فیلم M 1931 | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

پیش از این هم برایتان نوشته بودم که چطور سینمای اکسپرسیونیسم آلمان بنیان‌های تصویرگری مدرن را شکل داد. شاهکار فریتس لانگ (Fritz Lang) فراتر از یک تغییر سبک ساده، زلزله‌ای در درک روان‌شناختی جامعه از جنایت بود. در این پست با هم می‌بینیم که چطور نخستین فیلم ناطق این کارگردان بزرگ، پس از نزدیک به یک قرن همچنان استاندارد طلایی سینمای جنایی و ژانر تریلر روان‌شناختی به شمار می‌رود. آیا تا به حال فکر کرده‌اید که چرا ساختار روایی اثر با وجود گذشت این همه سال، زنگ‌زده و کهنه به نظر نمی‌رسد؟ آیا راز ماندگاری اثر در تکنیک‌های نوآورانه صداست یا در کالبدشکافی بی‌رحمانه ناخودآگاه جمعی جامعه‌ای که در آستانه فروپاشی اخلاقی قرار داشت؟ در این نوشته قصد داریم زوایای پنهان، پرونده‌های واقعی پشت داستان و ساختار بی‌نظیر این شاهکار تاریخ سینما را مرور کنیم.

شناسنامه اثر و مشخصات فنی

فیلم M به کارگردانی فریتس لانگ (Fritz Lang) محصول سال ۱۹۳۱ کشور آلمان است که فیلم‌نامه آن توسط خود لانگ و همسرش تئا فون هاربو (Thea von Harbou) نوشته شد. بازیگر نقش اصلی این اثر پتر لوره (Peter Lorre) است که در نقش قاتل بی‌رحم کودکان، هانس بکرت، به ایفای نقش می‌پردازد. از دیگر بازیگران شاخص می‌توان به اوتو ورنیکه (Otto Wernicke) در نقش بازرس کارآگاه کارل لوپمان و گوستاف گروندگنس (Gustaf Gründgens) در نقش رهبر شبکه جنایتکاران اشاره کرد. این اثر فاقد موسیقی متن مرسوم بوده و تنها از ملودی معروف «در قصر پادشاه کوهستان» اثر ادوارد گریگ استفاده کرده است.

این شاهکار جاودانه که به عنوان اولین اثر ناطق لانگ شناخته می‌شود، نقاط عطف بی‌شماری در تاریخ سینما ایجاد کرد. استفاده هوشمندانه از صدا به عنوان یک ابزار روایی مستقل، فیلم‌برداری ساختارشکنانه و پردازش بی‌پرده موضوعی تابو، این اثر را به معلاجی برای سینمای لال آن دوران تبدیل کرد. لانگ با ترکیب عناصر اکسپرسیونیسم آلمان و رئالیسم اجتماعی، اثری خلق کرد که تا به امروز در تمامی فهرست‌های برترین فیلم‌های تاریخ سینمای جهان جا خوش کرده است و به عنوان مادر تمامی تریلرهای جنایی و روان‌شناختی شناخته می‌شود.

روایت کامل و مشروح داستان

داستان فیلم در شهر برلین در دهه ۱۹۳۰ روایت می‌شود، جایی که سایه شوم یک قاتل زنجیره‌ای کودکان بر سر شهر سنگینی می‌کند. شخصیت هانس بکرت با بازی پتر لوره، مردی با ظاهر کاملاً معمولی و ساده است که دختربچه‌های خردسال را در خیابان فریب داده، برایشان بادکنک و شکلات می‌خرد و سپس آن‌ها را به قتل می‌رساند. جنایت‌های او موجی از ترس، بدگمانی و وحشت عمومی را در جامعه ایجاد کرده است. مردم در خیابان‌ها به یکدیگر مشکوک هستند، پلیس تحت فشار شدید مطبوعات و مقامات سیاسی قرار دارد و بازرس لوپمان با بازی اوتو ورنیکه با تمام قوا و روش‌های نوین جرم‌شناسی به دنبال یافتن کوچک‌ترین ردی از این مجرم ناپدید است.

حضور سنگین و مکرر پلیس در سطح شهر و تفتیش‌های مداوم، کسب‌وکار شبکه‌های جرم و جنایت سازمان‌یافته برلین را مختل می‌کند. رهبر مجرمان حرفه‌ای با بازی گوستاف گروندگنس تصمیمی غیرمنتظره می‌گیرد: سندیکای تبهکاران باید خود دست به کار شود و قاتل را شکار کند تا پلیس دست از سر شهر بردارد. آن‌ها برای این کار از شبکه متکدیان و گداهای شهری استفاده می‌کنند تا تمام زوایای خیابان‌ها را زیر نظر بگیرند. سرانجام یک نابینا که ملودی معروف قاتل یعنی سوت زدن قطعه ادوارد گریگ را تشخیص می‌دهد، با کمک مردی جوان با گچ حرف M که مخفف Mörder به معنای قاتل است را روی کت بکرت ثبت می‌کند.

