راز جدید قارچ مورچه زامبی؛ زندگی پنهان این انگل در دل خزهها
قارچ مورچه زامبی که همواره به عنوان یک انگل کشنده و شوم شناخته میشد، ابعاد بسیار پیچیدهتری از زیستگاه و چرخه حیات خود را به دانشمندان نشان داده. این اندامگان (Organism) تا پیش از این فقط به عنوان عامل دستکاری رفتار مورچهها و تبدیل آنها به موجوداتی بیاراده شناخته میشد. با این حال، پژوهشهای تازه در ذخیرهگاه جنگلی آدولفو دوکه (Adolpho Ducke Reserve) در مانائوس نشان میدهد که این موجود، زندگی مخفیانهای درون گیاهان نیز دارد. این یافته جدید نگاه ما را به رفتار زیستی این عامل بیماریزا تغییر داده است.
شناخت ما از قارچ مورچه زامبی با کشف فاز اندوفیت (Endophyte) یا زیست درونگیاهی وارد مرحله تازهای شده است. زیستشناسان موزه ملی تحقیقات آمازون (INPA) با بررسی نمونههای دیانای خزهها متوجه حضور این انگل درون بافت خزهها شدند، بدون اینکه هیچ آسیب یا بیماری خاصی به خزه وارد کند. نکته شگفتانگیز این است که این قارچها حتی در خزههایی دور از گورستانهای مورچهها یافت شدند؛ مسئلهای که نشان میدهد حضور انگل صرفاً نتیجه گاز گرفتن خزه توسط مورچههای بیمار نیست، بلکه خزهها میزبانان طبیعی و بیخطر آن هستند.
تحقیقات پیشین در اقلیمهای سردتر ثابت کرده بود برخی انگلها زیست دوگانهای دارند، اما کشف این موضوع در آمازون تغییر بزرگی محسوب میشود. پدیده دستکاری رفتاری مورچهها توسط انگل، یکی از پیچیدهترین مکانیسمهای طبیعت است که در آن قارچ سیستم عصبی میزبان را کاملاً کنترل میکند. مورچه آلوده در آخرین لحظات زندگی خود، به بالاترین نقطه از یک گیاه خاص رفته و با گاز نهایی روی بافت گیاهی تثبیت میشود تا هاگهای قارچ از بدنش رشد کرده و توزیع شوند. اکنون مشخص شده که پنهانشدن قارچ درون خزهها، جزئی از همین مکانیسم بزرگتر برای حفظ بقا است.
مکانیسمهای نادیده و زیست دوگانه قارچ در طبیعت آمازون
ارتباط میان خزهها و این عامل بیماریزا ابعاد بسیار پیچیدهتری هم دارد که دانشمندان را شوکه کرده است. یکی از گونههای کشفشده این انگل، اندام باردهی (Fruiting body) تولید میکند که شبیهسازی دقیقی از اسپوروفیت خزه اکتوبلفاروم (Octoblepharum) است. تقلید زیستی قارچ زامبی از ظاهر خزههای آمازون احتمالاً تصادفی نیست. ممکن است این گیاهان که حاوی فاز درونگیاهی قارچ هستند، علائم شیمیایی یا سیگنالهای خاصی ارسال کنند که مورچه آلوده را دقیقاً به سمت همان نقطه جلب کرده تا گاز نهایی را بر پیکر همان خزه بزند.
بازتاب قارچهای انگل در سینما و خطاهای علمی گذشته
این موجودات عجیب مدتهاست که وارد فرهنگ عامه و رسانهها شدهاند. خطای علمی گذشته این بود که تصور میشد این انگلها فقط ساختار پروتئینی مورچه را نابود میکنند و میزبان دیگری ندارند. بازی ویدئویی آخرین ما (The Last of Us) و سریال اقتباسی آن دقیقاً بر اساس همین زیستشناسی ترسناک ساخته شدهاند. داستانهای علمی تخیلی همیشه این سوال را مطرح کردهاند که اگر این انگلها جهش یابند چه اتفاقی میافتد، اما کشف فاز گیاهی خنثی، داستان واقعی آنها را حتی شگفتانگیزتر از فیلمهای سینمایی کرده است.
کشف جدید میتواند تحول بزرگی در حوزه کشاورزی و کنترل زیستی آفتها ایجاد کند. اگر دانشمندان بتوانند اثبات کنند خزهها سیگنالهای جذبی برای حشرات آلوده ارسال میکنند، میتوان از ترکیب قارچهای بیماریزای حشرات و ترکیبات گیاهی برای جذب و نابودی آفتهای کشاورزی بدون نیاز به سموم شیمیایی استفاده کرد. این رویکرد به معنای واقعی کلمه جایگزین طبیعی و بیخطری برای سموم کشاورزی امروزی خواهد بود و درک ما را از نحوه تعامل قارچها، حشرات و گیاهان تغییر میدهد.
رازهای پشت پرده و شباهتهای شگفتانگیز در دنیای تکامل
تکامل این پدیده نشان میدهد که سیستمهای زیستی به صورت شبکهای پیوسته با یکدیگر در ارتباط هستند. پیچیدگیهای چرخه زندگی قارچ انگل ثابت میکند که رابطه میان حشره، انگل و گیاه یک زنجیره سهطرفه هوشمندانه است. در واقع گیاه با میزبانی امن از قارچ، بستری فرآهم میکند تا انگل در زمان مناسب از بدن حشرات عبور کند. پژوهشگران زیستشناسی دانشگاه کوپنهاگ معتقدند گونههای بسیار بیشتری از قارچهای حشرهکش در طبیعت وجود دارند که فاز مخفیانه درونگیاهی دارند و هنوز شناخته نشدهاند.
آینده تحقیقات درباره انگلهای هوشمند
بررسی این یافتهها مسیر تازهای را پیش روی زیستشناسان قرار داده است تا نحوه ارتباط دقیق مولکولی بین خزهها و قارچها را کشف کنند. تحقیقات آینده درباره قارچهای زامبی ثابت خواهد کرد که تغییر رفتار حشرات صرفاً یک حمله ساده به مغز نیست، بلکه یک ارکستر دقیق زیستی است که گیاه میزبان نیز در آن نقش ایفا میکند. آزمایشهای دقیقتر روی میکربیوم گیاهان جنگلهای بارانی آمازون رازهای بیشتری را از این زیست دوگانه فاش خواهد کرد.
منبع: IMA Fungus
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
