موسیقی فیلم جوکر | هیلدور گونادوتیر چگونه با ویولنسل مرزهای جنون را جابجا کرد؟

شناسنامه فیلم جوکر (Joker)

سال ساخت: ۲۰۱۹ (2019)
کارگردان: تاد فیلیپس (Todd Phillips)
بازیگران اصلی و نقش‌ها:
– واکین فینیکس (Joaquin Phoenix) در نقش آرتور فلک/جوکر (Arthur Fleck/Joker)
– رابرت دنیرو (Robert De Niro) در نقش ماری فرانکلین (Murray Franklin)
– زازی بیتز (Zazie Beetz) در نقش سوفی دوموند (Sophie Dumond)
– فرانسیس کنروی (Frances Conroy) در نقش پنی فلک (Penny Fleck)

خلاصه داستان: سقوط در اعماق تاریکی

فیلم جوکر روایتی روان‌شناختی و مستقل از خاستگاه یکی از بدنام‌ترین شرورهای تاریخ دی‌سی (DC) است. داستان در سال ۱۹۸۱ در شهر گاتهام می‌گذرد، جایی که آرتور فلک، کمدین شکست‌خورده و دلقکی اجاره‌ای، با بیماری‌های روانی شدید و بی‌مهری جامعه دست‌وپنجه نرم می‌کند. او که در آپارتمانی مخروبه با مادر بیمارش زندگی می‌کند، مدام توسط سیستم اجتماعی نادیده گرفته شده و مورد ضرب‌وشتم و تحقیر قرار می‌گیرد. این فشارهای خردکننده به همراه کشف حقایقی تلخ درباره گذشته‌اش، آرتور را به سمتی سوق می‌دهد که از یک قربانی ضعیف به نمادی از آشوب و جنایت تبدیل شود. فیلم بر خلاف آثار ابرقهرمانی متداول، بر جنبه‌های واقع‌گرایانه، فقر، شکاف طبقاتی و فروپاشی روانی تمرکز دارد و نشان می‌دهد که چگونه بی‌تفاوتی یک شهر می‌تواند از یک انسان معمولی، یک هیولا بسازد.

انقلاب در فرآیند تولید؛ موسیقی قبل از فیلم‌برداری

در سینمای هالیوود، معمولاً روال به این صورت است که آهنگساز پس از پایان تدوین اولیه فیلم، شروع به نوشتن موسیقی می‌کند. اما در پروژه جوکر، تاد فیلیپس رویکردی کاملاً متفاوت و متمایز اتخاذ کرد. او از هیلدور گونادوتیر خواست که بر اساس فیلم‌نامه، موسیقی را قبل از شروع فیلم‌برداری بنویسد. هیلدور در حالی که هنوز هیچ تصویری ضبط نشده بود، ساعت‌ها در اتاق خود نشست و با ویولنسل شخصی‌اش سعی کرد صدای درون آرتور فلک را پیدا کند. او به دنبال ملودی‌هایی بود که حس انزوا و اندوه عمیق را منتقل کنند. وقتی فیلم‌برداری آغاز شد، موسیقی او آماده بود و فیلیپس آن را روی ست فیلم‌برداری پخش می‌کرد تا اتمسفر صحنه را برای بازیگران و عوامل فنی تغییر دهد. این هماهنگی زودهنگام باعث شد که تار و پود فیلم با موسیقی عجین شود و فینیکس بتواند حرکات خود را با ضرب‌آهنگ درونی ملودی‌ها هماهنگ کند.

رقص در دستشویی؛ جایی که ملودی بازیگری را هدایت کرد

یکی از مشهورترین سکانس‌های تاریخ سینمای معاصر، رقص آرتور فلک در دستشویی عمومی پس از اولین جنایتش است. جالب است بدانید که این رقص در فیلم‌نامه وجود نداشت. در متن اصلی، آرتور قرار بود فقط وحشت‌زده به آینه نگاه کند و اسلحه را پنهان کند. اما وقتی تاد فیلیپس موسیقی ضبط شده هیلدور را در صحنه پخش کرد، واکین فینیکس ناخودآگاه شروع به انجام حرکات موزون و تلوتلو خوردن کرد. او احساس کرد که موسیقی دارد به او می‌گوید آرتور در حال دگردیسی است. آرشه‌های کشیده و سنگین ویولنسل، حس رهایی از زنجیرهای جامعه را به فینیکس منتقل کرد. این لحظه جادویی که کاملاً بداهه بود، ثابت کرد که موسیقی متن جوکر صرفاً یک لایه صوتی نیست، بلکه بخشی از متد بازیگری (Method Acting) فینیکس شده بود. موسیقی در اینجا نقش کاتالیزوری را ایفا کرد که جنون پنهان آرتور را به زیبایی‌شناسی بصری تبدیل نمود.

