داستان کامل سرقت تابلوی مونالیزا (لبخند ژکوند) و پیدا شدن آن

دوشنبه سیاه در لوور؛ وقتی نگهبانان متوجه جای خالی نشدند

در صبحگاه ۲۱ اوت ۱۹۱۱، موزه لوور طبق روال دوشنبه‌ها برای نظافت و تعمیرات بر روی عموم بسته بود. وینچنزو پروجا (Vincenzo Peruggia)، یک کارگر مهاجر ایتالیایی که پیش‌تر برای نصب شیشه‌های حفاظتی در موزه کار کرده بود، با پوشیدن روپوش سفید مخصوص کارکنان، وارد سالن مربع (Salon Carré) شد. او به خوبی می‌دانست که امنیت موزه در آن سال‌ها بسیار ابتدایی بود و تنها چند ده نگهبان برای محافظت از هزاران اثر هنری وجود داشتند. پروجا در یک لحظه مناسب، تابلو را از میخ‌های دیوار جدا کرد و به سمت پلکان فرعی رفت. او پانل چوبی را از قاب سنگین طلاکاری شده‌اش خارج کرد، تابلو را زیر روپوش خود پنهان نمود و از در پشتی موزه که به دلیل نقص فنی باز بود، خارج شد. نکته حیرت‌انگیز اینجاست که تا ۲۴ ساعت بعد، هیچ‌کس متوجه ناپدید شدن تابلو نشد؛ زیرا نگهبانان تصور می‌کردند عکاسان رسمی موزه، اثر را برای عکاسی به آتلیه برده‌اند. این تأخیر طولانی به سارق اجازه داد تا با خونسردی کامل از صحنه جرم فاصله بگیرد و یکی از بزرگ‌ترین رسوایی‌های امنیتی تاریخ موزه‌ها را رقم بزند.

بازجویی از پیکاسو؛ وقتی هنر مدرن متهم به دزدی شد

پس از اعلام رسمی خبر سرقت، پلیس فرانسه تحت فشار شدید افکار عمومی قرار گرفت و شروع به بازجویی از هر کسی کرد که با موزه یا دنیای هنر در ارتباط بود. در میان مظنونین، نام‌های بزرگی همچون گیوم آپولینر (Guillaume Apollinaire)، شاعر نامدار و دوست صمیمی‌اش پابلو پیکاسو (Pablo Picasso) به چشم می‌خورد. ماجرا از این قرار بود که آپولینر پیش‌تر در صحبت‌هایش به شوخی گفته بود لوور باید سوزانده شود و همچنین منشی سابق او چندین مجسمه کوچک ایبریایی را از لوور دزدیده و به پیکاسو فروخته بود. پلیس با تکیه بر این شواهد، آپولینر را بازداشت کرد و پیکاسو نیز برای ادای توضیحات به دادگاه احضار شد. پیکاسو در حالی که از ترس می‌لرزید، در دادگاه هرگونه آشنایی با آپولینر یا اطلاع از اشیای مسروقه را تکذیب کرد؛ صحنه‌ای که بعدها به عنوان یکی از تحقیرآمیزترین لحظات زندگی این نقاش بزرگ یاد شد. اگرچه هر دو به دلیل نبود مدارک کافی آزاد شدند، اما این حادثه نشان داد که پلیس تا چه حد در تاریکی به دنبال سارق می‌گشت و حتی به جای بررسی پرونده‌های کارکنان داخلی، به دنبال تئوری‌های توطئه در میان هنرمندان پیشرو (Avant-garde) بود.

دو سال در کمد لباس؛ زندگی مخفیانه لبخند ژکوند

در حالی که تمام مرزهای فرانسه بسته شده بود و کارآگاهان زبده بین‌المللی به دنبال ردی از تابلو بودند، مونالیزا در تمام این مدت در چند کیلومتری موزه لوور باقی مانده بود. وینچنزو پروجا تابلو را به آپارتمان کوچک و محقر خود در پاریس برده و آن را در انتهای یک کمد لباس پنهان کرده بود. او در تمام این مدت به زندگی عادی خود ادامه داد و حتی چندین بار توسط پلیس مورد بازجویی قرار گرفت، اما از آنجا که مأموران تصور نمی‌کردند سارق یک کارگر ساده باشد، اتاق او را به دقت بازرسی نکردند. پروجا بعدها اعتراف کرد که گاهی تابلو را از کمد بیرون می‌آورده و به آن خیره می‌شده است. او معتقد بود که این اثر توسط ناپلئون بناپارت از ایتالیا دزدیده شده و وظیفه اخلاقی او به عنوان یک میهن‌پرست (Patriot) این است که آن را به زادگاهش بازگرداند. این انگیزه ناسیونالیستی، اگرچه از نظر تاریخی غلط بود (زیرا خود داوینچی تابلو را به پادشاه فرانسه فروخته بود)، اما باعث شد پروجا دو سال تمام ریسک نگهداری از مشهورترین مال مسروقه جهان را به جان بخرد بدون اینکه تلاش کند آن را به دلالان زیرزمینی بفروشد.

