پایان‌بندی راننده تاکسی؛ آیا تراویس یک منجی بود یا یک قاتل زنجیره‌ای؟

شناسنامه فیلم راننده تاکسی (Taxi Driver)

کارگردان: مارتین اسکورسیزی (Martin Scorsese)
شرکت سازنده: کلمبیا پیکچرز (Columbia Pictures)
بازیگران اصلی و نقش‌ها:
رابرت دنیرو در نقش تراویس بیکل (راننده تاکسی و ضدقهرمان داستان)
جودی فاستر در نقش آیریس (دختربچه فراری و تن‌فروش)
هاروی کایتل در نقش متیو یا همان «اسپورت» (دلال محبت)
سیبیل شفرد در نقش بتسی (کارمند ستاد انتخاباتی)
آلبرت بروکس در نقش تام (همکار بتسی)

داستان و اتمسفر؛ سقوط در قلب سیاهی

تراویس بیکل، مردی منزوی و دچار بی‌خوابی مفرط، شب‌ها در خیابان‌های نیویورک تاکسی می‌راند و با نفرت به «آشغال‌هایی» که پیاده‌روها را پر کرده‌اند نگاه می‌کند. او تلاش می‌کند با بتسی، زنی که نماد پاکی و فرشته‌گونی در ذهن اوست، ارتباط بگیرد اما ناشی‌گری اجتماعی‌اش باعث شکست سنگینی می‌شود. این شکست، محرکی می‌شود تا تراویس به سمت افراط‌گرایی و مسلح شدن حرکت کند. او ابتدا قصد دارد سناتور پالانتین را ترور کند، اما وقتی در این کار ناموفق می‌ماند، هدفش را به سمت نجات «آیریس»، دختربچه‌ای که زیر سلطه یک دلال محبت است، تغییر می‌دهد. فیلم با یک حمام خون وحشتناک به اوج می‌رسد؛ جایی که تراویس تمام خشم سرکوب‌شده‌اش را با گلوله خالی می‌کند. حال و هوای فیلم سنگین، نئونی، کثیف و به شدت پارانوئیک است که با موسیقی جاز محزون برنارد هرمن، تنهایی مطلق بشری را فریاد می‌زند.

قهرمان یا سایکوپات؛ مسئله این است!

بزرگ‌ترین پارادوکس راننده تاکسی در این است که تراویس بیکل از نظر پزشکی و اخلاقی یک «سایکوپات» (Psychopath) یا حداقل یک فرد به شدت روان‌پریش است، اما پایان فیلم او را به عنوان یک «قهرمان ملی» در روزنامه‌ها معرفی می‌کند. این دقیقاً همان نیشخند گزنده اسکورسیزی به جامعه است. تراویس کسی بود که فقط می‌خواست شلیک کند؛ برای او فرقی نداشت که قربانی سناتور باشد یا یک دلال محبت. او به دنبال تخلیه خشم بود و تصادفاً این خشم در مسیری قرار گرفت که جامعه آن را «پاکسازی» نامید. اگر او سناتور را کشته بود، امروز به عنوان یک تروریست منفور شناخته می‌شد. اما چون سراغ جنایتکاران زیرزمینی رفت، مدال افتخار گرفت. این نشان می‌دهد که تفاوت بین قهرمان و جانی در بسیاری از مواقع، نه در ذات عمل، بلکه در هدف‌گذاری و شانس خلاصه می‌شود. تراویس در واقع یک بمب ساعتی بود که در مکان درستی منفجر شد، اما این به معنای سالم بودن او نیست. او همچنان همان آدم خطرناکی است که در سکانس آخر با نگاهی لرزان به آینه نگاه می‌کند؛ نگاهی که می‌گوید این جنون هنوز تمام نشده است.

زنگ تفریح: سس گوجه‌فرنگی به جای خون!