ویولنسل به مثابه طناب دار؛ القای کلاستروفوبیا

هیلدور گونادوتیر برای القای حس بیماری روانی و تنگنای روحی (Claustrophobia)، از ویولنسل به شکلی غیرمتعارف استفاده کرد. او صداها را لایه به لایه روی هم قرار داد (Layering) تا حالتی خفقان‌آور ایجاد کند. تکنیک او شامل نواختن نت‌های بسیار پایین و کشیده بود که گویی از اعماق زمین شنیده می‌شوند. او از ساز «هالدوروفون» (Halldorophone) نیز استفاده کرد؛ یک ساز زهی الکترو آکوستیک که فیدبک‌های صوتی ایجاد می‌کند و صدایی شبیه به جیغ پنهان یا وزوز مغز دارد. این انتخاب‌های فنی باعث شد که شنونده احساس کند در ذهن آشفته آرتور زندانی شده است. برخلاف موسیقی‌های اکشن که ضرب‌آهنگ سریعی دارند، موسیقی جوکر کند و سنگین است؛ درست مثل قدم‌های مردی که باری سنگین از تروماهای کودکی را بر دوش می‌کشد. این رویکرد مینی‌مالیستی، تضاد عجیبی با شلوغی و آشوب شهر گاتهام ایجاد کرد که به غنای دراماتیک اثر افزود.

زنگ تفریح: وقتی ویولنسل جای خنده را گرفت!

آیا می‌دانستید هیلدور گونادوتیر در زمان ساخت موسیقی جوکر، همزمان روی سریال «چرنوبیل» (Chernobyl) هم کار می‌کرد؟ او از صداهای ضبط شده در یک نیروگاه اتمی واقعی برای آن سریال استفاده کرده بود، اما برای جوکر، منبع الهامش فقط و فقط تنهایی خودش در یک اتاق تاریک با ویولنسلش بود. نکته خنده‌دار و عجیب اینجاست که او آنقدر غرق در فضای تاریک جوکر شده بود که وقتی برای اولین بار واکین فینیکس را از نزدیک دید، به جای سلام کردن، شروع کرد به زمزمه کردن نت‌های غمگین! فینیکس هم که در نقش فرو رفته بود، به جای تعجب، با او همراهی کرد. انگار این دو نفر بدون کلام و فقط با فرکانس‌های صوتی به یک درک مشترک از جنون رسیده بودند. هیلدور بعدها گفت که ویولنسل او در این فیلم، نه یک ساز، بلکه تنها دوستی بود که آرتور فلک در تمام عمرش داشت.

شکستن سد جنسیتی؛ اولین زن برنده اسکار موسیقی متن

موفقیت هیلدور گونادوتیر در جوکر، یک نقطه عطف تاریخی در صنعت سینما بود. او با این اثر توانست به اولین زنی تبدیل شود که به تنهایی برنده جایزه اسکار بهترین موسیقی متن (Best Original Score) می‌شود. پیش از او، آهنگسازان زن دیگری نامزد شده یا در بخش‌های مشترک برنده شده بودند، اما هیلدور با اقتدار کامل و در رقابتی تنگاتنگ با بزرگانی چون جان ویلیامز، این جایزه را به خانه برد. این اتفاق کلیشه‌های هالیوود را که آهنگسازی فیلم‌های تاریک و روان‌شناختی را عمدتاً حوزه‌ای مردانه می‌دانست، در هم شکست. هیلدور ثابت کرد که ظرافت‌های زنانه در ترکیب با درک عمیق از وحشت وجودی، می‌تواند منجر به خلق اتمسفری شود که هیچ مردی قادر به تصور آن نبوده است. او با این برد، راه را برای نسل جدیدی از آهنگسازان زن در پروژه‌های بزرگ بلاک‌باستر هموار کرد.

تفاوت با تم‌های ارکسترال کلاسیک بتمن

وقتی به موسیقی‌های قبلی دنیای بتمن فکر می‌کنیم، کارهای حماسی دنی الفمن (Danny Elfman) یا تم‌های کوبنده و پرانرژی هانس زیمر (Hans Zimmer) در سه‌گانه نولان به ذهن می‌آیند. اما هیلدور گونادوتیر آگاهانه از تمام آن الگوها فاصله گرفت. در موسیقی جوکر ۲۰۱۹، خبری از شیپورهای پیروزمندانه یا ضرب‌آهنگ‌های نظامی برای نشان دادن قدرت نیست. موسیقی او «درونی» است، نه «بیرونی». در حالی که زیمر بر آشوب شهری و اکشن تمرکز داشت، هیلدور بر فرسایش روح تمرکز کرد. او به جای استفاده از یک ارکستر بزرگ ۱۰۰ نفره، بر تک‌نوازی‌های ویولنسل که به تدریج با صداهای الکترونیک و ارکسترال ترکیب می‌شدند، تکیه کرد. این تفاوت تماتیک نشان داد که جوکر یک فیلم کمیک‌بوکی معمولی نیست، بلکه یک درام اجتماعی است که اتفاقاً در دنیای دی‌سی روایت می‌شود.

