را حس کند. کاترین هاردویک در نسخه ۲۰۰۸ از تکنیک‌های بصری خاصی برای انتقال این حس استفاده کرد. استفاده از نماهای بسیار نزدیک (Extreme Close-up) از مردمک چشم ادوارد که هنگامِ استشمام بوی بلا گشاد می‌شد، لرزش‌های خفیف دوربین و صداگذاریِ اغراق‌آمیزِ دم و بازدم‌های ادوارد، همگی برای این بود که مخاطب بفهمد فضای کلاس با بوی بلا مسموم و در عین حال جادویی شده است. همچنین، رنگ پوستِ پریده‌ی بلا در تقابل با لب‌های سرخش، یک کد تصویری برای «خونِ جاری» بود. هاردویک می‌خواست نشان دهد که ادوارد فقط یک دختر زیبا نمی‌بیند، بلکه یک «رگِ متحرک» می‌بیند که بویِ زندگی می‌دهد. این کارگردانی هوشمندانه باعث شد که بیننده بدون نیاز به دیالوگ، سنگینیِ اتمسفر و فشارِ روانیِ ادوارد برای کنترلِ غریزه‌اش را درک کند.

ریشه‌های فرهنگی و اسطوره‌ای؛ بویِ فریبنده شیطان

در اسطوره‌های قدیمی خون‌آشام، آن‌ها همیشه با بویِ مرگ و خاکِ گورستان شناخته می‌شدند. اما گرگ‌ومیش این کلیشه را شکست و خون‌آشام‌ها را موجوداتی معطر و فریبنده معرفی کرد که بوی ادکلن‌های گران‌قیمت یا طبیعت می‌دهند. از طرف دیگر، انسانِ معطر (مثل بلا) در ادبیات کلاسیک نمادِ «بی‌گناهیِ وسوسه‌انگیز» است. این ایده که بویِ یک نفر می‌تواند مسیر زندگی دیگری را عوض کند، در کتاب‌هایی مثل «عطر» نوشته پاتریک زوسکیند هم دیده می‌شود. در واقع، بلا سوان نسخه مدرنِ «سیب ممنوعه» است. بوی او برای ادوارد آزمونِ نهاییِ اخلاق بود. ادوارد که همیشه خودش را یک هیولا می‌دید، حالا با بویی مواجه شده بود که هیولای درونش را بیدار می‌کرد. این تقابلِ بوها (بوی سرد و مصنوعی کالن‌ها در مقابل بوی گرم و خونی بلا) نمادِ تضادِ دو دنیای متفاوت است که قرار نیست با هم ترکیب شوند، اما شیمیِ بدن چیز دیگری می‌گوید.

چرا بلا از بوی ادوارد نمی‌ترسید؟

این یک سوال مهم است؛ اگر ادوارد جذبِ بوی بلا شده بود، چرا بلا از بویِ این شکارچی فرار نمی‌کرد؟ بر اساسِ «فرضیه شکارچی» در کتاب، خون‌آشام‌ها به طور طبیعی بویی دارند که طعمه را هیپنوتیزم می‌کند. ادوارد برای بلا بویِ تمیزی، یخ و جنگل‌های وحشی را می‌داد. این یک سازوکارِ دفاعی در خون‌آشام‌هاست تا طعمه قبل از کشته شدن، احساس آرامش کند (مثل نوری که برخی ماهی‌های اعماق دریا برای جذب صید تولید می‌کنند). اما در مورد بلا، این موضوع فراتر بود. بلا به دلیل ساختار مغزی خاصش (که ادوارد نمی‌توانست ذهنش را بخواند)، نسبت به هشدارهای بیولوژیکیِ طبیعی مقاوم بود. جایی که بقیه انسان‌ها ناخودآگاه از کالن‌ها دوری می‌کردند، بلا به سمت آن‌ها کشیده می‌شد. این نشان می‌دهد که جذابیت در گرگ‌ومیش یک جاده دوطرفه بیولوژیکی است؛ یکی جذبِ غذا می‌شود و دیگری جذبِ خطر!

زنگ تفریح: وقتی فن‌ها بوی ادوارد رو خریدن!