بکرت که متوجه تعقیب شدن خود شده، در ساختمان یک دفتر کار پنهان می‌شود اما تبهکاران شبانه ساختمان را محاصره و او را به دام می‌اندازند. آن‌ها او را به یک کارخانه متروکه برده و یک دادگاه صحرایی مخفیانه تشکیل می‌دهند. در این دادگاه، تبهکاران و مجرمان نقش قاضی و هیئت منصفه را بازی می‌کنند و قصد دارند او را اعدام کنند. بکرت در فریادهایی تکان‌دهنده دفاعیه خود را بیان می‌کند و مدعی می‌شود که برخلاف جنایتکاران حاضر که از روی اختیار دست به جرم می‌زنند، او تحت کنترل یک نیروی شیطانی درونی و غیرقابل کنترل دست به جنایت می‌زند. درست پیش از اعدام، پلیس سر می‌رسد و او را دستگیر می‌کند.

ریشه‌های واقعی در تاریک‌ترین کابوس‌های برلین

فیلم‌نامه اثر به شکل مستقیم از پرونده‌های واقعی قاتلان زنجیره‌ای آلمان در دهه ۱۹۲۰ الهام گرفته شده است. مهم‌ترین آن‌ها پرونده پتر کورتن (Peter Kürten) معروف به «خون‌آشام دوسلدورف» بود که جرایم هولناک او جامعه آلمان را در بهت فرو برد. فریتس لانگ برای نگارش متن، ماه‌ها در اداره پلیس وقت گذراند و گزارش‌های جرم‌شناسی را مطالعه کرد.

این رویکرد مستندگونه باعث شد تا فیلم تصویری فوق‌العاده واقع‌گرایانه از متدهای پلیسی، تجزیه و تحلیل مدارک و حتی تحلیل‌های روانی مجرمان ارائه دهد. اثر لانگ نه‌تنها یک نمایش جنایی، بلکه بازتابی از پرونده‌های واقعی جنایی عصر جمهوریت وایمار (Weimar Republic) بود که جامعه را تا آستانه جنون کشاند.

انقلابی که صدای سوت زدن در سینما به پا کرد

در دورانی که سینما تازه قدم به عرصه صدا گذاشته بود، لانگ به جای استفاده افراطی از دیالوگ، از «صدا» به عنوان یک عنصر دراماتیک و نشانه‌شناختی استفاده کرد. سوت زدن آهنگ «در قصر پادشاه کوهستان» توسط قاتل، نخستین نماد صوتی (Leitmotif) تاریخ سینما برای معرفی یک شخصیت خارج از کادر است.

این تکنیک صوتی حس تعلیق را بدون نشان دادن مستقیم خشونت اوج می‌دهد. صدای سوت، پیش از حضور فیزیکی قاتل، نویدبخش وقوع یک فاجعه است و بیننده را در حالت آماده‌باش و اضطراب دائمی نگه می‌دارد؛ رویکردی که بعدها الگوی آلفرد هیچکاک قرار گرفت.

درخشش ماندگار پتر لوره در قالب هیولای انسانی

بازی پتر لوره در نقش هانس بکرت یکی از برجسته‌ترین اجراهای تاریخ سینماست. او شخصیت قاتل را نه به عنوان یک هیولای کارتونی و شرور مطلق، بلکه به عنوان انسانی درمانده، آشفته و بیمار به تصویر می‌کشد که قربانی روانی داغون و کنترل‌نشدنی خویش است.

چشمان از حدقه بیرون‌زده و حرکات مضطرب لوره در صحنه دادگاه پایانی، هم‌زمان حس انزجار و شفقت را در مخاطب بیدار می‌کند. این اجرای چندلایه و پیچیده، تعریف بازیگری در نقش‌های منفی را برای همیشه تغییر داد و به آن غنای روان‌شناختی بخشید.

وقتی جنایتکاران نقش پلیس را بازی می‌کنند

یکی از درخشان‌ترین ابعاد مفهومی فیلم، جابه‌جایی مرزهای اخلاقی میان قانون و جنایت است. وقتی پلیس رسمی از دستگیری قاتل عاجز می‌ماند، دزدان، قاچاقچیان و گداهای شهر دست به کار می‌شوند. تقارن میان جلسه پلیس و جلسه تبهکاران، یکی از شاهکارهای تدوین موازی است.

این ساختار نشان می‌دهد که چگونه یک بحران عمیق می‌تواند جایگاه مجرم و مجری قانون را عوض کند. تبهکاران برای حفظ منافع اقتصادی خود و اعاده نظم شهری، نقاب قانون‌مداری به صورت می‌زنند و سیستم قضایی خودساخته‌ای ایجاد می‌کنند که بی‌رحمانه‌تر از قانون است.

دادگاه صحرایی و دادخواهی نهایی قاتل

سکانس دادگاه در انبار متروکه، اوج تلاطم فلسفی و حقوقی فیلم است. در این صحنه، جامعه اراذل و اوباش خود را در مقام قاضی قرار می‌دهند تا فردی را محکوم کنند که گناهش خارج از عرف آن‌هاست. نطق دفاعیه بکرت، مرزهای مسئولیت کیفری و بیماری روانی را زیر سوال می‌برد.