زنگ تفریح: صف‌های طولانی برای دیدن «هیچ»!

شاید خنده‌دارترین و در عین حال عجیب‌ترین اتفاق در طول دو سال ناپدید بودن تابلو، واکنش مردم پاریس بود. پس از سرقت، موزه لوور برای مدتی بسته شد و وقتی دوباره بازگشایی شد، هزاران نفر به موزه هجوم آوردند تا فقط جای خالی تابلو را روی دیوار ببینند! مردم در برابر چهار میخی که زمانی مونالیزا روی آن‌ها نصب بود، می‌ایستادند و اشک می‌ریختند یا گل هدیه می‌دادند. این اولین بار در تاریخ بود که یک «نبودن» بیشتر از یک «بودن» توریست جذب می‌کرد. حتی برخی از هنرمندان بوم‌های خود را به موزه می‌بردند تا از دیوار خالی نقاشی بکشند. این رفتار جمعی نشان‌دهنده قدرت رسانه‌ها در ایجاد ارزش برای یک پدیده است؛ گویی مردم برای اولین بار متوجه شدند که چه گنجینه‌ای را از دست داده‌اند و همین «حس فقدان» بود که مونالیزا را از یک نقاشی تخصصی به یک معشوقه جهانی تبدیل کرد.

اشتباه استراتژیک سارق؛ بازگشت به فلورانس و دام پلیس

در دسامبر ۱۹۱۳، وینچنزو پروجا تصمیم گرفت ماموریت خود را به پایان برساند. او با یک نام مستعار به نام «لئوناردو» نامه‌ای به یک گالری‌دار در فلورانس به نام آلفردو جری (Alfredo Geri) نوشت و اعلام کرد که تابلوی اصلی مونالیزا را در اختیار دارد و می‌خواهد آن را به ایتالیا بازگرداند. جری که در ابتدا تصور می‌کرد با یک کلاهبردار طرف است، با مدیر گالری اوفیزی (Uffizi Gallery) مشورت کرد و با پروجا در هتلی در فلورانس قرار گذاشت. پروجا با اطمینان کامل تابلو را که در کف کاذب یک چمدان پنهان شده بود، به آن‌ها نشان داد. کارشناسان با بررسی ترک‌های ظریف روی لایه رنگ (Craquelure) و تطبیق آن با عکس‌های موجود در آرشیو لوور، با حیرت تأیید کردند که این همان لبخند ژکوند واقعی است. آن‌ها از پروجا خواستند تا اجازه دهد تابلو را برای بررسی نهایی به گالری ببرند، اما بلافاصله با پلیس تماس گرفتند. پروجا در اتاق هتل خود بازداشت شد، در حالی که هنوز تصور می‌کرد به عنوان یک قهرمان ملی از او تقدیر خواهد شد. این پایان ماجراجویی دو ساله او و آغاز بازگشت پیروزمندانه نقاشی به خانه اصلی‌اش بود.

تاکتیک‌های نوین پلیس علمی و شکست سیستم برتیون

سرقت مونالیزا نقطه عطفی در تاریخ جرم‌شناسی (Criminology) و پلیس علمی بود. در آن زمان، سیستم تشخیص هویت بر اساس اندازه‌گیری اعضای بدن به نام «سیستم برتیون» (Bertillonage) رایج بود. آلفونس برتیون، رئیس وقت پلیس پاریس، بر روی این سیستم پافشاری می‌کرد و به اثر انگشت اهمیت چندانی نمی‌داد. جالب است بدانید که پلیس در صحنه جرم، روی قاب شیشه‌ای تابلو، اثر انگشت واضحی از دست چپ سارق پیدا کرده بود. پروجا قبلاً به دلیل جرایم کوچک در پرونده‌های پلیس ثبت شده بود و اثر انگشت او موجود بود. اما به دلیل اینکه سیستم بایگانی بر اساس اندازه‌گیری استخوان‌ها بود و نه اثر انگشت، پلیس نتوانست میان اثر انگشت صحنه جرم و پرونده پروجا ارتباط برقرار کند. اگر برتیون به علم نوین انگشت‌نگاری (Dactyloscopy) اعتماد کرده بود، این سرقت در همان هفته‌های اول کشف می‌شد. این شکست مفتضحانه باعث شد که ادارات پلیس در سراسر جهان سیستم قدیمی برتیون را کنار گذاشته و به سمت روش‌های مدرن بیومتریک حرکت کنند.

