فلسفه لباس آبی و پر زرق‌وبرق جانگو بعد از آزادی چه بود؟ در فیلم Django Unchained 2012

کارگردان: کوئنتین تارانتینو

شرکت سازنده: کلمبیا پیکچرز (Columbia Pictures) و واینستین کمپانی

بازیگران اصلی و نقش‌ها:
جیمی فاکس در نقش جانگو فریمن،
کریستوف والتس در نقش دکتر کینگ شولتز،
لئوناردو دی‌کاپریو در نقش کالوین کندی،
ساموئل ال. جکسون در نقش استیون و
کری واشینگتن در نقش برومهیلدا فون شافت.

داستان در سال ۱۸۵۸، یعنی دو سال قبل از شروع جنگ داخلی آمریکا اتفاق می‌افتد. جانگو، برده‌ای است که توسط یک دندان‌پزشک آلمانی سابق که حالا جایزه‌بگیر (Bounty Hunter) شده، یعنی دکتر کینگ شولتز، خریداری و آزاد می‌شود. شولتز به کمک جانگو برای شناسایی سه برادر تبهکار نیاز دارد و در عوض قول می‌دهد که پس از اتمام کار، جانگو را در پیدا کردن و نجات همسرش، برومهیلدا، یاری کند. فیلم با لحنی گزنده، خشن و در عین حال شوخ‌طبعانه، تصویری عریان از نژادپرستی در جنوب آمریکا ارائه می‌دهد. این اثر یک وسترن اسپاگتی مدرن است که در آن قهرمان داستان از فرش به عرش می‌رسد و با سلاح گرم و اعتمادبه‌نفس مثال‌زدنی، به جنگ ساختارهای پوسیده دوران برده‌داری می‌رود. فضای فیلم پر است از دیالوگ‌های رگباری تارانتینویی، موسیقی تلفیقی و صحنه‌های اکشن خونینی که عدالت را به سبک سینمای انتقام‌جویانه اجرا می‌کند.

شاید بپرسید این ترکیب عجیب لباس از کجا آمده است؟ شنی ارل (Sharen Davis)، طراح لباس فیلم، فاش کرده که الهام‌بخش اصلی این تیپ، تابلوی معروف «پسر آبی» (The Blue Boy) اثر توماس گینزبورو (Thomas Gainsborough) نقاش بریتانیایی قرن هجدهم است. تارانتینو دقیقاً می‌خواست جانگو همان وقار اشرافی و در عین حال تضاد شدید با محیط را داشته باشد. در آن دوران، رنگ آبی کاربنی یکی از گران‌ترین رنگ‌ها برای پارچه بود و انتخاب آن توسط یک برده سابق، بزرگ‌ترین «نه» به سیستم طبقاتی محسوب می‌شد. این لباس به نوعی بیانگر این است که جانگو نه تنها آزاد شده، بلکه حالا خودش را در سطحی بالاتر از اربابان سابقش می‌بیند. او با پوشیدن لباسی که مختص طبقه مرفه و سفیدپوست اروپا بود، تمام قواعد بازی را در هم می‌شکند و با وقار یک کنت، در میانه گرد و خاک جنوب قدم می‌زند.

در طول تاریخ برده‌داری، یکی از ابزارهای تحقیر، تحمیل لباس‌های پاره، کهنه و بی‌رنگ بود. وقتی دکتر شولتز به جانگو می‌گوید هر لباسی که دوست دارد بخرد، این در واقع اولین عمل ارادی جانگو به عنوان یک فرد آزاد است. او برخلاف انتظار شولتز که احتمالاً منتظر یک لباس شکاری ساده بود، پرزرق‌وبرق‌ترین و نمایشی‌ترین گزینه ممکن را انتخاب می‌کند. این حرکت از منظر روان‌شناختی، نوعی جبران افراطی (Overcompensation) است. او که سال‌ها از داشتن هرگونه هویت بصری محروم بوده، حالا می‌خواهد بلندترین فریاد را با ظاهرش بزند. رنگ آبی در اینجا نماد آسمان و بی‌کرانگی آزادی است. او نمی‌خواهد همرنگ جماعت شود، او می‌خواهد دیده شود، آن هم با رنگی که در دنیای خاکستری و قهوه‌ای مزارع پنبه، مثل یک الماس می‌درخشد.