بعد از اکران فیلم اول، تقاضا برای عطرهایی که بوی شخصیت‌های فیلم رو بدن اونقدر زیاد شد که چندین شرکت عطر‌سازی، ادکلن‌هایی با نت‌های «خون، خاک باران‌خورده و اسطوخودوس» تولید کردن! طرفداران سفت‌وسخت فیلم می‌خواستن دقیقاً بدونن ادوارد یا بلا چه بویی می‌دن. حتی رابرت پتینسون در یک مصاحبه به شوخی گفت که بوی واقعی او بیشتر شبیه به «مداد شمعی» هست تا یک خون‌آشامِ فریبنده! تصور کنید هزاران نفر سراسر دنیا داشتن بوی مداد شمعی رو به امید حس کردنِ حضورِ ادوارد کالن استشمام می‌کردن.

ارتباط با روانپزشکی؛ اعتیاد یا عشق؟

از منظر روانپزشکی، رابطه‌ی بلا و ادوارد در ابتدا بیشتر شبیه به یک «اعتیادِ متقابل» است تا یک عشقِ سلامت. ادوارد به بوی بلا اعتیاد دارد و بلا به ترشحِ آدرنالینی که در کنار ادوارد تجربه می‌کند. بوی خون بلا در مغز ادوارد، مسیرهای پاداش (Reward pathways) را فعال می‌کند، دقیقاً مشابه واکنشی که مغزِ یک معتاد به مواد مخدر نشان می‌دهد. این باعث می‌شود که او مدام بخواهد در کنار بلا باشد، حتی اگر بداند این کار برای هر دوی آن‌ها خطرناک است. در واقع، بسیاری از منتقدان معتقدند که جذابیتِ «بوی خون» استعاره‌ای از روابط سمی (Toxic relationships) است که در آن طرفین به دلایل شیمیایی و غریزی نمی‌توانند از هم جدا شوند، حتی اگر رابطه‌شان آسیب‌زا باشد. مایر با استفاده از این المان فانتزی، در واقع دارد قدرتِ ویرانگرِ «کششِ فیزیکی خالص» را نشان می‌دهد که می‌تواند بر هر عقل و منطقی غلبه کند.

خطاهای علمی و سوءبرداشت‌ها؛ آیا خون‌آشام‌ها واقعاً بو می‌کشند؟

یک نکته فنی که همیشه مورد بحث بوده این است: اگر خون‌آشام‌ها نفس نمی‌کشند (چون ریه‌هایشان کار نمی‌کند و قلبشان نمی‌تپد)، چطور متوجه بو می‌شوند؟ در کتاب توضیح داده شده که آن‌ها برای حس کردنِ بو، باید هوا را به صورت ارادی به داخل ریه‌هایشان بکشند. اما در فیلم، ما شاهد این هستیم که ادوارد مدام در حال بو کشیدن است. یک خطای علمیِ جالب دیگر این است که بو در محیط‌های مرطوب (مثل فورکس) ماندگاری بیشتری دارد، اما ادوارد می‌گوید در روزهای بارانی، بو کردن برایش سخت‌تر است. در واقعیت، رطوبت به مولکول‌های بو کمک می‌کند تا به گیرنده‌ها بچسبند. همچنین، ادوارد به عنوان موجودی که دمای بدنش نزدیک به صفر است، نباید بتواند بوهای گرم را به خوبی پردازش کند، زیرا حس بویایی با حرارت رابطه مستقیم دارد. البته در دنیای فانتزی، «حواسِ برترِ خون‌آشامی» تمام این حفره‌های علمی را پر می‌کند.

تاثیر جهانی و بازتاب در رسانه‌ها

ایده‌ی «جذابیت بر پایه بو» بعد از گرگ‌ومیش به یک ترند در ادبیاتِ نوجوان (Young Adult) تبدیل شد. سریال‌هایی مثل «خاطرات یک خون‌آشام» (The Vampire Diaries) و «اصیل‌ها» (The Originals) هم از این المان استفاده کردند. این موضوع حتی باعث شد که تحقیقاتِ علمیِ واقعی در موردِ تاثیرِ بو بر انتخابِ شریکِ زندگی در رسانه‌های عامه‌پسند بیشتر دیده شود. گرگ‌ومیش ثابت کرد که برای ایجادِ یک عشقِ ماندگار در سینما، لازم نیست حتماً دیالوگ‌های سنگین داشته باشید؛ گاهی فقط یک «نفسِ عمیق» و یک «نگاهِ مضطرب» کافی است تا مخاطب بفهمد شیمیِ بینِ دو نفر در حالِ انفجار است. این فیلم استانداردهای جدیدی برای نمایشِ «کششِ جنسی غیرمستقیم» تعریف کرد که هنوز هم در ملودرام‌های عاشقانه از آن الگوبرداری می‌شود.

اسرار پشت‌پرده؛ تستِ بویایی در تستِ بازیگری!

