فیلم Never Look Away (2018) هرگز روی برنگردان | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

چند روز پیش که در آشفته‌بازار پیدا کردن یک اثر سینمایی اصیل و جان‌دار سرگردان بودم، بار دیگر به این حقیقت رسیدم که پیدا کردن فیلمی که واقعاً با علایق و سلایق ما جور باشد چقدر دشوار شده است. وقتی سال‌ها بیننده مشتاق سینما باشید، بیشتر آثار برجسته را دیده‌اید و الگوریتم‌های پیشنهاد فیلم یا نمرات IMDB و کامنت‌های سطحی کاربران دیگر قابل اعتماد نیستند. شوربختانه این روزها نقدها هم آدم را سرخورده می‌کنند. در چنین شرایطی است که آدم به غریزه و آزمون و خطا پناه می‌برد تا ناگهان شاهکاری مثل فیلم Never Look Away را کشف کند؛ اثری ۱۸۹ دقیقه‌ای محصول سال ۲۰۱۸ به کارگردانی فلوریان هنکل فون دونرسمارک (Florian Henckel von Donnersmarck) که پیش‌تر با ساخت شاهکار زندگى دیگران The Lives of Others نامش را در تاریخ سینما ثبت کرده بود. آیا اثر جدید او توانسته همان جادوی افشای حقیقت از دل خفقان را تکرار کند؟ در این مقاله می‌خواهیم ابعاد مختلف این درام حماسی و روان‌شناختی را بررسی کنیم و ببینیم چطور هنر می‌تواند جنایات خاموش تاریخ را رسوا کند.

شناسنامه فیلم Never Look Away

فیلم Never Look Away با نام اصلی (Werk ohne Autor) محصول سال ۲۰۱۸ کشور آلمان است. این فیلم به نویسندگی و کارگردانی فلوریان هنکل فون دونرسمارک (Florian Henckel von Donnersmarck) ساخته شده و موسیقی متن مسحورکننده آن توسط آهنگساز بزرگ معاصر، مکس ریکتر (Max Richter) تنظیم شده است. بازیگران اصلی فیلم عبارتند از تام شیلینگ (Tom Schilling) در نقش کورت بارنرت، سباستین کخ (Sebastian Koch) در نقش پروفسور کارل زباند، پاولا بیر (Paula Beer) در نقش الی و ساسکیا روزندال (Saskia Rosendahl) در نقش عمه الیزابت. این اثر از زندگی واقعی نقاش نامدار آلمانی، گرهارد ریشتر (Gerhard Richter) الهام گرفته شده است.

حضور سباستین کخ در این اثر، برای کسانی که بازی درخشان او را در فیلم زندگی دیگران به یاد دارند، یک غنیمت بزرگ است. او در این فیلم نقش دراکولای مدرنی را بازی می‌کند که زیر پوشش پزشکی مهربان و عالی‌رتبه، قساوت‌های رژیم نازی را پیش برده است. فیلم با بودجه‌ای محدود ساخته شد و در گیشه آمریکای شمالی کمی بیش از یک میلیون دلار فروخت، اما نامزدی در دو رشته بهترین فیلم غیرانگلیسی‌زبان و بهترین فیلم‌برداری در جایزه اسکار، جایگاه هنری آن را تثبیت کرد. این اثر برای دومین بار در تاریخ سینمای آلمان موفق شد در بیش از یک رشته نامزد اسکار شود و توجه منتقدان جهانی را به خود جلب کند.

داستان فیلم: تقاطع درد، هنر و جنایت نازی‌ها

روایت فیلم در دهه ۱۹۳۰ و در دوران حکومت نازی‌ها در آلمان آغاز می‌شود. کورت بارنرت پسربچه خجالتی و حساسی است که علاقه شدیدی به خاله جوانش، الیزابت دارد. الیزابت او را به گالری‌های هنری می‌برد و راز دیدن زیبایی‌های جهان را یادش می‌دهد: هرگز روی برنگردان، زیرا هرچه واقعی است زیباست. اما الیزابت به تدریج نشانه‌هایی از اختلال روان‌پزشکی روان‌گسیختگی (اسکیزوفرنی) بروز می‌دهد. با اجرای قوانین به‌نژادی نازی‌ها، الیزابت به دست پزشک ارشد، پروفسور کارل زباند با بازی سباستین کخ، دستگیر شده و در نهایت در اتاق‌های گاز برنامه‌های پاک‌سازی نژادی به قتل می‌رسد. کورت که شاهد ربوده شدن خاله‌اش بوده، بدون درک کامل جنایت، این تروما را در اعماق روان خود ثبت می‌کند.