بکرت با فریاد اعلام می‌کند که دیگران از روی انتخاب جنایت می‌کنند اما او هیچ اختیاری از خود ندارد. این صحنه طرح یک پرسش بنیادین است: آیا جامعه حق دارد فردی را که کنترلی بر اعمال مجرمانه خود ندارد اعدام کند یا باید او را تحت درمان قرار دهد؟

استعاره‌های پنهان از برلینِ در آستانه سقوط

فیلم در سال ۱۹۳۱ ساخته شد، درست در برهه‌ای که آلمان با بحران اقتصادی شدید و صعود قدرت حزب نازیسم روبه‌رو بود. لانگ در اثر خود فضایی از پارانویا، بی‌اعتمادی عمومی و فروپاشی نهادهای مدنی را بازسازی می‌کند که گویی پیش‌گویی آینده تاریک کشورش بود.

جامعه‌ای که در فیلم تصویر می‌شود، آماده پذیرش قانون جنگل و دادگاه‌های خیابانی است. سایه بلند قاتل روی پوستر جلب آگهی و التهاب توده‌های مردم، نشانه‌های واضحی از جامعه‌ای بیمار است که خشم خود را سرریز می‌کند و در آستانه تسلیم به توتالیالیسم قرار دارد.

میراث فنی و فرمی؛ تولد تریلر مدرن

فریتس لانگ در این اثر الگویی برای فیلم‌سازی جنایی خلق کرد که دهه ها بعد به پیدایش سینمای نوآر (Film Noir) انجامید. استفاده از زاویه‌های شدید دوربین، سایه‌های سنگین، حرکت‌های مداوم و نرم دوربین و استفاده از تدوین مبتنی بر تداوم صوتی، جلوتر از زمانه خود بود.

طراحی صحنه دقیق و پر جزئیات، در کنار حذف موسیقی‌های نمایشی رایج، حسی از واقع‌گرایی تلخ را به فیلم بخشید. تمایز میان فضاهای بسته و خفه‌کننده با خیابان‌های پر از ترس، حس خفقان را در سرتاسر روایت به اوج می‌رساند.

چرا دیدن این شاهکار هنوز الزامی است؟

تماشای فیلم پس از گذشت نزدیک به یک قرن همچنان یک تجربه سینمایی پرکشش و آموزنده است. فیلم نه تنها درس فشرده‌ای در ساختار روایی و فرم سینمایی است، بلکه چالش‌های اخلاقی مطرح‌شده در آن درباره عدالت، جرم و روان‌شناسی انسانی هنوز زنده و بحث‌برانگیز هستند.

تحلیل روان‌شناختی تکنیک‌های تدوین و تقارن

یکی از درخشان‌ترین جنبه‌های ساختاری فیلم، استفاده از تقارن‌های بصری و متقاطع برای ایجاد ارتباط ذهنی میان پلیس و جنایتکاران است. لانگ با تدوین موازی نشان می‌دهد که چگونه هر دو گروه از روش‌های مشابهی برای رسیدن به هدف استفاده می‌کنند. این تکنیک نه‌تنها جذابیت بصری دارد، بلکه ساختار روانی جامعه‌ای را افشا می‌کند که در آن مرز میان خادم و خائن به باریکی یک مو می‌شود.

جمع‌بندی نهایی

فیلم M فراتر از یک تریلر جنایی ساده، کالبدشکافی عمیق جامعه‌ای در آستانه بحران و مطالعه‌ای بی‌پردگی در روان‌شناسی جرم است. فریتس لانگ با بهره‌گیری هوشمندانه از صدا، سایه‌روشن‌های اکسپرسیونیستی و تدوین موازی، اثری ساخت که سنخیت تام با دغدغه‌های انسان مدرن دارد. نگاه بی‌طرفانه اثر به مفهوم عدالت، بیماری روانی و انتقام جویی جمعی، آن را به قطب‌نمایی اخلاقی در تاریخ سینما تبدیل کرده است. تماشای این شاهکار جاودانه نه‌تنها ادای احترام به ریشه‌های سینمای مدرن، بلکه مواجهه با پرسش‌هایی بنیادین درباره ماهیت بشر است که با گذشت زمان کهنه نمی‌شوند.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

فیلم های شبیه Frankenstein 1931 – فرانکنشتاین

اولین اکران دراکولا ۱۹۳۱؛ تولد یک کابوس ابدی در سینمای وحشت

عکس – سال 1931- ساختمان بی بی سی تازه در حال تأسیس است

فیلم‌ های شبیه Inception – معرفی 10 فیلم و داستان و نقد و تحلیل آنها

فیلم‌ های شبیه The Intouchables – معرفی 10 فیلم و داستان و نقد و تحلیل آنها

فیلم‌ های شبیه Prisoners – معرفی 10 فیلم و داستان و نقد و تحلیل آنها