سفرنامه و خاطرات آکی ئو کازاما، نخستین وزیر مختار ژاپن در ایران
تألیف: آکی ئوکازاما
ترجمه: دکتر هاشم رجبزاده
ناشر: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، چاپ اول، تهران،1380
عالم فرزانه، دکتر هاشم رجبزاده، از مفاخر فرهنگی و محققان برجستهٔ ایرانی است که تلاشهای بیوقفهٔ علمی او در شناساندن متقابل تاریخ و فرهنگ دو دولت و ملت ایران و ژاپن به یکدیگر بر کسی پوشیده نیست. تألیفات و تحقیقات این اسناد برجستهٔ دانشگاه مطالعات خارجی اوساکا، به زبان ژاپنی دربارهٔ تاریخ و فرهنگ ایران، بهویژه پیوند کهن تاریخ و تمدن ایران با گذشتهٔ باستانی ژاپن از یک سو، نیز ترجمههای ارزشمند ایشان از منابع و تألیفات ژاپنی و تحقیقات دامنهدار و ارائه مقالات متعدد به زبان فارسی براساس منابع ژاپنی از سوی دیگر، گروه کثیری از علاقهمندان به این حوزه و موضوع را مدیون خود ساخته و مواد مفید و پایههای استوار و قابل اتکایی را برای استفادهٔ تاریخپژوهان دو کشور فراهم ساخته است.
پیش از این، ترجمهٔ سفرنامهٔ یوشیداماساهارو- نخستین فرستادهٔ ژاپن به ایران در دورهٔ قاجار (98 -1297 ه. ق/81-1880 م)-در سال 1373، از سوی انتشارات آستان قدس منتشر شد و پرتو روشنی به پیشینهٔ رابطه دو کشور ایران و ژاپن افکند، ضمن اینکه منبع ارزشمندی برای آشنایی بیشتر با ایران عصر قاجار، در دسترس قرار داد.
اینک سفرنامهٔ دیگری از یک صاحب منصب ژاپنی به قلم دکتر رجبنیا ترجمه شده و در اختیار اهل فرهنگ، بهویژه تاریخ پژوهان و علاقهمندان و محققان تاریخ معاصر ایران قرار گرفته است.
کتاب یاد شده-سفرنامهٔ کازاما-شرح مسافرت و خاطرات آکی ئوکازاما-نخستین وزیر مختار ژاپن در ایران-در فاصلهٔ سالهای 1308 تا 1311 ش، یعنی اواسط دوران رضا شاه است که در اواخر سال 1380 از سوی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران در 254 صفحه منتشر شد.
شناخت ژاپنیها از ایران و آغاز ارتباط، رسمی و جدی دو کشور به سفر ماساهارو یوشیدا به ایران در زمان ناصر الدین شاه بازمیگردد. پس از او نیز ژاپنیان دیگری، در مقام سفیر و سیاح و محقق به ایران آمدند. با این همه، ژاپن تا بعد از جنگ جهانی اول، از وجود نمایندگی دیپلماتیک در ایران بیبهره بود.
براساس توضیحات دکتر رجبزاده در پیشگفتار کتاب (دربارهٔ سابقهٔ روابط سیاسی و رسمی ایران و ژاپن)، بهطور خلاصه باید گفت: مجتبی تبریزنیا
نخستین بار در مهرماه 1305(اکتبر 1926)، ایواتارو اوچییاما (Iwataro Uchiyama) مأمور وزارت خارجهٔ ژاپن به تهران آمد و با اینکه، موفق به دایر کردن دفتر سفارت در تهران و گرفتن خانهٔ مسکونی شد و یک سال تمام بهعنوان وزیر مختار ژاپن با جامعهٔ دیپلماتهای خارجی مقیم تهران معاشر بود، سمت دیپلماتیک نداشت، بلکه با عنوان دبیر سفارت ژاپن، در استانبول فعالیت میکرد.
پس از او، ناریئه گونسو (Narie Gunso) مأمور ایران شد و پس از چندی در سال 1308 ش/ 1929 م، شونسکه ناروسه (Shunsuke Naruse) از وزارت خارجهٔ ژاپن، که برخوردار از مقام دبیری (در ردهء دیپلماتیک) بود به ایران آمد. مأموریت ناروسه، آماده ساختن مقدمات لازم جهت تأسیس نمایندگی ژاپن در تهران بود. بیش از اقامت ایشان در تهران چند ماه نگذشته بود که در پی یک دوره بیماری، بدرود حیات گفت و آکی ئوکازاما، از اروپا مأمور وزارت مختاری ژاپن در ایران گردید.