پس از پایان جنگ جهانی دوم و با تقسیم آلمان، کورت در آلمان شرقی تحت رژیم کمونیستی بزرگ می‌شود و در آکادمی هنر به تحصیل می‌پردازد. او در آنجا مجبور است طبق دستور حزب، هنر رئالیسم سوسیالیستی و دیوارنگاری‌های ایدئولوژیک خلق کند. در همین دوران او عاشق دختری به نام الی با بازی پاولا بیر می‌شود. الی دانشجوی پارچه‌بافی و دختر همان پروفسور کارل زباند است؛ پزشکی که ناپدید شدن مدارک نازی بودنش را مدیون نجات دادن زن یک افسر ارشد شوروی هنگام زایمان است. پروفسور زباند که مخفیانه به فعالیت‌های پزشکی خود ادامه می‌دهد، با رابطه‌شان مخالفت می‌کند و حتی دست به جنایتی خاموش علیه دخترش می‌زند تا نسلی از کورت باقی نماند، بدون اینکه کورت از هویت واقعی این مرد خبر داشته باشد.

کورت و الی پیش از ساخته شدن دیوار برلین به آلمان غربی فرار می‌کنند. کورت در آکادمی هنرهای زیبای دوسلدورف ثبت‌نام می‌کند، جایی که هنر مدرن و انتزاعی در اوج است. او مدت‌ها در یافتن هویت هنری خود ناکام می‌ماند تا اینکه تصادفاً شروع به کشیدن نقاشی بر اساس عکس‌های قدیمی خانوادگی می‌کند. او پرتره خاله الیزابت، خودش در بچگی و عکس پروفسور زباند را روی بوم می‌آورد و با تکنیک خاصی آن‌ها را تار می‌کند. وقتی زباند برای اولین بار این شاهکارها را کنار هم می‌بیند، ناگهان متوجه می‌شود که هنر بدون آنکه کورت بداند، جنایتکار هولوکاست را شناسایی کرده و نازی خائن را روانه کابوسی جاودانه کرده است.

معمای پرتره‌های تار؛ هنر چگونه جنایتکاران هولوکاست را رسوا می‌کند؟

سؤال بنیادی که فیلم پیش روی بیننده قرار می‌دهد این است که هنر چگونه می‌تواند ناخودآگاه تاریخی را بیدار کند؟ کورت در غرب، پس از عبور از مکاتب مدرنیستی غربی، به درک تازه‌ای از حقیقت می‌رسد. او متوجه می‌شود که عکس‌های واقعی اخبار و آلبوم‌های خانوادگی حاوی شواهدی دست‌نخورده از روح زمانه هستند. تکنیک او در تار کردن خیس روی خیس نقاشی‌های فوتورئالیستی، نه‌تنها حس واقعیت را نابود نمی‌کند، بلکه لایه‌ای از ابهام روان‌شناختی به آن می‌افزاید که بیننده را مجبور به تعمق می‌سازد.

هنگامی که او عکسقاتل خاله‌اش یعنی پروفسور زباند را در کنار عکس خاله‌اش و پوستر آگهی‌های نازی می‌کشد، هیچ کینه‌توزی آگاهانه‌ای در کار نیست. او حتی دقیقاً نمی‌داند این سه تصویر چه پیوند خونی و جنایی شومی با هم دارند. این هنرِ خالص و عاری از کینه است که به شکلی معجزه‌آسا تقاطع تاریخ و جنایت را کشف می‌کند. فیلم نشان می‌دهد چطور هنر با تکیه بر عواطف انسانی می‌تواند بر خشک‌اندیشی و فراموشی تاریخی پیروز شود.

شبح واقعی گرهارد ریشتر در قاب تصویر

داستان فیلم بر اساس زندگی واقعی گرهارد ریشتر، یکی از گران‌قیمت‌ترین و تاثیرگذارترین نقاشان زنده جهان ساخته شده است. خاله او، ماریان شونفلدر، به جرم ابتلا به اسکیزوفرنی در سال ۱۹۴۵ در طرح به‌نژادی نازی‌ها کشته شد و داماد خانواده، دکتر هاینریش اولبروس، از پزشکان ارشد نازی بود که در این طرح دست داشت. دانسته هولناکی که در فیلم تصویر می‌شود عینا در واقعیت رخ داده است.