جالب است بدانید که در سکانس فینال و آن تیراندازی معروف، اسکورسیزی با مشکل جدی اداره سانسور مواجه شد. خون‌ها به قدری قرمز و واقعی بودند که فیلم داشت درجه X (مخصوص بزرگسالان و مشابه فیلم‌های غیراخلاقی) می‌گرفت. اسکورسیزی برای فرار از این وضعیت، رنگ فیلم را در آن سکانس کمی «دی‌ساتوره» (Desaturated) یا مرده کرد تا خون‌ها به جای قرمز روشن، متمایل به قهوه‌ای یا حنایی به نظر برسند. نتیجه کار به طرز عجیبی وحشتناک‌تر و رئالیستی‌تر شد! اسکورسیزی بعدها با خنده گفت: «آن‌ها فکر کردند با این کار فیلم ملایم‌تر می‌شود، اما در واقع کابوس‌وارتر شد.»

نظریه رویا؛ آیا تراویس واقعاً جان باخت؟

یکی از قوی‌ترین تئوری‌ها درباره پایان‌بندی راننده تاکسی این است که تمام سکانس‌های بعد از تیراندازی، یعنی نامه تشکر والدین آیریس، تیتر روزنامه‌ها و ملاقات دوباره با بتسی، همگی رویای دم مرگ تراویس هستند. طرفداران این نظریه به نمای «روی سر» (Overhead Shot) دوربین اشاره می‌کنند که مانند خروج روح از بدن است. حرکت دوربین در آن صحنه بسیار آرام و غیرزمینی است. علاوه بر این، خیلی بعید به نظر می‌رسد که کسی با آن حجم از جراحات و تیر خوردن به گردن و شکم، نه تنها زنده بماند، بلکه هیچ مجازات قانونی هم نشود و پلیس او را به خاطر قتل چندین نفر (حتی اگر جنایتکار باشند) بازداشت نکند. این پایان «بیش از حد رویایی» به نظر می‌رسد و احتمالاً تصویری است که تراویس در لحظه جان دادن دوست داشت از خود به یادگار بگذارد: یک منجی محبوب که بالاخره بتسی او را تحسین می‌کند. با این حال، اسکورسیزی و نویسنده فیلم، پل شریدر، بارها گفته‌اند که پایان واقعی است، اما قصد داشتند آن را طوری بسازند که حس یک هذیان را منتقل کند.

ریشه‌های واقعی؛ از پل شریدر تا آرتور برمر

شخصیت تراویس بیکل و پایان‌بندی او از هیچ نیامده است. پل شریدر، نویسنده فیلمنامه، این متن را در دورانی نوشت که خودش دچار فروپاشی روانی شده بود، در ماشینش زندگی می‌کرد و به سینماهای پورن پناه می‌برد. او تراویس را بر اساس شخصیت خودش و همچنین «آرتور برمر» نوشت؛ کسی که قصد داشت جورج والاس (نامزد ریاست جمهوری) را ترور کند. برمر در یادداشت‌هایش نوشته بود که فقط می‌خواهد «کسی» باشد و دیده شود. این دقیقاً همان چیزی است که در پایان فیلم می‌بینیم؛ تراویس به هدفش می‌رسد. او دیده می‌شود. جامعه‌ای که او را نادیده گرفته بود، حالا مجبور است عکسش را روی صفحه اول روزنامه چاپ کند. این ریشه تاریخی نشان می‌دهد که راننده تاکسی نه یک فیلم فانتزی، بلکه یک مطالعه موردی دقیق بر روی «تروریسم فردی» و نیاز بیمارگونه به شهرت (حتی از طریق بدنامی) است که در دهه هفتاد میلادی در آمریکا به شدت رواج یافته بود.

روان‌پزشکی و مجتمع شوالیه سفید

از منظر روان‌شناسی، تراویس دچار چیزی است که به آن «مجتمع منجی» (Messiah Complex) یا «شوالیه سفید» می‌گویند. او نیاز دارد کسی را نجات دهد تا خودش را از غرق شدن در پوچی نجات داده باشد. او برای نجات آیریس، دست به خشونتی می‌زند که خودش هم بخشی از آن کثافت است. پایان فیلم نشان‌دهنده شکست درمان است؛ جامعه به جای اینکه او را در تیمارستان بستری کند، به او مدال می‌دهد. این باعث تقویت رفتارهای ضداجتماعی او می‌شود. در سکانس فینال، وقتی تراویس با انگشت خونی به سرش اشاره می‌کند و ادای شلیک کردن را درمی‌آورد، در واقع دارد به پلیس و جامعه می‌خندد. او می‌داند که بیمار است، اما خوشحال است که بقیه این بیماری را «شجاعت» نامیده‌اند. این دقیقاً همان دلیلی است که او را در زمره خطرناک‌ترین کاراکترهای سینمایی قرار می‌دهد؛ کسی که جنونش توسط افکار عمومی مشروعیت یافته است.