تحلیل روان‌پزشکی از دریچه نت‌ها

از منظر روان‌شناختی، موسیقی جوکر بازتاب‌دهنده فرآیند «گسستگی روانی» (Psychological Dissociation) است. ملودی اصلی که مدام تکرار می‌شود اما هر بار کمی تغییر شکل می‌دهد، شبیه به افکار وسواسی آرتور است. هیلدور با استفاده از میکرو-تونالیته (Microtonality) یعنی فواصل بین پرده‌های موسیقی که گوش ما به آن عادت ندارد، حسی از ناپایداری و «درست نبودن اوضاع» را القا می‌کند. این نت‌ها به لحاظ علمی باعث ایجاد اضطراب خفیف در شنونده می‌شوند. موسیقی به ما می‌گوید که آرتور در حال غرق شدن است و جامعه به جای نجات او، فقط نظاره‌گر است. در واقع، موسیقی متن جوکر یک مطالعه موردی موسیقایی درباره افسردگی بالینی و تبدیل آن به خشم انفجاری است. هر آرشه روی سیم ویولنسل، گویی خراشی بر روح رنجور آرتور است که در نهایت به زخمی عمیق و غیرقابل درمان تبدیل می‌شود.

تکنیک ضبط؛ صدای محیط یا صدای ذهن؟

یکی از اسرار پشت‌پرده تولید این موسیقی، نحوه ضبط آن است. هیلدور گونادوتیر فقط به دنبال صدای تمیز استودیویی نبود. او از تکنیکی به نام «رزونانس فضایی» استفاده کرد تا صدای ویولنسل به گونه‌ای به گوش برسد که گویی در یک راهروی بتنی یا یک آپارتمان خالی طنین‌انداز شده است. این کار باعث شد مرز بین موسیقی متن (Score) و طراحی صدا (Sound Design) از بین برود. در بسیاری از صحنه‌ها، مخاطب متوجه نمی‌شود صدایی که می‌شنود موسیقی است یا صدای لوله‌های آب گاتهام یا صدای باد در خیابان. این درهم‌تنیدگی باعث تقویت واقع‌گرایی فیلم شد. هیلدور معتقد بود که ذهن آرتور پر از نویزهای محیطی است که او آن‌ها را به شکل ملودی می‌شنود. بنابراین، موسیقی او بازتابی از درک شنوایی تحریف‌شده یک فرد مبتلا به سایکوز (Psychosis) است.

زنگ تفریح: اسکار در آشپزخانه!

شاید تصور کنید آهنگسازان بزرگ اسکارشان را در ویترین‌های مجلل نگه می‌دارند، اما هیلدور گونادوتیر داستان متفاوتی دارد. او در مصاحبه‌ای با خنده گفت که مدتی اسکارش را روی میز آشپزخانه گذاشته بود تا بچه‌هایش با آن بازی کنند! هیلدور می‌گوید سنگینی مجسمه اسکار به او یادآوری می‌کند که برای رسیدن به آن، چقدر ویولنسلش را روی شانه‌هایش حمل کرده است. جالب اینجاست که او در شب مراسم اسکار، لباسی پوشیده بود که جیب داشت، چون می‌خواست میان‌وعده‌هایش را با خود ببرد! این سادگی و بی‌آلایشی در تضاد عجیبی با موسیقی تیره و سنگین او برای جوکر قرار دارد. او ثابت کرد که برای خلق تاریک‌ترین آثار هنری، لزوماً نباید خودت هم آدم تاریکی باشی؛ فقط کافی است گوش شنوایی برای دردهای پنهان جهان داشته باشی.

تأثیر موسیقی بر ریتم تدوین فیلم

تدوینگر فیلم، جف گروت (Jeff Groth)، نیز به شدت تحت تأثیر ساخته‌های هیلدور بود. او تعریف می‌کند که در بسیاری از صحنه‌ها، به جای اینکه موسیقی را بر اساس طول پلان‌ها ببرد، پلان‌ها را بر اساس کشش نت‌های ویولنسل کوتاه و بلند می‌کرد. این یعنی موسیقی متن جوکر عملاً به عنوان مترونوم (Metronome) کل فیلم عمل کرد. در صحنه‌ای که آرتور روی پله‌ها می‌رقصد، ریتم تدوین دقیقاً با اوج گرفتن لایه‌های ارکسترال هماهنگ است. این هم‌افزایی بین موسیقی و تدوین باعث شد که فیلم دارای یک جریان ارگانیک و پیوسته باشد، به طوری که بیننده احساس نمی‌کند موسیقی به زور به صحنه تزریق شده است. موسیقی از دل تصاویر می‌جوشد و تصاویر در بستر موسیقی نفس می‌کشند. این یکی از نایاب‌ترین نمونه‌های همکاری در سینماست که در آن همه اجزا به نفع یک بینش هنری واحد کنار هم قرار گرفته‌اند.