با این حال، ریشتر واقعی پس از اکران فیلم واکنش‌های متناقضی نشان داد و مدعی شد دونرسمارک داستان او را بیش از حد دراماتیزه کرده است. اما ارزش فیلم در این است که از یک بیوگرافی ساده فراتر می‌رود و تحول هنر معاصر آلمان را از دل خاکسترهای جنگ جهانی دوم تا شکوفایی دهه ۱۹۶۰ میلادی بررسی می‌کند.

سایه سنگین نازی‌ها بر روان‌پزشکی و هنر منحط

فیلم Never Look Away به زیبایی دو مفهوم هنر منحط (Degenerate Art) و برنامه پاک‌سازی نژادی نازی‌ها را به هم پیوند می‌زند. در ابتدای فیلم، مسئولان نازی آثار هنری مدرن را به عنوان مجنونانه و مفسدانه در موزه‌ها به تمسخر می‌گذارند. هم‌زمان، انسان‌هایی که دچار اختلالات روانی یا جسمی بودند به عنوان وجودهای بی‌ارزش برای زیست شناسایی و نابود می‌شدند.

این تفکر فیلترشده و ایدئولوژیک، هنر و انسان را تنها زمانی محترم می‌شمارد که در خدمت قدرت باشد. نازی‌ها ابایی از کتابسوزان و سانسور نداشتند. فیلم ثابت می‌کند هرگاه ایدئولوژی بر جامعه حاکم شود، نخستین قربانیان آن هنرمندان آزاداندیش و ضعیف‌ترین اقشار جامعه خواهند بود.

وقتی هنر ایدئولوژیک جایگزین حقیقت می‌شود

بخش آلمان شرقی فیلم، نمایش‌دهنده تراژدی دیگری است: تبدیل هنر به ابزار تبلیغاتی کمونیسم. کورت در آکادمی هنر شرقی یاد می‌گیرد که فقط باید کارگران شاد و سربازان قهرمان را نقاشی کند. در این نظام، هرگونه فردیت و مواجهه با دردهای درون ممنوع است. معلم آکادمی به صراحت می‌گوید من کلمه من را دوست ندارم، فقط ما وجود دارد.

فیلم نشان می‌دهد که هنر سفارشی چطور روح هنرمند را خفه می‌کند. فرار کورت به غرب، فرار از فرم به سوی معناست؛ جایی که او در نهایت می‌فهمد هنر واقعی از دل تجربه شخصی، دردها و تراژدی‌های زیسته بیرون می‌آید نه دستورالعمل‌های حزبی.

بازی خاموش سباستین کخ در نقش یک جلاد مدرن

سباستین کخ در نقش پروفسور زباند، شخصیتی پیچیده و ترسناک را خلق کرده است. او جنایتکاری است که لباس سفید پزشکی به تن دارد و خود را خادم سلامت جامعه می‌داند. زباند نمونه بارز ابتذال شر است؛ فردی که بدون هیچ پشیمانی، دستور عقیم‌سازی و قتل هزاران بی‌گناه را امضا کرده و پس از سقوط رژیم نازی نیز با تغییر رنگ، به زندگی آرام خود ادامه می‌دهد.

تقابل او با کورت، تقابل دو دنیای متفاوت است: دنیای نظم آهنین و بی‌رحم شناختی در برابر دنیای احساس، شهود و هنر. بازی کخ به قدری دقیق است که خواننده حس تحقیر و خشم را در تمام سکانس‌های حضور او احساس می‌کند.

موسیقی مکستریک و نوری که بر تاریکی تاریخ می‌تابد

فیلم‌برداری مسحورکننده کالب دشاندل (Caleb Deschanel) به همراه موسیقی مکس ریکتر، فضای بصری و شنیداری بی‌نظیری ایجاد کرده است. استفاده از رنگ‌های گرم در دوران کودکی و حرکت به سمت رنگ‌های سرد و خاکستری در دوران جنگ و آلمان شرقی، تغییرات روحی قهرمان داستان را ملموس می‌کند.

