آلودگی هوای امپراتوری روم با سرب ممکن است باعث کاهش ضریب هوشی (IQ) در اروپا شده باشد
امپراتوری روم با نفوذ گسترده خود نهتنها زمین و دریا، بلکه حتی آسمان را هم تحت تأثیر قرار داد. بر اساس پژوهشهای جدید، در دوران طلایی این امپراتوری، آلودگی هوا به اندازهای گسترش یافت که احتمال دارد باعث آسیبهای عصبی فراگیر در جمعیت آن زمان شده باشد. این تأثیرات مخرب احتمالاً کل اروپا، از جمله بریتانیا (Britannia)، گل (Gaul – فرانسه امروزی)، ایبری (Iberia – اسپانیا و پرتغال امروزی) و حتی شمال آفریقا را تحت پوشش قرار داده است.
نشانههایی از آلودگی در یخهای قطبی
تحقیقات اخیر بر پایه بررسی نمونههای یخ قطبی از منطقهی قطب شمال انجام شده است. این یخها بهعنوان بایگانی طبیعی از تغییرات جوی گذشته عمل میکنند و اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ آلودگی هوا ارائه میدهند. پژوهشها نشان میدهد که در فاصله زمانی حدود 100 سال پیش از میلاد تا 200 سال پس از میلاد، سطوح سرب (Lead) در جو به شدت افزایش یافته است. این افزایش دقیقاً همزمان با رونق معدنکاری و ذوب فلزات در امپراتوری روم بوده است.
بر اساس مدلهای پژوهشی، کودکانی که در این دوران متولد شدهاند، بهطور متوسط سه برابر بیشتر از کودکان امروزی در ایالات متحده، سرب در خون خود داشتهاند. این موضوع زنگ خطری جدی درباره اثرات بلندمدت آلودگی صنعتی بر سلامت جوامع بشری است.
کاهش ضریب هوشی در مقیاس گسترده؛ خطری پنهان اما مؤثر
نتایج این پژوهش نشان میدهد که میزان سرب در هوای آن زمان میتوانست به کاهش ضریب هوشی (IQ) جمعی به میزان 2.5 تا 3 امتیاز منجر شود. شاید این مقدار کاهش در نگاه اول چندان چشمگیر به نظر نرسد، اما وقتی این افت ضریب هوشی به کل جمعیت یک قاره تعمیم داده شود، تأثیر آن عمیق و قابلتوجه خواهد بود.
ناتان چِلمان (Nathan Chellman)، متخصص هیدرولوژی یخ و برف از مؤسسه پژوهشی «دیِزِرت» در آمریکا، در این باره توضیح میدهد که «کاهش 2 تا 3 امتیاز ضریب هوشی شاید اندک به نظر برسد، اما در صورتی که این کاهش در یک جمعیت بزرگ و بهصورت پایدار رخ دهد، میتواند پیامدهای اجتماعی و فرهنگی قابلتوجهی داشته باشد.»
سرب؛ تهدیدی پنهان در آب، هوا و غذا
این پژوهش نهتنها به آلودگی هوا پرداخته، بلکه به مسئله آلودگی آب و غذا هم توجه کرده است. بسیاری از لولههای آب و ظروفی که در روم باستان استفاده میشدند، از سرب ساخته شده بودند. این بدان معناست که نخبگان جامعه و ساکنان مناطق شهری بهطور مستقیم سرب را وارد بدن خود میکردند. حتی جوامع روستایی که به ظاهر از آلودگیهای صنعتی دور بودند، به دلیل آلودگی خاک و منابع آب، در معرض این تهدید قرار داشتند.
پژوهشگران معتقدند این آلودگی بهطور مستمر بر خاک، محصولات کشاورزی و حیوانات اهلی تأثیر گذاشته است و این چرخه آلودگی بهمدت قرنها ادامه داشته است.
پیامدهای زیانبار سرب بر سلامت مغزی
هیچ سطحی از سرب در بدن انسان بیخطر تلقی نمیشود. حتی مقادیر ناچیز آن میتواند باعث اختلال در یادگیری، کاهش هوش، و آسیبهای عصبی شود. پژوهشهای اپیدمیولوژیک (Epidemiological Studies) نشان میدهد که سطح 3.5 میکروگرم بر دسیلیتر (µg/dl) از سرب در خون کودکان میتواند به کاهش هوش و مشکلات یادگیری منجر شود.
در حالی که سطح سرب خون کودکان امروزی در آمریکا بین 0.6 تا 0.8 میکروگرم بر دسیلیتر است، پژوهشهای جدید نشان میدهد که این میزان در دوران روم باستان بهطور متوسط حدود 3.4 میکروگرم بر دسیلیتر بوده است. این عدد میانگین است و بسیاری از کودکان آن دوران سطوحی حتی بالاتر از این مقدار داشتهاند که آنها را در معرض خطرات جدیتری قرار میداد.
افقهای تازه در بازسازی گذشته با کمک یخهای قطبی
یکی از جنبههای جالب و نوآورانه این پژوهش، استفاده از یخهای قطبی بهعنوان یک منبع تاریخی برای اندازهگیری سطح آلودگیهای جوی است. این روش به دانشمندان امکان داده تا میزان آلودگی هوا را برای 2000 سال پیش بازسازی کرده و تأثیرات آن بر سلامت انسان را تخمین بزنند.
جوزف مککانل (Joe McConnell)، نویسنده اصلی این پژوهش، درباره اهمیت این روش میگوید: «این که ما بتوانیم آلودگی جوی و اثرات آن بر سلامت بشر را برای دورانهای بسیار دور بازسازی کنیم، یک پیشرفت هیجانانگیز در علم است.»
میراث نامرئی اما پایدار امپراتوری روم
این پژوهش نشان میدهد که پیشرفتهای صنعتی و اقتصادی امپراتوری روم، در کنار تمامی دستاوردهای فرهنگی و سیاسی آن، تأثیرات منفی پایداری بر سلامت مغزی جوامع آن دوران داشته است. این آلودگی نهتنها به زندگی شهری محدود نبوده، بلکه مناطق روستایی و کشاورزی را نیز درگیر کرده است.
کشف چنین یافتههایی به ما یادآوری میکند که پیشرفتهای فناوری و صنعتی، اگر بدون توجه به سلامت محیطزیست رخ دهند، میتوانند پیامدهای جبرانناپذیری برای نسلهای آینده به همراه داشته باشند. درسی که هنوز هم برای ما انسانهای مدرن کاربرد دارد.
مطالب مرتبط