بازتاب در رسانه‌ها و تاثیرات مخرب واقعی

تاثیر پایان‌بندی راننده تاکسی از پرده سینما فراتر رفت و به یک فاجعه واقعی تبدیل شد. «جان هینکلی» (John Hinckley Jr.) کسی بود که با دیدن این فیلم، عاشق جودی فاستر شد و برای اینکه توجه او را جلب کند، دقیقاً مثل تراویس بیکل سعی کرد رئیس‌جمهور وقت آمریکا (رونالد ریگان) را ترور کند. هینکلی در دادگاه اعتراف کرد که پایان فیلم او را متقاعد کرده بود که با یک ترور بزرگ، می‌تواند به قهرمان زندگی فاستر تبدیل شود. این واقعه نشان داد که اسکورسیزی چقدر دقیق توانسته بود روح تاریک و تاثیرپذیر برخی از افراد منزوی جامعه را به تصویر بکشد. فیلم نه تنها یک اثر هنری، بلکه یک هشدار اجتماعی بود که متاسفانه توسط هینکلی به بدترین شکل ممکن تفسیر شد. این تلاقی واقعیت و خیال، یکی از تاریک‌ترین نقاط تاریخ سینمای مدرن است که هنوز هم در دانشکده‌های جرم‌شناسی تدریس می‌شود.

زنگ تفریح: مدل موی موهاک و یک شوخی داخلی!

آن مدل موی عجیب تراویس در پایان فیلم که به «موهاک» (Mohawk) معروف است، ایده یک سرباز واقعی بود. اسکورسیزی رفیقی داشت که در ویتنام جنگیده بود و می‌گفت سربازانی که می‌خواستند به ماموریت‌های انتحاری بروند یا کاملاً قاتی می‌کردند، موهایشان را اینطوری می‌زدند. اما جالب اینجاست که رابرت دنیرو در آن زمان مشغول بازی در فیلم دیگری هم بود و نمی‌توانست واقعاً موهایش را بزند! پس آن موهایی که در فینال می‌بینید، در واقع یک کلاه‌گیس بسیار حرفه‌ای و گران‌قیمت (در آن زمان) بود که ساعت‌ها وقت می‌برد تا روی سر دنیرو بچسبد و طبیعی به نظر برسد. پس آن همه ابهت و ترس، مدیون یک کلاه پلاستیکی است!

جامعه‌شناسی نیویورک؛ شهری که به منجی نیاز داشت

در دهه هفتاد، نیویورک شهری در آستانه ورشکستگی و غرق در فساد بود. سیستم قضایی توان مقابله با جرم و جنایت را نداشت و مردم تشنه عدالت خیابانی بودند. پایان‌بندی راننده تاکسی بازتاب این نیاز توده‌هاست. وقتی پلیس نمی‌تواند دلال محبتی که یک دختربچه را اسیر کرده مجازات کند، تراویس بیکل با اسلحه‌های غیرقانونی‌اش وارد می‌شود. جامعه در پایان فیلم به او به عنوان یک «مصلح اجتماعی» نگاه می‌کند، چون او کاری را انجام داد که سیستم از انجامش عاجز بود. اما اسکورسیزی با هوشمندی نشان می‌دهد که این عدالت خیابانی چقدر خطرناک است. تراویس یک فرد آموزش‌دیده یا دارای ثبات اخلاقی نیست؛ او فقط یک آدم عصبانی است. تبدیل کردن چنین فردی به قهرمان، نشان‌دهنده سقوط ارزش‌های یک جامعه است که برای رسیدن به امنیت، حاضر است چشمش را بر روی جنون یک قاتل ببندد. در واقع، قهرمان شدن تراویس، محکومیت کل جامعه نیویورک است، نه تحسین او.