موسیقی مکس ریکتر در سکانس خلق نقاشی‌های فوتورئالیستی، اوج هیجان عاطفی فیلم است. این موسیقی مانند صاعقه‌ای است که تاریکی ناخودآگاه کورت را شکافته و حقیقت پوشیده شده در تاریخ آلمان را آشکار می‌کند.

چرا این درام سه ساعته آلمانی اسکار را تکان داد؟

شاید در نگاه اول مدت زمان سه ساعته فیلم برای مخاطب امروز طولانی به نظر برسد، اما ریتم متین و کلاسیک فیلم Never Look Away مانع از خستگی بیننده می‌شود. این اثر نشان داد که سینمای آلمان همچنان قدرت بازخوانی تاریخ ننگین خود را با زبان هنر دارد.

نامزدی اسکار در دو رشته برای یک فیلم غیرانگلیسی‌زبان، اثبات کرد که مفاهیمی مثل آزادی بیان، ترومای جمعی و قدرت التیام‌بخش هنر محدود به جغرافیای خاصی نیست و می‌تواند مخاطب جهانی را مجذوب خود کند.

دیالوگی ماندگار برای فرار از زوال بشریت

پیام اصلی فیلم در جمله معروف خاله الیزابت خلاصه شده است: هرگز روی برنگردان. این جمله عصاره مواجهه با واقعیت است. فیلم به ما می‌گوید به جای انتقام‌جویی کور، باید به سلاح عشق، هنر و انسانیت مجهز شویم تا از کالبدهای ما دیوهای انسان‌کش برون آیند و فروغ آدمیت راه در قلب‌هایمان بگشاید.

پنج اثر سینمایی پیشنهادی پس از تماشای این شاهکار

اگر از تماشای فیلم Never Look Away لذت برده‌اید و به درام‌های تاریخی، هنر محور و روان‌شناختی علاقه دارید، تماشای این پنج اثر سینمایی را به شما پیشنهاد می‌کنم:

۱. The Lives of Others (2006): شاهکار قبلی دونرسمارک درباره سیستم نظارتی آلمان شرقی و قدرت تحول‌آفرین هنر در روح انسان.

۲. The Counterfeiters (2007): درامی برنده اسکار درباره عملیات جعل اسکناس توسط زندانیان هنرمند در اردوگاه‌های نازی.

۳. Mr. Turner (2014): فیلمی تحسین‌شده درباره زندگی، جنون و روند خلاقیت هنری ویلیام ترنر، نقاش معروف بریتانیایی.

۴. Frantz (2016): درامی عاشقانه و سیاه و سفید درباره ترومای پس از جنگ جهانی اول و پیوند غم‌انگیز دو خانواده آلمانی و فرانسوی.

۵. Labyrinth of Lies (2014): سریالی تاریخی درباره تلاش یک دادستان جوان برای افشای جنایات نازی‌ها در دادگاه‌های فرانکفورت.

جمع‌بندی نهایی

فیلم Never Look Away اثری باشکوه و چندلایه است که فراتر از یک بیوگرافی ساده، به کالبدشکافی نسبت میان هنر، ایدئولوژی و ترومای تاریخی می‌پردازد. دونرسمارک با ریتمی کلاسیک و ساختاری منسجم، نشان می‌دهد که چگونه حقیقت، حتی اگر زیر خروارها سانسور و سرکوب مدفون شود، در نهایت از دل بوم‌های نقاشی و ناخودآگاه هنرمند زبانه می‌کشد. این فیلم یادآوری می‌کند که برای عبور از تیرگی‌های روزگار، چاره‌ای جز مواجهه مستقیم با واقعیت نداریم؛ چرا که هرچه واقعی است، در نهایت زیبایی و نجات‌بخشی خود را آشکار خواهد کرد.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

فیلم دیگر هرگز نگو هرگز – نقد، بررسی و خلاصه داستان – Never Say Never Again (1983)

فیلم هرگز، ندرتا، گاهی، همیشه – خلاصه داستان، نقد و بررسی – Never Rarely Sometimes Always 2020

فیلم ربوده شده – SPIRITED AWAY – معرفی و نقد و بررسی

فیلم Knox Goes Away (2023) – معرفی و بررسی و نقد

ذهن بزرگسال مبتلا به ADHD هرگز آرام‌وقرار ندارد؛ همچون پرنده‌ای مجنون که از این شاخه به آن شاخه…

انیمیشن ربوده شده از هایائو میازاکی – خلاصه داستان، نقد و بررسی – Spirited Away 2001