روانشناسی گناه جبران‌ناپذیر؛ چرا لی چندلر در فیلم منچستر کنار دریا خودش را نمی‌بخشید؟

کارگردان: کنت لونرگان (Kenneth Lonergan)

شرکت سازنده: آمازون استودیوز (Amazon Studios) – کی‌کپ‌سپ (K Period Media)

بازیگران اصلی:

• کیسی افلک (Casey Affleck) در نقش لی چندلر
• میشل ویلیامز (Michelle Williams) در نقش رندی
• کایل چندلر (Kyle Chandler) در نقش جو چندلر
• لوکاس هجز (Lucas Hedges) در نقش پاتریک

داستان درباره لی چندلر است، سرایدار ساکت و منزوی در بوستون که پس از مرگ ناگهانی برادرش، جو، مجبور می‌شود به زادگاهش، شهر کوچک منچستر (Manchester-by-the-Sea) در ماساچوست بازگردد. او در کمال تعجب می‌فهمد که برادرش وصیت کرده که لی سرپرست قانونی برادرزاده نوجوانش، پاتریک، باشد. بازگشت به این شهر برای لی مثل باز کردن یک زخم عمیق و پر از چرک است. ما از طریق فلاش‌بک‌های تدریجی متوجه می‌شویم که لی سال‌ها پیش بر اثر یک بی‌احتیاطی ساده (فراموش کردن محافظ شومینه)، خانه‌اش را در آتش سوزانده و سه فرزند خردسالش را از دست داده است. تمام فیلم تلاش پاتریک برای ماندن در شهر و تلاش مستاصلانه لی برای فرار از محیطی است که هر گوشه‌اش او را به یاد فاجعه می‌اندازد. خبری از پایان‌های خوش هالیوودی نیست؛ اینجا فقط واقعیت عریانِ مردی است که می‌گوید: من نمی‌توانم با این کنار بیایم.

در روان‌پزشکی مفهومی داریم به نام اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) که با گناه بازمانده (Survivor Guilt) ترکیب می‌شود. لی چندلر فقط غصه‌دار نیست؛ او خودش را قاتل می‌داند. از نظر فنی، مغز او در لحظه آتش‌سوزی قفل شده است. وقتی لی در ایستگاه پلیس سعی می‌کند با اسلحه افسر خودش را بکشد، در واقع حکمی را صادر می‌کند که تا انتهای فیلم اجرایش می‌کند: مجازاتِ زنده ماندن. روانشناسان معتقدند وقتی تروما در این سطح رخ می‌دهد، شخص برای حفظ حداقلی از کنترل بر جهان، مسئولیت کامل فاجعه را می‌پذیرد. اگر او مقصر نباشد، یعنی جهان کاملاً تصادفی و بی‌رحم است و این برای ذهن انسان ترسناک‌تر از مقصر بودن است. لی با نبخشیدن خودش، در واقع دارد یک نظم اخلاقی را در ذهنش حفظ می‌کند؛ نظمی که در آن هر خطایی، بهایی دارد که باید تا ابد پرداخت شود. این نوع از اندوه، فرآیند سوگواری (Grief Process) را طی نمی‌کند، بلکه در مرحله اول یعنی انکار و خشمِ درونی‌شده متوقف می‌شود. برای لی، بخشش به معنای فراموشی یا بی‌اهمیت جلوه دادن خون فرزندانش است.

محیط در این فیلم صرفاً یک پس‌زمینه نیست، بلکه بخشی از شخصیت‌پردازی لی است. سرمای استخوان‌سوز منچستر و زمین‌های یخ‌زده‌ای که اجازه دفن برادرش را نمی‌دهند، نمادی از بن‌بست احساسی لی هستند. او در بوستون به کارهای یدی و سخت (Handyman) مشغول است؛ کارهایی که در آن‌ها فقط با اشیاء سر و کار دارد، نه آدم‌ها. او لوله‌ها را باز می‌کند، آشغال‌ها را جمع می‌کند و برف‌ها را پارو می‌کند. این فرار به دنیای اشیاء، راهبرد دفاعی اوست. در سکانس‌های فلاش‌بک، ما لی را می‌بینیم که شوخ‌طبع و پرجنب‌وجوش است. تضاد بین آن لی و این لی که حتی توانایی برقراری یک رابطه ساده با زنی در بار را ندارد، نشان‌دهنده فروپاشی کامل ایگو (Ego) است. او عمداً خودش را در موقعیت‌های تحقیرآمیز قرار می‌دهد یا دعواهای خیابانی راه می‌اندازد تا درد فیزیکی بکشد؛ چون درد فیزیکی تنها چیزی است که می‌تواند برای لحظه‌ای حواس او را از درد روانی‌اش پرت کند.