مقایسه با جوکر؛ میراث تراویس بیکل

نمی‌توان درباره پایان راننده تاکسی حرف زد و به فیلم «جوکر» (Joker 2019) تاد فیلیپس اشاره نکرد. آرتور فلک، نسخه مدرن و کامیک‌بوکی تراویس بیکل است. هر دو در انتها به قهرمانانی برای طبقه فرودست تبدیل می‌شوند، در حالی که هر دو به وضوح از نظر روانی ناپایدار هستند. پایان راننده تاکسی راه را برای سینمایی باز کرد که در آن «آنتاگونیست» جای «پروتاگونیست» را می‌گیرد. تراویس به ما یاد داد که چطور می‌توان برای یک قاتل دلسوزی کرد و حتی در لحظه تیراندازی، برای موفقیتش هورا کشید. این قدرت سینماست که می‌تواند اخلاقیات ما را به بازی بگیرد. در هر دو فیلم، پایان‌بندی با یک نگاه خیره به مخاطب تمام می‌شود؛ نگاهی که می‌پرسد: «شما واقعاً فکر می‌کنید من قهرمانم؟». این میراث تراویس است؛ ایجاد شک در مفاهیم مطلق خیر و شر.

نمای آخر؛ تیک عصبی و واقعیتی که تغییر نکرد

سکانس پایانی فیلم، جایی که تراویس در آینه تاکسی نگاه می‌کند و ناگهان تیک عصبی‌اش برمی‌گردد، کلیدی‌ترین بخش برای فهم سرنوشت اوست. موسیقی برنارد هرمن ناگهان با یک صدای ناهنجار قطع می‌شود. این یعنی صلح و آرامش تراویس موقتی است. او درمان نشده است. او هنوز همان بمب ساعتی است که در ابتدای فیلم بود. بتسی از تاکسی پیاده می‌شود و تراویس به تنهایی در سیاهی شب ناپدید می‌شود. این پایان‌بندی به ما می‌گوید که آدم‌هایی مثل تراویس هیچ‌وقت به آرامش نمی‌رسند. آن‌ها در چرخه بی‌انتهای خشم و تنهایی گرفتارند. جامعه ممکن است او را قهرمان بنامد، اما در درون آن اتاق کوچک و آن تاکسی لرزان، تراویس همچنان همان «تنهاترین مرد خدا» (God’s lonely man) باقی مانده است. اسکورسیزی با این نمای آخر، تمام شکوه قهرمانی تراویس را فرو می‌ریزد و ما را با این حقیقت تلخ تنها می‌گذارد که جنون، درمان‌ناپذیر است.

جمع‌بندی نهایی

پایان‌بندی راننده تاکسی، مرثیه‌ای است برای اخلاقیاتی که در هیاهوی یک کلان‌شهر گم شده‌اند. اسکورسیزی با هوشمندی تمام، به جای مجازات تراویس، او را به مقام قهرمانی رساند تا آینه‌ای در برابر جامعه‌ای بگیرد که به خشونت اعتیاد پیدا کرده است. تراویس بیکل نه قهرمان است و نه منجی؛ او تنها مردی است که از فرط تنهایی و پوچی به سیم آخر زده و تصادفاً در جهت منافع لحظه‌ای افکار عمومی حرکت کرده است. زنده ماندن او در پایان فیلم، بزرگ‌ترین تراژدی داستان است؛ چرا که نشان می‌دهد چرخه خشونت و جنون قرار نیست متوقف شود. این فیلم به ما یادآوری می‌کند که گاهی خطرناک‌ترین آدم‌ها، همان‌هایی هستند که روزنامه‌ها عکسشان را به عنوان قهرمان چاپ می‌کنند و ما در شب‌های تاریک، با خیال راحت در تاکسی‌شان می‌نشینیم.

نظر شما درباره این پایان‌بندی جنجالی چیست؟

آیا شما هم معتقدید که تراویس در انتهای فیلم جان باخته و همه چیز رویای اوست؟ یا فکر می‌کنید اسکورسیزی واقعاً می‌خواست یک قاتل را قهرمان جلوه دهد تا ما را به چالش بکشد؟ تحلیل‌های خود را در بخش نظرات بنویسید تا با هم درباره این شاهکار کالت بحث کنیم.