تأثیرات روانی و پدیده استندال در میان بازدیدکنندگان

ناپدید شدن مونالیزا باعث ایجاد یک واکنش زنجیره‌ای در روانشناسی توده‌ها شد. این تابلو به عنوان نمادی از «زن آرمانی» و «راز ابدی» در ادبیات و هنر شناخته شد. روانپزشکان آن زمان گزارش دادند که بسیاری از مردم پس از پیدا شدن تابلو، هنگام تماشای آن دچار حالاتی شبیه به سندرم استندال (Stendhal syndrome) می‌شدند؛ یعنی تپش قلب، سرگیجه و حتی غش کردن از شدت زیبایی یا شوک هیجانی. این سرقت باعث شد که هاله‌ای از مقدسات دور تابلو شکل بگیرد. مردم دیگر به عنوان یک نقاشی ساده به آن نگاه نمی‌کردند، بلکه آن را موجودی زنده می‌پنداشتند که از یک سفر خطرناک بازگشته است. این پیوند عاطفی عمیق میان جامعه و یک اثر هنری، ریشه در تبلیغات گسترده روزنامه‌ها داشت که پرتره مونالیزا را در تمام صفحات خود چاپ کرده بودند. در واقع، سرقت به مونالیزا «شخصیت» بخشید و او را از یک شیء به یک سلبریتی (Celebrity) تبدیل کرد که هر حرکت و لبخندش زیر ذره‌بین جهانیان قرار داشت.

چگونه یک سرقت، امنیت موزه‌های جهان را متحول کرد؟

پیش از سال ۱۹۱۱، موزه‌ها بیشتر شبیه به کتابخانه‌های عمومی آرام بودند که امنیت در آن‌ها در اولویت صدم قرار داشت. بازدیدکنندگان می‌توانستند به راحتی به تابلوها نزدیک شوند و حتی آن‌ها را لمس کنند. سرقت مونالیزا زنگ خطری بود که تمام سیستم‌های حفاظتی را تغییر داد. موزه لوور اولین جایی بود که سیستم‌های اعلام حریق و دزدگیرهای ابتدایی را نصب کرد و تعداد نگهبانان را سه برابر نمود. امروزه مونالیزا در یک محفظه فوق‌پیشرفته ضدگلوله و ضد انفجار نگهداری می‌شود که دمای آن توسط سنسورهای دقیق کنترل می‌گردد تا از تغییرات رطوبت و آسیب به چوب سپیدار جلوگیری شود. این محفظه که سالانه میلیون‌ها دلار هزینه نگهداری دارد، نتیجه مستقیم آن دوشنبه سیاهی است که پروجا به راحتی تابلو را زیر بغل زد و از موزه خارج شد. استانداردهای مدرن ایکوم (ICOM) برای امنیت موزه‌ها، مدیون واکاوی حفره‌های امنیتی است که در جریان این سرقت تاریخی فاش شد.

زنگ تفریح: نقشه جایگزین سارق برای فرار!

جالب است بدانید که وینچنزو پروجا در ابتدا اصلاً قصد نداشت مونالیزا را بدزدد! او در بازجویی‌ها اعتراف کرد که هدف اولیه او یک تابلوی دیگر بود که به نظرش زیباتر می‌آمد، اما چون قاب آن بیش از حد سنگین بود، به سراغ مونالیزا رفت که کوچک‌تر و سبک‌تر بود. همچنین او برای فرار از موزه، یک دستگیره در را از قبل باز کرده بود تا در صورت قفل شدن درها، بتواند از راهروهای مخفی فرار کند. اما جالب‌ترین بخش اینجاست که او در لحظه خروج، با یک لوله‌کش روبرو شد! پروجا با خونسردی تمام از لوله‌کش خواست که در را برایش باز کند چون «دستش پر است» و لوله‌کش هم با کمال میل به سارق کمک کرد تا با شاهکار داوینچی از موزه خارج شود! این نشان می‌دهد که گاهی بزرگ‌ترین سرقت‌های تاریخ نه با نقشه‌های پیچیده هالیوودی، بلکه با کمی خوش‌شانسی و خونسردی احمقانه پیش می‌روند.

