10 ماده دارویی باستانی که هنوز در داروخانههای مدرن فروخته میشوند
بسیاری از ما تصور میکنیم قفسههای داروخانههای امروزی تنها با دستاوردهای شیمیایی قرن اخیر پر شدهاند؛ اما حقیقت این است که ریشههای درمان مدرن در اعماق خاک و تمدنهای کهن نهفته است. «برخی» از داروهای باستانی که هزاران سال پیش توسط مصریان، یونانیان و طبیبان جاده ابریشم کشف شدند، امروزه با نامهای تجاری شیک و بستهبندیهای استریل هنوز قلب تپنده علم پزشکی هستند. این ترکیبات از آزمون سخت زمان سربلند بیرون آمدهاند و ثابت کردهاند که طبیعت همیشه بهترین آزمایشگاه بوده است. در این مقاله به بررسی موادی میپردازیم که از پاپیروسهای کهن به نسخههای دیجیتال امروزی راه یافتهاند.
با ما همراه باشید تا اسرار پشتپرده ده داروی جاودانه را فاش کنیم.
۰۱
پوست بید و جادوی آسپیرین
قرنها پیش از آنکه شرکتهای بزرگ داروسازی شکل بگیرند، بقراط (Hippocrates) پزشک یونانی به بیماران خود توصیه میکرد برای کاهش درد و تب، پوست درخت بید (Willow Bark) را بجوند. این ماده حاوی سالیسین (Salicin) است که در بدن به اسید سالیسیلیک تبدیل میشود. جالب است بدانید که این دانش نه تنها در یونان، بلکه در تمدن مصر باستان و در میان بومیان آمریکا نیز وجود داشت. امروزه این ماده با نام آسپیرین (Aspirin) یکی از پرمصرفترین داروهای جهان است. نکته فنی و نایاب اینجاست که در گذشته، مصرف مستقیم پوست بید باعث تحریک شدید معده میشد، اما داروسازان مدرن با افزودن یک گروه استیل، آن را به شکلی ایمنتر درآوردند که امروزه به عنوان یک داروی پیشگیریکننده قلبی عروقی (Cardiovascular) نیز شناخته میشود.
۰۲
مرفین و میراث خشخاش
تریاک (Opium) شاید یکی از قدیمیترین داروهای شناخته شده بشر باشد که سابقه استفاده از آن به دوران سومریان در بینالنهرین بازمیگردد؛ آنها این گیاه را گیاه شادی (Joy Plant) مینامیدند. ماده موثره اصلی آن یعنی مرفین (Morphine) هنوز هم قویترین سلاح پزشکان در برابر دردهای شدید است. در قرون وسطی، این ماده در ترکیبی به نام لودانوم (Laudanum) استفاده میشد که در بسیاری از آثار ادبی و فیلمهای تاریخی بازتاب یافته است. سوءبرداشتهای علمی گذشته باعث شده بود که این ماده را برای درمان هر دردی، حتی گریه نوزادان، تجویز کنند که منجر به فجایع اعتیاد شد. امروزه با کنترلهای دقیق دارویی، مرفین جایگاه حیاتی خود را در بخشهای مراقبت ویژه (ICU) و جراحی حفظ کرده است.
۰۳
شیرینبیان و درمانهای گوارشی
شیرینبیان (Licorice) در مقبرههای فراعنه مصر یافت شده است؛ چرا که آنها معتقد بودند این گیاه در زندگی پس از مرگ نیز به کار میآید. در طب سنتی چین، شیرینبیان به عنوان داروی هماهنگکننده شناخته میشود. امروزه در داروخانهها، مشتقات این گیاه مانند د-گلیسیریزینیتد لیکوریس (DGL) برای درمان زخم معده و التهابات گوارشی (Gastrointestinal) استفاده میشود. نکته جالب این است که طعم شیرینبیان ۵۰ برابر شیرینتر از شکر است! با این حال، علم مدرن هشدار میدهد که مصرف بیش از حد آن میتواند باعث فشار خون بالا (Hypertension) شود؛ رازی که طبیبان باستان به ندرت به آن پی برده بودند. این گیاه مثالی عالی از ارتباط میان تغذیه و داروسازی در طول تاریخ است.
۰۴
گل انگشتانه و تپش قلب
گیاه گل انگشتانه (Digitalis) که با گلهای زنگولهای زیبایش شناخته میشود، داستانی عجیب در تاریخ داروسازی دارد. در طب عامیانه اروپا از این گیاه برای درمان ادم یا ورم بدن استفاده میشد. بعدها دانشمندان متوجه شدند که ماده دیگوکسین (Digoxin) موجود در آن، قدرت انقباض قلب را افزایش میدهد. امروزه قرصهای دیگوکسین دقیقاً با همین مکانیسم برای بیماران دچار نارسایی قلبی (Heart Failure) تجویز میشوند. اشتباه علمی رایج در گذشته این بود که دوز مصرفی را رعایت نمیکردند و این گیاه زیبا به راحتی به یک سم کشنده تبدیل میشد. برخی تحلیلهای هنری نشان میدهند که رنگهای زرد در نقاشیهای ونگوگ (Vincent van Gogh) ممکن است ناشی از مسمومیت با این دارو و تغییر دید رنگی او بوده باشد.