یک حقیقت جالب از پشت‌صحنه این است که کاترین هاردویک برای انتخابِ بازیگر نقش ادوارد، تست‌های بازیگری را در اتاق خوابِ خودش برگزار کرد! او می‌خواست ببیند آیا بین کریستن استوارت و کاندیداهای نقش ادوارد، آن «شیمیِ فیزیکیِ» لازم وجود دارد یا نه. وقتی رابرت پتینسون وارد شد، کریستن بلافاصله گفت: «باید خودش باشه!» کریستن بعدها گفت که پتینسون نوعی انرژیِ وحشی و در عین حال کنترل‌شده داشت که دقیقاً حسِ یک شکارچیِ گرسنه را منتقل می‌کرد. جالب اینجاست که در طولِ فیلمبرداریِ صحنه‌هایی که ادوارد باید گردن بلا را بو می‌کرد، پتینسون واقعاً مجبور بود تا ساعت‌ها بینی‌اش را به پوست کریستن بچسباند، که همین باعث شد آن‌ها در دنیای واقعی هم به هم علاقه‌مند شوند. یعنی بوی واقعی کریستن استوارت هم ظاهراً دست‌کمی از خونِ بلا سوان نداشته است!

چرا بلا بعد از تبدیل شدن به خون‌آشام، بوی خاصش را از دست داد؟

در انتهای حماسه، وقتی بلا تبدیل به خون‌آشام می‌شود، ادوارد دیگر آن عطشِ دیوانه‌وار را نسبت به او ندارد. دلیل زیست‌شناختیِ این اتفاق ساده است: دیگر خونی در رگ‌های بلا نمی‌تپد. با توقفِ قلب، فرآیندِ تبخیرِ مولکول‌های بو از سطح پوست (که ناشی از گرمای بدن است) متوقف می‌شود. بلا حالا مثل ادوارد، موجودی سرد و «سنگی» است. این یک پایانِ نمادین برای آن کششِ ممنوعه است؛ آن‌ها حالا هم‌سطح شده‌اند. دیگر خبری از شکارچی و طعمه نیست. اینجاست که عشقِ آن‌ها از یک «نیازِ بیولوژیکی» به یک «انتخابِ آگاهانه» تبدیل می‌شود. ادوارد حالا بلا را به خاطر خودش دوست دارد، نه به خاطرِ بویِ مست‌کننده‌ای که گلویش را می‌سوزاند. این تکاملِ رابطه، از غریزه به عاطفه، یکی از معدود بخش‌هایِ بالغانه در کلِ سریِ گرگ‌ومیش است.

جمع‌بندی نهایی

کششِ ممنوعه در گرگ‌ومیش، فراتر از یک داستانِ فانتزی، برداشتی اغراق‌آمیز از واقعیتِ شیمیاییِ روابط انسانی است. بوی بلا برای ادوارد، نمادِ تمامِ آن چیزهایی بود که او از دست داده بود: گرما، تپش قلب و زندگی. جدالِ ادوارد با بویِ خونِ بلا، در واقع جدالِ میانِ غریزه‌ی حیوانی و اراده‌ی انسانی است که در آن، عشق موفق می‌شود بر یکی از قوی‌ترین محرک‌های بیولوژیکی غلبه کند. مایر با هوشمندی، «بو» را به عنوانِ زبانِ پنهانِ این رابطه انتخاب کرد تا نشان دهد که گاهی عمیق‌ترین پیوندهای ما، ریشه در سلول‌ها و مولکول‌هایی دارند که حتی خودمان هم از وجودشان بی‌خبریم. گرگ‌ومیش به ما یادآوری می‌کند که جذابیت، همیشه یک انتخابِ آگاهانه نیست، بلکه گاهی فقط یک «تصادفِ شیمیایی» در زمان و مکانِ درست است.

شما هم قدرتِ بو را حس کرده‌اید؟

آیا تا به حال برای شما پیش آمده که بویِ خاصِ یک نفر، شما را به یاد خاطره‌ای دور بیندازد یا ناخودآگاه جذبتان کند؟ به نظر شما جذابیتِ ادوارد و بلا بیشتر ریشه‌ی عشقی داشت یا صرفاً یک وابستگیِ بیولوژیکی بود؟ اگر جای ادوارد بودید، می‌توانستید در برابرِ چنین وسوسه‌ی شدیدی مقاومت کنید؟ نظرات و تحلیل‌های گیکانه‌ی خود را در بخش کامنت‌ها با ما در میان بگذارید تا این بحثِ داغ و خونی را با هم ادامه دهیم!