یکی از درخشان‌ترین سکانس‌های فیلم، رویارویی جانگو در لباس آبی با استیون (با بازی ساموئل ال. جکسون) است. استیون که خودش یک برده خانگی وفادار به ارباب است، با دیدن جانگو روی اسب و در آن لباس، دچار شوک و خشم می‌شود. برای استیون، لباس جانگو یک توهین به نظم موجود است. از نگاه جامعه‌شناسی، لباس آبی جانگو مرزهای تعریف شده برای یک سیاهپوست در آن زمان را جابه‌جا می‌کند. استیون لباس‌های سیاه و سفید خدمتکاری می‌پوشد که نشانه تسلیم و ادغام در سیستم است، اما جانگو با آن آبی جیغ، عملاً اعلام جنگ می‌کند. این تضاد بصری نشان می‌دهد که آزادی واقعی نه تنها در شکستن زنجیرهای دست و پا، بلکه در شکستن زنجیرهای ذهنی و جرات متفاوت بودن است.

انتخاب پارچه برای این لباس یک کابوس فنی برای فیلمبردار، رابرت ریچاردسون (Robert Richardson)، بود. پارچه‌های ساتن و براق، نور را به شدت بازتاب می‌دهند و در زیر نور خورشید سوزان لوکیشن‌های فیلمبرداری، ممکن بود باعث ایجاد نقاط پرنور (Highlights) آزاردهنده در تصویر شوند. طراح لباس مجبور شد چندین نسخه از این لباس را با پارچه‌های مختلف تست کند تا به رنگی برسد که هم در سایه تیره و باوقار به نظر برسد و هم در آفتاب، آن درخشش مورد نظر تارانتینو را داشته باشد. همچنین، تورهای یقه و مچ دست باید طوری طراحی می‌شدند که با حرکات سریع جانگو در صحنه‌های تیراندازی تداخل نداشته باشند. نتیجه کار، ترکیبی از مد کلاسیک اروپایی با برش‌های کاربردی برای یک هفت‌تیرکش حرفه‌ای بود.

بعد از اکران فیلم، لباس آبی جانگو تبدیل به یکی از آیکونیک‌ترین پوشش‌های تاریخ سینما شد. در هالووین آن سال، هزاران نفر با کپی‌برداری از این لباس در مهمانی‌ها ظاهر شدند. اما فراتر از شوخی، این لباس در دنیای مد مفهومی به نام «طغیان با استایل» را دوباره زنده کرد. بسیاری از تحلیل‌گران مد معتقدند این حرکت تارانتینو، ارجاعی به جنبش‌های قدرت سیاهان در دهه‌های بعدی است که از لباس به عنوان ابزاری برای ابراز وجود سیاسی استفاده می‌کردند. این لباس ثابت کرد که می‌توان در عین مضحک به نظر رسیدن، ابهت داشت؛ به شرطی که پشت آن لباس، اراده‌ای پولادین برای رسیدن به هدف وجود داشته باشد. جانگو با این لباس نشان داد که قهرمان وسترن حتماً نباید کت چرمی قهوه‌ای و خاک‌آلود بپوشد.

تارانتینو به انتخاب موسیقی‌های نابهنگام معروف است. لباس آبی جانگو دقیقاً نقشی مشابه موسیقی هیپ‌هاپ در یک فیلم وسترن را ایفا می‌کند. همان‌طور که شنیدن آهنگ‌های ریک راس (Rick Ross) یا توپاک در سال ۱۸۵۸ غیرمنتظره است، دیدن آن لباس هم چشم را غافلگیر می‌کند. این ناهماهنگی عمدی (Anachronism)، بخشی از استراتژی تارانتینو برای مدرن کردن ژانر وسترن است. او می‌خواهد به بیننده یادآوری کند که با یک مستند تاریخی طرف نیست، بلکه در حال تماشای یک «افسانه» است. لباس آبی به جانگو هویتی افسانه‌ای و ابرقهرمانی می‌دهد. او با این لباس، از قالب یک انسان معمولی خارج شده و به نمادی از انتقام تبدیل می‌شود که فراتر از زمان و مکان حرکت می‌کند.