تئوری‌های توطئه؛ آیا تابلوی فعلی در لوور اصلی است؟

یکی از پیامدهای ابدی سرقت سال ۱۹۱۱، شکل‌گیری تئوری‌های توطئه (Conspiracy theories) درباره اصالت تابلوی فعلی است. برخی معتقدند که در طول آن دو سال، چندین کپی دقیق از روی تابلو ساخته شده و آنچه پروجا به پلیس تحویل داد یا آنچه اکنون در لوور است، یک نسخه جعلی بسیار حرفه‌ای است. حتی روایتی وجود دارد که ادعا می‌کند یک نجیب‌زاده آرژانتینی به نام ادواردو دو والفیرنو (Eduardo de Valfierno) مغز متفکر پشت پرده بوده و هدفش از سرقت، فروش شش کپی جعلی به مجموعه‌داران آمریکایی به عنوان تابلوی اصلی بوده است. طبق این تئوری، او نیازی به خودِ تابلو نداشت و فقط می‌خواست خبر سرقت در جهان بپیچد تا خریداران باور کنند که تابلوی اصلی در بازار سیاه موجود است. اگرچه آزمایش‌های اشعه ایکس (X-ray) و مادون قرمز مدرن ثابت کرده‌اند که لایه‌های زیرین نقاشی با تکنیک‌های منحصربه‌فرد داوینچی همخوانی دارد، اما شک و تردید همواره بخشی از جذابیت و رازآلودگی لبخند ژکوند باقی مانده است.

تحلیل هنری و تکنیک اسفوماتو در سایه سرقت

سرقت تابلو باعث شد کارشناسان هنر با دقت بیشتری به جزئیات فنی اثر بپردازند. داوینچی در این تابلو از تکنیک اسفوماتو (Sfumato) استفاده کرده است؛ روشی که در آن مرزهای بین سایه و روشن به قدری نرم با هم ترکیب می‌شوند که هیچ خط مشخصی دیده نمی‌شود. این تکنیک همان چیزی است که باعث شده لبخند او از زوایای مختلف، متفاوت به نظر برسد. در طول سال‌هایی که تابلو مفقود بود، منتقدان هنری مقالات بی‌شماری درباره این ابهام تصویری نوشتند و ادعا کردند که شاید داوینچی در این اثر، روح خود یا مادرش را به تصویر کشیده است. جالب اینجاست که قبل از سرقت، بسیاری از منتقدان این تابلو را «بیش از حد زرد» یا «تاریک» می‌دانستند، اما پس از بازگشت، همان ویژگی‌ها به عنوان «عمق متافیزیکی» و «شکوه تاریخی» ستایش شد. این نشان‌دهنده تغییر پارادایم در زیبایی‌شناسی (Aesthetics) است که تحت تأثیر وقایع اجتماعی رخ می‌دهد.

محاکمه پروجا؛ سارقی که قهرمان ملی ایتالیا شد

وقتی وینچنزو پروجا در ایتالیا محاکمه شد، وکلای او از یک استراتژی هوشمندانه استفاده کردند: آن‌ها او را نه یک دزد، بلکه یک قهرمان میهن‌پرست جلوه دادند که قصد داشته میراث غارت شده کشورش را بازگرداند. در آن زمان، تنش‌های فرهنگی میان فرانسه و ایتالیا بالا بود و افکار عمومی ایتالیا به شدت از پروجا حمایت کردند. او در دادگاه با چنان شور و حرارتی از عشق به وطن صحبت کرد که قاضی تحت تأثیر قرار گرفت و او را تنها به یک سال و پانزده روز زندان محکوم کرد که بعداً به هفت ماه کاهش یافت. پروجا پس از آزادی، مدتی در ارتش ایتالیا خدمت کرد و بعدها به پاریس بازگشت (با نامی دیگر!) و یک مغازه رنگ‌فروشی باز کرد. این پایانِ رمانتیک برای یک سارق، نشان‌دهنده قدرت روایت‌های ملی‌گرایانه (Nationalist narratives) در تلطیف جرایم بزرگ است. او تا پایان عمر معتقد بود که کار درستی انجام داده است، غافل از اینکه با این کار، بزرگترین خدمت تبلیغاتی را به موزه لوور فرانسه کرد.