چند روز پس از رسیدن کازاما به ایران، ناروسه در اثر بیمای مالاریا درگذشت. به این ترتیب کازاما که نخستین وزیر مختار رسمی و معرفی شدهٔ ژاپن در ایران بود، در تاریخ 10 دسامبر 1929/19 آذر 1308 ش به تهران آمده و تا 23 اکتبر 1932/ 1 آبان 1311 مقیم و مامور در این شهر بود. او مردی اهل فضل، محقق، تاریخدان و صاحبقلم بود که پس از پایان ماموریتش در ایران، خاطرات و یافتههای خود را در کتابی با عنوان سرزمینهای بیابان، ایران، عربستان و ترکیه جمعآوری و منتشر ساخت. این کتاب، مجموعهای پرمحتوا در معرفی تاریخ، تمدن، فرهنگ و جامعهٔ ایران است. «سفرنامه و یادداشتهای ایران کازاما، گویای ذهن روشن، فکر سلیم و اطلاعات پردامنهٔ اوست و خواننده با نگاهی به این نوشته در مییابد که این دانشی مرد ادیب، دیپلمات و سیاستمدار چه آگاهیهای وسیع و ارزندهای دربارهٔ ایران در یادداشتهایش که حاصل کمتر از سه سال اقامت او در سرزمین ما است، با دقت و مطالعه و حوصله گرد آورده است. شرح کازاما از تمدن، هنر، فرهنگ و ادب ایران سرشار از تحسین مردمی است که این مایههای معنوی را بار آوردهاند…
اشارههای کازاما به مناسبات تاریخی ایران و ژاپن، عالمانه و درخور توجه است…کازاما در بیان احوال سیاست و حکومت در ایران، نکتههایی بس دقیق و حساس را یادآور شده و با همهٔ تحسینی که از رضا شاه و تدبیرهای او کرده، با لحنی انتقادی از اصلاحات آن دوره سخن گفته است: «امروز ایران کاملا زیر حکومت استبدادی لشکری است. وجود مجلس، نظام به ظاهر پارلمانی را نشان میدهد اما قدرت مجلس رفتهرفته میکاهد و بر اقتدار دستگاههای لشکری افزوده میشود». رضا شاه از پیشامد آشوب در افغانستان (فتنهٔ بچه سقا) درس عبرتی گرفت و اندیشه کرد و از شتاب خود در تجدد کاست». نیز، از موقع حساس ایران میان همسایگان نیرومند و فرصتطلب، بخصوص روس و انگلیس، یاد کرده است.
او به اصلاحات قانونی و پارهای تدابیر اجتماعی این دوره، خوشبینانهتر نگریسته و تأسیسات حقوقی جا افتاده در جامعهٔ ایرانی را که در اصل برآمده از احکام و سنت اسلامی است ستوده. شرح مفصلی هم، دربارهٔ تغزیه آورده و هنر آکیئو کازاما
شبیهخوانهان این نمایش مذهبی را تحسین کرده است. خواننده با ملاحظهٔ آشنایی و آگاهی گستردهٔ کازاما نسبت به این سرزمین، تمدن، فرهنگ، ادب، تاریخ مردم آن و همچنین شناخت حافظ، سعدی، فردوسی، نظامی و حسن انتخاب وی در برگردان اشعار این شاعران، به راستی شگفتزده شده و به گوشهای از رمز و راز ترقی و تعالی تحسینبرانگیز ژاپن در جهان امروز پی میبرد.
مجموعهای از مهمترین مطالب و موضوعاتی که کازاما از آنها صحبت کرده، اماکن و بناهایی که از آن دیدن نموده، جاهایی که در مسیر از آنها عبور کرده یا به آنجا سفر کرده، اقداماتی که صورت داده، برداشتها و تحلیلهایی که ارائه نموده، صحنهها و رویدادهایی که شاهد بوده و بالاخره نکات مهمی که به آنها توجه نموده، عبارتاند از:
دیدار از باکو، انزلی و قزوین در مسیر رسیدن به تهران؛ ساختمان سفارت ژاپن، ذوق و زیباییشناسی ایرانی؛ زیبایی و آوازهٔ کوه دماوند، وصف خیابان لالهزار؛ بازار تهران؛ نوروز و عید قربان؛ دیدار با رضا شاه؛ تشریفات دربار؛ روش سیاسی رضا شاه؛ سلام نوروزی و میهمانیهای شاه؛ تخت طاووس؛ دیدار از اصفهان و مشاهده آثار تاریخی و بناهای دیدنی این شهر و توصیف آنها؛ دیدار از قم و شیراز؛ بختیاریها، بازدید از تختجمشید و پاسارگاد؛ دیدار از بوشهر و شوشتر و میدانهای نفتی آن مناطق؛ فرهنگ عصر ساسانی، مناسبات ایران و چین؛ زن ایرانی؛ کشف حجاب؛ عروس ایرانی؛ دین مردم ایران؛ تغزیهداری محرم، دستههای عزاداری، تغزیه: نمایش مذهبی؛ اندیشهٔ سیاسی تشیع؛ آیین زررتشت دین و دولت؛ مانی و دین او؛ هنر ایران؛ قالی ایران؛ قشون ایران؛ ایران و همسایگان؛ ذوق هنری؛ هنر معماری؛ خط و خوشنویسی و کتابآرایی؛ چینی و سفالسازی؛ فلزکاری؛ پیکرتراشی از چوب؛ نگارگری، قلمدانسازی؛ مینیاتور؛ نساجی و گلدوزی؛ موسیقی و نمایش؛ نمایش آئینی؛ مرتعنشینان و عشایر.
مطالب مرتبط