یکی از درخشان‌ترین بخش‌های فیلم، تقابل پاتریک (پسر نوجوان) و عمویش است. پاتریک نماینده زندگی است که می‌خواهد جریان داشته باشد. او دوست‌دختر دارد، در گروه موسیقی می‌نوازد و نگران قایق پدرش است. برای او، مرگ پدر یک تراژدی است که باید از آن عبور کرد، اما برای لی، مرگ یک وضعیت دائمی است. صحنه معروف حمله عصبی پاتریک در مقابل فریزر، به خوبی نشان می‌دهد که حتی او هم با تمام تلاشش برای نرمال بودن، تحت فشار است. اما تفاوت اینجاست که پاتریک می‌تواند گریه کند و در آغوش عمویش آرام بگیرد، در حالی که لی حتی نمی‌تواند به برادرزاده‌اش بگوید که دوستش دارد. لی در طول فیلم سعی می‌کند پاتریک را به بوستون ببرد، چون حضور در منچستر برای او به معنای مواجهه با ارواح گذشته است. این تقابل نشان می‌دهد که تروما در سنین مختلف چطور عمل می‌کند؛ جوان‌ترها خاصیت کشسانی (Resilience) بیشتری دارند، اما برای کسی مثل لی که مرکز دنیایش (خانواده‌اش) را خودش نابود کرده، بازگشتی وجود ندارد.

ملاقات اتفاقی لی و همسر سابقش، رندی (با بازی خیره‌کننده میشل ویلیامز) در خیابان، نقطه‌ی اوج دراماتیک فیلم است. رندی که حالا ازدواج کرده و نوزادی دارد، سعی می‌کند لی را ببخشد و از او عذرخواهی کند که در زمان حادثه به او حرف‌های تندی زده است. اما واکنش لی چیست؟ او نمی‌تواند کلمات را کنار هم بگذارد. او لکنت می‌گیرد، به زمین نگاه می‌کند و در نهایت فرار می‌کند. این سکانس به ما می‌گوید که بخششِ دیگران کافی نیست. رندی لی را بخشیده، اما لی خودش را نبخشیده است. از نظر روان‌شناختی، لی فکر می‌کند اگر بخشش رندی را بپذیرد، یعنی به فاجعه مشروعیت داده است. او ترجیح می‌دهد در همان جهنمِ سردِ انفرادی خودش بماند تا اینکه با گرمای بخششِ کسی دیگر ذوب شود. اینجاست که متوجه می‌شویم «منچستر کنار دریا» فیلمی درباره رستگاری نیست، بلکه درباره «پذیرش ناتوانی در تغییر» است. لی می‌فهمد که نمی‌تواند آن آدمی باشد که رندی یا پاتریک نیاز دارند.

اکثر فیلم‌های هالیوودی ما را عادت داده‌اند که در نهایت قهرمان داستان با گذشته‌اش صلح کند و موسیقی اوج بگیرد و همه چیز تمام شود. اما کنت لونرگان راه دیگری را می‌رود. در انتهای فیلم، لی همچنان همان آدم زخمی است. او فقط یاد گرفته که چطور با این زخم راه برود بدون اینکه هر لحظه ناله کند. او پاتریک را به دوست خانوادگی‌شان می‌سپارد و خودش به بوستون برمی‌گردد. این پایان‌بندی، صادقانه‌ترین توصیف از تروماهای سنگین است. حقیقت تلخ این است که برخی آدم‌ها هرگز «خوب» نمی‌شوند؛ آن‌ها فقط «ادامه می‌دهند». فیلم با نشان دادن صحنه‌ی ماهیگیری لی و پاتریک تمام می‌شود؛ یک فعالیت تکراری و ساده که نشان‌دهنده بقا است، نه لزوماً شادی. این فیلم به مخاطب اجازه می‌دهد که غمگین بماند و این بزرگترین دستاورد هنری آن است که گناه را نه به عنوان یک مانع گذرا، بلکه به عنوان بخشی از هویت جدید فرد معرفی می‌کند.

منچستر کنار دریا زاویه جدیدی از مردانگی (Masculinity) را به نمایش گذاشت. در فرهنگ عامه، مردها باید قوی باشند، بر مشکلات فائق بیایند و خانواده را نجات دهند. لی چندلر تمام این کلیشه‌ها را در هم می‌شکند. او نمی‌تواند نجات‌دهنده باشد، چون خودش در حال غرق شدن است. فیلم نشان می‌دهد که مردها هم حق دارند ضعیف باشند، حق دارند نتوانند با فاجعه کنار بیایند و حق دارند که نخواهند قهرمان باشند. این بازنمایی از آسیب‌پذیری مردانه، بحث‌های زیادی را در محافل جامعه‌شناسی راه انداخت. اینکه چطور فشارهای اجتماعی مبنی بر «مرد بودن» می‌تواند پروسه سوگواری را برای مردان سخت‌تر و پیچیده‌تر کند. لی چندلر با سکوتش، فریاد می‌زند که گاهی اوقات تنها راه زنده ماندن، پذیرش این است که دیگر هیچ چیز مثل قبل نخواهد شد و این هیچ اشکالی ندارد.