در نظام‌های طبقاتی، پوشش ابزاری برای شناسایی جایگاه اجتماعی است. جانگو با پوشیدن این لباس، به صورت نمادین جایگاه «ارباب» را غصب می‌کند. او با نادیده گرفتن کدهای پوششی سیاهان در آن زمان، عملاً سیستم را به چالش می‌کشد. این کت‌وشلوار برای او مثل یک زره عمل می‌کند؛ نه زرهی که گلوله را دفع کند، بلکه زرهی که تحقیر را به عقب می‌راند. او آگاهانه لباسی را انتخاب می‌کند که باعث مسخره شدنش توسط سفیدپوستان نژادپرست شود، چون او دیگر اهمیتی به نگاه آن‌ها نمی‌دهد. قدرت واقعی او در همین بی‌تفاوتی به قضاوت دشمن نهفته است. او با این کار نشان می‌دهد که تعریف «شخصیت» و «کلاس» دیگر در انحصار طبقه حاکم نیست.

نکته‌ای که بسیاری از تماشاگران به آن توجه نمی‌کنند، سیر تکاملی لباس جانگو است. او همیشه این لباس آبی را به تن ندارد. بعد از مدتی که مهارت‌های هفت‌تیرکشی او بیشتر می‌شود و شخصیتش پخته‌تر می‌گردد، او به سمت لباس‌های قهوه‌ای و چرمی کاربردی‌تر می‌رود. لباس آبی مرحله «ذوق‌زدگی از آزادی» و ابراز وجود اولیه اوست. اما وقتی ماموریت نجات همسرش جدی می‌شود، او لباس رزم واقعی می‌پوشد. با این حال، همان تجربه پوشیدن لباس آبی بود که به او اعتمادبه‌نفس لازم برای ایستادن در برابر کالوین کندی (لئوناردو دی‌کاپریو) را داد. آن لباس آبی، تمرینی برای «خود بودن» در دنیایی بود که می‌خواست او هیچ‌کس نباشد.

کریستوف والتس (Christoph Waltz) که نقش دکتر شولتز را بازی می‌کرد، در مصاحبه‌ای گفته بود که وقتی جیمی فاکس را برای اولین بار در آن لباس دید، نتوانست جلوی خنده‌اش را بگیرد، اما بلافاصله متوجه شد که این دقیقاً همان چیزی است که فیلم نیاز دارد. لئوناردو دی‌کاپریو هم معتقد بود که این لباس، مرز بین کمدی و تراژدی را به زیبایی حفظ می‌کند. حضور جانگو با آن هیبت در مزارع پنبه، چنان تضاد عمیقی ایجاد می‌کرد که بازیگران دیگر به راحتی می‌توانستند حس انزجار یا تعجب شخصیت‌های خود را بازی کنند. در واقع، لباس آبی جیمی فاکس نیمی از بار شخصیت‌پردازی و واکنش‌های محیطی را به دوش می‌کشید و کار را برای سایر بازیگران راحت‌تر کرده بود.

بسیاری فکر می‌کنند این لباس یک شوخی بی‌هدف از طرف تارانتینو بوده یا اینکه جانگو به دلیل بی‌سوادی و ندانستن آداب معاشرت این لباس را انتخاب کرده است. اما تحلیل‌های دقیق‌تر نشان می‌دهد که این یک انتخاب کاملاً هوشمندانه و آگاهانه است. جانگو در فیلم نشان می‌دهد که بسیار باهوش و زیرک است. او این لباس را انتخاب کرد تا دقیقاً برعکس یک برده به نظر برسد. برخی هم فکر می‌کنند این لباس ارجاعی به شخصیت‌های کارتونی است، در حالی که ریشه اصلی آن همان‌طور که گفته شد در نقاشی‌های کلاسیک قرن ۱۸ نهفته است. تارانتینو با این کار، هنر کلاسیک والا را با سینمای عامه‌پسند (Pulp Fiction) گره زد تا معنایی جدید از قهرمان خلق کند.