بازتاب در سینما و ادبیات؛ تولد یک ژانر جدید

داستان سرقت مونالیزا به قدری دراماتیک بود که الهام‌بخش ده‌ها فیلم، رمان و مستند شد. ژانر «سرقت هنری» (Art heist) در سینما تا حد زیادی مدیون این اتفاق واقعی است. از فیلم‌های صامت اولیه گرفته تا آثار مدرن هالیوودی، همه سعی کرده‌اند بازسازی‌های متفاوتی از این رخداد ارائه دهند. حتی در ادبیات عامه‌پسند، شخصیت‌های دزدِ جنتلمن مانند آرسن لوپن (Arsène Lupin) با الهام از جسارت این سرقت بازنویسی شدند. این واقعه باعث شد که هنر از تالارهای بسته موزه‌ها به بطن فرهنگ پاپ (Pop culture) نفوذ کند. امروزه وقتی ما درباره سرقت‌های بزرگ هنری صحبت می‌کنیم، ناخودآگاه تصویر مونالیزا در ذهنمان نقش می‌بندد. این ماندگاری در حافظه جمعی، نشان‌دهنده قدرت یک «داستان خوب» در جاودانه کردن یک اثر هنری است؛ داستانی که در آن یک کارگر ساده، امپراتوریِ امنیتِ هنر را به چالش کشید.

ارزش‌گذاری اقتصادی؛ تابلویی که قیمت ندارد

سرقت ۱۹۱۱ باعث شد ارزش اقتصادی مونالیزا به عرش برسد. در سال ۱۹۶۲، این تابلو برای یک تور نمایشگاهی به آمریکا رفت و بیمه‌نامه‌ای به ارزش ۱۰۰ میلیون دلار برای آن صادر شد که در آن زمان یک رکورد جهانی بود. با احتساب تورم، امروزه ارزش این بیمه به بیش از ۹۰۰ میلیون دلار می‌رسد. اما جالب است بدانید که موزه لوور ترجیح می‌دهد هزینه بیمه را نپردازد و به جای آن، مبالغ کلانی را صرف امنیت فیزیکی تابلو می‌کند؛ زیرا آن‌ها معتقدند این اثر «بی‌قیمت» (Priceless) است و هیچ پولی نمی‌تواند جایگزین آن شود. اگر پروجا می‌دانست که با دزدیدن این تکه چوب، ارزش آن را هزاران برابر می‌کند، شاید در نقشه‌اش تجدید نظر می‌کرد. امروزه مونالیزا نه تنها یک شاهکار نقاشی، بلکه باارزش‌ترین دارایی منقول جهان است که اقتصاد گردشگری پاریس تا حد زیادی به حضور او وابسته است.

جمع‌بندی نهایی

سرقت تابلوی مونالیزا در سال ۱۹۱۱، فراتر از یک جرم ساده، یک رخداد تمدنی بود که مرزهای میان هنر، رسانه و امنیت را بازتعریف کرد. این واقعه به ما آموخت که ارزش یک اثر هنری نه تنها در تکنیک‌های نقاشی، بلکه در داستان‌هایی است که حول آن شکل می‌گیرد. وینچنزو پروجا با دزدیدن این شاهکار، ناخواسته آن را به یک اسطوره جهانی تبدیل کرد و باعث شد میلیون‌ها نفر که هرگز نام داوینچی را نشنیده بودند، عاشق لبخند مرموز زنی بر روی چوب سپیدار شوند. امروز، هر بار که به چشمان مونالیزا نگاه می‌کنیم، باید به یاد آوریم که او یک بازمانده است؛ بازمانده‌ای از غفلت نگهبانان، اشتباهات پلیس و جنونِ یک میهن‌پرست ساده‌دل که تاریخ هنر را برای همیشه تغییر داد.

به نظر شما راز لبخند او چیست؟

آیا فکر می‌کنید شهرت فعلی مونالیزا حق اوست یا آثار هنری دیگری هم هستند که به دلیل نداشتن داستانی مهیج، در سایه مانده‌اند؟ اگر شما جای پروجا بودید، با این گنجینه گران‌بها چه می‌کردید؟ نظرات و تحلیل‌های خود را درباره این سرقت عجیب در بخش دیدگاه‌ها با ما در میان بگذارید تا این گفتگوی جذاب را با هم ادامه دهیم.