دنیای جهنمی سیاره زهره شاید زمانی تا ۹۰ درصد پوشیده از اقیانوس بوده باشد
سیاره زهره با دمای ذوبکننده و جو خفقانآور امروزیاش، روزگاری اقیانوس های باستانی داشته که بیش از ۹۰ درصد سطح آن را میپوشاندند. دانشمندان با تحلیل دوباره دادههای راداری فضاپیمای ماژلان (Magellan) متوجه شدهاند که عوارض ساختاری و عوارض زمینشناختی سطح سیاره فقط ناشی از فعالیتهای آتشفشانی نیستند، بلکه احتمال دارد حاصل رسوبات ته نشین شده در کف دریاهای کهن باشند. اگر این فرضیه درست باشد، همزاد شرور زمین حدود یک میلیارد سال پیش حجم عظیمی از آب را در خود جای داده بود. این یافته جدید نگرش ما را نسبت به تحول سیارات خاکی کاملاً تغییر میدهد و نشان میدهد سیارهای که امروز شبیه به جهنم است، زمانی محیطی کاملاً مرطوب و مستعد برای شکلگیری حیات داشته است.
تحقیقات جدید جغرافیدانان برجسته نشان میدهد شواهد وجود آب در زهره در قالب ترکهای چندضلعی عمیق و کانالهای بسیار طولانی روی پوسته این سیاره باقی مانده است. اقیانوس های باستانی زهره حدود ۴۰ درصد از حجم آب دریاهای امروز زمین را تشکیل میدادند و بستر عظیمی از خاک و گل رس را در زیر خود داشتند. با خشک شدن تدریجی این آبها، لایههای متراکم لجن منقبض شده و شبکهای از شکستگیهای کیلومتری ایجاد کردهاند. این الگوها دقیقاً مشابه سیستمهای گسلی چندضلعی هستند که در کف اقیانوسهای زمین دیدهمیشوند. چنین تشابه حیرتانگیزی فرض آتشفشانی بودن محض تمام سطوح زهره را به چالش میکشد و دریچهای تازه به سوی تاریخچه سیارهشناسی منظومه شمسی میگشاید.
ردپای دوم این آبهای از دست رفته در کانالهای عریض و طویلی به نام کانالی (canali) دیده میشود که برخی از آنها هزاران کیلومتر طول دارند. تا پیش از این تصور میشد جریانهای مذاب آتشفشانی این شکافها را کندهاند، اما طول بیش از حد آنها این تحلیل را زیر سوال میبرد. پژوهشگران اکنون بر این باورند که جریانهای قدرتمند زیرزمینی و رسوبی در اعماق اقیانوس کهن، این فرسایشهای عظیم را به وجود آوردهاند. علاوه بر این، برجستگیهای چینخورده در دشتهای کمارتفاع زهره احتمالاً روی لایههای ضخیم نمک باقیمانده از تبخیر دریاها شکل گرفتهاند، رفتاری که یادآور رویداد بحران شوری مسینین در ۵.۵ میلیون سال پیش در دریای مدیترانه زمین است.
ساختار چندضلعی و راز کانالهای عمیق زهره
رویکرد فوقالعاده جذاب دانشمندان در این تحقیق، مقایسه رفتارهای زمینشناختی زهره با پدیدههای ناشناخته در اعماق اقیانوسهای زمین است. تحول اقلیمی زهره یک شبه رخ نداد، بلکه با تبخیر تدریجی آبها، لایهای از نمک به ضخامت لااقل ۶۴ متر روی پوسته باقی ماند که فشار سنگین آن تغییر شکلهای وسیعی در سطح سیاره ایجاد کرد. تصور اینکه سیارهای با ابرهای اسید سولفوریک و فشار جوی ۹۰ برابر زمین، زمانی دارای امواج خروشان و جریانهای آبی عمیق بوده، هوش از سر هر علاقهمند به کیهانشناسی میبرد. این میزان نمک نه تنها ناشی از تبخیر آب است، بلکه گواهی بر وجود یک چرخه رسوبی طولانیمدت در تاریخ این سیاره همسایه به شمار میرود.