۰۵
عسل و خاصیت ضدباکتریایی
عسل (Honey) قدیمیترین پانسمان جهان است. در پاپیروسهای جراحی مصری، عسل به عنوان مادهای برای بستن زخمها ذکر شده است. اگرچه با ظهور آنتیبیوتیکهای شیمیایی مدتی به حاشیه رفت، اما امروزه با ظهور باکتریهای مقاوم، عسلهای گرید پزشکی مانند عسل مانوکا (Manuka Honey) دوباره به داروخانهها بازگشتهاند. مکانیسم فنی آن شامل تولید تدریجی پراکسید هیدروژن و خاصیت اسمزی بالا است که باکتریها را نابود میکند. این یک مثال بینظیر از بازگشت به ریشهها در علم مدرن است که در پانسمانهای فوق پیشرفته برای سوختگیهای درجه سه استفاده میشود. برخلاف تصور عموم، عسلهای خوراکی معمولی به دلیل احتمال وجود اسپورهای باکتریایی برای زخمهای باز مناسب نیستند.
۰۶
گنه گنه و مبارزه با مالاریا
درخت گنه گنه (Cinchona) بومی آمریکای جنوبی است و بومیان آن منطقه از پوست این درخت برای درمان لرز استفاده میکردند. هنگامی که مهاجران اروپایی متوجه شدند این ماده میتواند مالاریا را درمان کند، سیاست و اقتصاد جهان تغییر کرد؛ چرا که استعمار مناطق گرمسیری بدون این دارو غیرممکن بود. ماده موثره آن یعنی کینین (Quinine) هنوز هم در موارد خاص مالاریا استفاده میشود. یک مطلب فان درباره این دارو این است که نوشیدنی تونیک (Tonic Water) در ابتدا حاوی مقادیر زیادی کینین بود تا سربازان انگلیسی را در هند از بیماری محافظت کند؛ طعم تلخ آن باعث شد آنها کینین را با جین مخلوط کنند و کوکتل مشهور جین و تونیک خلق شود!
۰۷
بلادونا و معاینات چشم
نام بلادونا (Belladonna) به معنای زن زیبا در زبان ایتالیایی است. در دوران رنسانس، زنان از عصاره این گیاه سمی در چشمان خود استفاده میکردند تا مردمکهایشان گشاد شود و جذابتر به نظر برسند. امروزه ماده آتروپین (Atropine) که از همین گیاه گرفته میشود، ابزاری ضروری در مطبهای چشمپزشکی برای معاینه شبکیه است. همچنین آتروپین به عنوان یک پادزهر (Antidote) حیاتی در برابر گازهای شیمیایی اعصاب در میادین جنگ و حملات تروریستی شناخته میشود. این تغییر کاربری از یک ابزار آرایشی خطرناک به یک داروی نجاتبخش، قدرت تحولآفرین داروسازی را نشان میدهد.
۰۸
روغن کرچک؛ از مومیایی تا داروخانه
روغن کرچک (Castor Oil) در مقبرههای مصری با قدمت بیش از ۴۰۰۰ سال یافت شده است. مصریان باستان از آن نه تنها به عنوان دارو، بلکه برای سوخت چراغها نیز استفاده میکردند. این روغن حاوی ریسینولئیک اسید (Ricinoleic Acid) است که خاصیت ملین (Laxative) بسیار قوی دارد. در دوران معاصر، روغن کرچک به عنوان یک داروی خانگی کلیشهای در کارتونها و فیلمهای قدیمی برای تنبیه یا درمان کودکان استفاده میشد. امروزه فرآوردههای خالصسازی شده آن در صنعت داروسازی به عنوان حامل در بسیاری از داروهای تزریقی و همچنین در محصولات آرایشی و بهداشتی برای تقویت مو و پوست کاربرد گستردهای دارند.
۰۹
سنا و درمان یبوست
گیاه سنا (Senna) توسط پزشکان عرب در قرن نهم میلادی کشف و به دنیای پزشکی معرفی شد. ترکیبات فعال آن که سنوزید (Sennosides) نام دارند، با تحریک دیواره روده بزرگ باعث تسهیل دفع میشوند. امروزه اگر به هر داروخانهای در جهان مراجعه کنید، قرصها و شربتهای سنا را به عنوان یکی از اولین گزینههای درمان یبوست خواهید یافت. تفاوت اصلی داروسازی باستان با امروز در این است که اکنون دوز دقیق این مواد مشخص شده تا از تنبلی روده جلوگیری شود؛ مشکلی که در گذشته به دلیل استفاده نامنظم از دمنوشهای سنا بسیار شایع بود.
۱۰
کولشیسین و درمان نقرس
گیاه سورنجان یا زعفران پاییزه منبع اصلی داروی کولشیسین (Colchicine) است. استفاده از این گیاه برای دردهای مفصلی در پاپیروس ایبرس (Ebers Papyrus) متعلق به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد ثبت شده است. امروزه کولشیسین یکی از داروهای اختصاصی برای درمان حملات نقرس (Gout) و برخی بیماریهای التهابی قلب است. این ماده یکی از قدیمیترین داروهایی است که هنوز با همان شکل اولیه و بدون تغییر ساختار شیمیایی بزرگ، در پزشکی مدرن استفاده میشود. جالب است بدانید که این دارو در دوزهای بالا بسیار سمی است و فاصله میان دوز درمانی و دوز سمی آن بسیار کم است؛ حقیقتی که پزشکان باستان با مشاهده عوارض جانبی شدید به آن پی برده بودند.
بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روانشناسی و جنبههای فرهنگی و اجتماعی آنها مینویسد و تلاش میکند دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.
پزشکی دانشی پویا و همواره در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.
مطالب مرتبط