فلسفه «نت‌های مرده» در موسیقی جوکر

هیلدور در مصاحبه‌های تخصصی‌اش از مفهومی به نام «نت‌های مرده» یا «صداهای خاموش» صحبت کرده است. او معتقد است که بخش بزرگی از موسیقی جوکر، در سکوت‌ها و طنین‌های پس از قطع شدن صدا نهفته است. او از نوازندگانش می‌خواست که سازهایشان را به شکلی بنوازند که گویی در حال تلاش برای تولید صدا هستند اما خسته شده‌اند. این استعاره‌ای مستقیم از زندگی آرتور فلک است؛ مردی که می‌خواهد دیده و شنیده شود، اما صدایش در گلو خفه می‌شود. استفاده از هارمونیک‌های (Harmonics) بسیار زیر و لرزان روی ویولنسل، حس ناپایداری ذهنی را منتقل می‌کند. این جزئیات فنی ریز که شاید مخاطب عادی متوجه آن‌ها نشود، در سطح ناخودآگاه تأثیر مخربی بر آرامش تماشاگر می‌گذارند و او را کاملاً با وضعیت متزلزل قهرمان داستان همراه می‌کنند.

میراث جوکر در موسیقی مدرن سینما

پس از موفقیت خیره‌کننده موسیقی متن جوکر، موج جدیدی در آهنگسازی فیلم به راه افتاد. کارگردانان و تهیه‌کنندگان متوجه شدند که برای ایجاد تأثیر عمیق، لزوماً به تم‌های ملودیک و بزرگ نیاز ندارند و «بافت صوتی» (Texture) می‌تواند به اندازه ملودی قدرتمند باشد. موسیقی هیلدور الهام‌بخش بسیاری از فیلم‌های مستقل و درام‌های روان‌شناختی سال‌های اخیر شده است. او نشان داد که چگونه می‌توان با استفاده از یک ساز سنتی مانند ویولنسل و ترکیب آن با تکنولوژی‌های مدرن، صدایی کاملاً نو و معاصر خلق کرد. میراث جوکر نه تنها در جوایز آن، بلکه در تغییر نگرش هالیوود به آهنگسازان مینیمالیست و تجربی نهفته است. هیلدور گونادوتیر با این اثر، استانداردی را تعریف کرد که تا سال‌ها به عنوان مرجع برای نمایش صوتیِ رنج بشر در سینما شناخته خواهد شد.

جمع‌بندی نهایی

موسیقی متن جوکر اثری است که فراتر از استانداردهای معمول سینمایی ایستاده و به عنوان یک مطالعه عمیق در روان‌شناسی صدا شناخته می‌شود. هیلدور گونادوتیر با هوشمندی تمام، ویولنسل را به زبان گویای مردی تبدیل کرد که جامعه او را به سکوت واداشته بود. این موسیقی با لایه‌بندی‌های پیچیده، استفاده از سازهای ابداعی و رویکردی که بازیگر را در مرکز خلق اثر قرار می‌داد، توانست اتمسفری خلق کند که همزمان زیبا، ترسناک و بی‌نهایت غم‌انگیز است. موفقیت تاریخی این اثر در فصل جوایز، پیامی روشن به صنعت سینما بود: اصالت و تجربه‌گرایی همچنان می‌توانند مخاطبان جهانی را مسحور کنند. جوکر بدون این نت‌های کشیده و سنگین، قطعاً نیمی از روح و تأثیرگذاری خود را از دست می‌داد؛ چرا که این موسیقی بود که جنون آرتور فلک را به یک تراژدی شاعرانه تبدیل کرد.

شما درباره صدای جنون چه فکر می‌کنید؟

آیا هنگام تماشای جوکر، موسیقی هیلدور گونادوتیر توانست حس اضطراب یا همزادپنداری با آرتور را در شما بیدار کند؟ به نظر شما کدام سکانس فیلم با موسیقی‌اش ماندگارتر شد؟ نظرات و تحلیل‌های شخصی خود را درباره این شاهکار شنیداری با ما و دیگر خوانندگان در بخش دیدگاه‌ها به اشتراک بگذارید؛ ما مشتاقانه منتظر خواندن تجربه‌های متفاوت شما هستیم!