نگاهی به اثرات این دگرگونی، سناریوی وحشتناکی از اثر گلخانهای شدید را جلوی چشم ما میگذارد که توانسته یک سیاره زنده را به کورهای مذاب تبدیل کند. در زمانی که زهره هنوز اقیانوسهای خود را حفظ کرده بود، حیات روی زمین در حال شکلگیری و تثبیت بود و شاید هر دو سیاره شانسهای برابری برای میزبانی از موجودات زنده داشتند. سرنوشت تلخ زهره هشدار سختی برای آینده اقلیم زمین است و نشان میدهد یک تغییر جوی افسارگسیخته چطور میتواند تمام آبهای سطح یک سیاره را به فضا بفرستد و سرزمینی سرسبز را به برهوتی مرگبار تبدیل کند. سرنوشت اقیانوس های زهره باید درس عبرتی بزرگ برای مدیریت زیستکره زمین باشد.
ماموریتهای آینده و رمزگشایی از رازهای جهنم منظومه
در ادبیات علمیتخیلی و کتابهای قدیمیتر دهه پنجاه میلادی، زهره همواره به عنوان سیارهای مستور در میان جنگلهای بارانی و بارانهای مداوم تصویر میشد، اما دادههای فضاپیمای ماژلان در دهه نود این رویای شیرین را ویران کرد. با این حال، فرضیه جدید وجود دریاها تا حدی آن متون داستانی قدیمی را در قالبی علمی و مرتبط با گذشتههای دور بازسازی میکند. خطاهای علمی گذشته درباره جو و پوسته این سیاره نشان میدهد که دانشمندان تا چه حد تحت تاثیر فورانهای آتشفشانی بیشمار زهره قرار داشتند و از بررسی احتمال وجود فرآیندهای آبی غافل شده بودند. اصلاح این برداشتها نشاندهنده پویایی علم در بازخوانی تاریخچه کائنات است.
برای تایید نهایی این ادعاهای جنجالی، جامعه علمی منتظر مأموریتهای انویژن (EnVision) آژانس فضایی اروپا و ورتاس (VERITAS) ناسا است تا نقشه فوقالعاده دقیقی از عوارض سطح این جهان مرموز تهیه کنند. این رادارهای پیشرفته قادرند جنس دقیق سنگها و لایههای نمکی را تشخیص دهند و مشخص کنند که آیا این فرسایشها واقعاً توسط جریان آب انجام شده یا مواد مذاب آتشفشانی. ماموریتهای جدید پس از سالها بیتوجهی به زهره، دوباره توجه جوامع بینالمللی را به این همسایه سوزان جلب کردهاند تا پرده از اسرار نهفته در زیر ابرهای غلیظ دیاکسید کربن بردارند.
تاثیر تحول اقلیمی زهره بر جستجوی حیات فرازمینی
شناخت تاریخچه زهره تاثیر مستقیمی بر نحوه جستجوی ما برای یافتن سیارات قابل سکونت در خارج از منظومه شمسی دارد و معیارهای شناسایی سیارات فراخورشیدی را تغییر میدهد. اگر سیارهای در مرز بیرونی ناحیه قابل سکونت بتواند برای میلیاردها سال اقیانوسهای خود را حفظ کند، شانس کشف زیست در کیهان بسیار بالاتر خواهد رفت. بررسی دقیق تغییرات این جهان همسایه، افقهای تازهای در اخترزیستشناسی میگشاید و دانشمندان را مجاب میکند که حتی بیابانهای برهوت و سوزان فضایی را هم به عنوان گزینههایی با گذشتهای حیاتبخش در نظر بگیرند.
منبع: Earth & Planetary Science Letters
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
