چرا توکیو در فیلم Lost in Translation به جای یک شهر، شبیه یک سیاره دیگر است؟

شناسنامه فیلم گمشده در ترجمه (۲۰۰۳)

کارگردان و نویسنده: سوفیا کوپولا (Sofia Coppola)
شرکت سازنده: فوکوس فیچرز (Focus Features)
بازیگران اصلی:
بیل مری (Bill Murray) در نقش باب هریس؛ بازیگر میانسالی که برای تبلیغ ویسکی به ژاپن آمده است.
اسکارلت جوهانسون (Scarlett Johansson) در نقش شارلوت؛ زن جوانی که همراه شوهر عکاسش به توکیو سفر کرده و دچار پوچی شده است.
جیوانی ریبیسی (Giovanni Ribisi) در نقش جان؛ شوهر پرکار و بی‌توجه شارلوت.
آنا فاریس (Anna Faris) در نقش کلی؛ یک بازیگر هالیوودی سطحی که در هتل محل اقامت آن‌هاست.

داستان و اتمسفر کلی فیلم

داستان فیلم درباره دو غریبه آمریکایی در توکیو است که هر دو در برزخ روحی قرار دارند. باب هریس، ستاره‌ای که دوران اوجش گذشته، برای فرار از زندگی زناشویی کسالت‌بارش به ژاپن پناه آورده و شارلوت، فارغ‌التحصیل فلسفه، در جستجوی معنای زندگی در اتاق هتلش محبوس شده است. آن‌ها در لابی هتل «پارک هایات» با هم آشنا می‌شوند. فیلم به جای روایت‌های کلاسیک و پر از حادثه، روی حس تعلیق، «جت‌لگ» (Jet lag) یا همان پرواززدگی و تنهایی در میان جمعیت تمرکز دارد. توکیو در اینجا شهری است که زبانش فهمیده نمی‌شود، تابلوهایش خوانا نیستند و سرعتش با ضرب‌آهنگ درونی قهرمان‌ها همخوانی ندارد؛ درست مثل اینکه دو نفر به طور تصادفی در یک ایستگاه فضایی دورافتاده به هم رسیده باشند.

توکیو به مثابه یک آکواریوم غول‌آسا

یکی از دلایل اصلی که توکیو در این فیلم شبیه یک سیاره دیگر به نظر می‌رسد، نحوه فیلمبرداری لنس آکورد (Lance Acord) است. او از فیلم ۳۵ میلی‌متری با سرعت بالا استفاده کرد تا دانه‌های تصویر (Grain) مشخص باشند و نوری که از نئون‌ها متصاعد می‌شود، حالتی رویایی و مه آلود پیدا کند. این تکنیک باعث شده شهر شبیه یک آکواریوم بزرگ به نظر برسد که باب و شارلوت از پشت شیشه‌های ضخیم هتل به آن خیره شده‌اند. آن‌ها از ارتفاع بالا به ترافیک و آدم‌هایی نگاه می‌کنند که مثل میکروارگانیسم‌ها در حال حرکت هستند. این جدایی فیزیکی (ارتفاع هتل از سطح شهر) عملاً حسی از بی‌وزنی و دوری از واقعیت زمینی را القا می‌کند. در واقع، معماری مدرن توکیو و آسمان‌خراش‌های شیشه‌ای آن، مرز بین فضای داخلی و خارجی را از بین برده و حسی از کلاستروفوبیا (Claustrophobia) در عین وسعت بی‌کران ایجاد می‌کند.

زنگ تفریح: ویسکی برای زمان‌های سخت!

جالب است بدانید که آن سکانس خنده‌دار تبلیغ ویسکی «سنتوری» (Suntory) که بیل مری با ژست‌های عجیب اجرا می‌کند، الهام گرفته از واقعیت است! در دهه ۷۰ و ۸۰ میلادی، ستاره‌های بزرگی مثل هریسون فورد و آرنولد شوارتزنگر واقعاً به ژاپن می‌رفتند تا تبلیغات اختصاصی برای بازار ژاپن بازی کنند که هیچ‌وقت در آمریکا پخش نمی‌شد؛ چون فکر می‌کردند این کار به پرستیژ هالیوودی‌شان لطمه می‌زند. بیل مری هم در فیلم دقیقاً همین حس «پول می‌گیرم ولی خجالت می‌کشم» را با آن چهره پوکرفیس‌اش عالی درآورده است!

زبان به مثابه دیوار صوتی

در بیشتر فیلم‌های توریستی، زبان یک ابزار برای پیشبرد داستان است، اما در «گمشده در ترجمه»، زبان یک مانع فیزیکی و صوتی است. سوفیا کوپولا تعمداً بسیاری از دیالوگ‌های ژاپنی را زیرنویس نکرده است. وقتی کارگردان تبلیغات با عصبانیت و با جملات طولانی به باب دستور می‌دهد و مترجم فقط یک جمله کوتاه می‌گوید، ما هم مثل باب گیج می‌شویم. این عدم درک متقابل، حس حضور در یک تمدن بیگانه را تقویت می‌کند. انگار باب و شارلوت فرکانس‌های رادیویی خاصی را دریافت می‌کنند که هیچ معنایی برایشان ندارد. این انزوای زبانی باعث می‌شود آن‌ها به سمت یکدیگر کشیده شوند؛ چون تنها کسانی هستند که به یک «زبان زمینی» مشترک حرف می‌زنند. در واقع توکیو در اینجا نماد دنیایی است که در آن ارتباط برقرار کردن غیرممکن شده است.

بی‌خوابی و زمان سیال

یکی از مفاهیم کلیدی فیلم، پرواززدگی یا همان جت‌لگ است. وقتی شما در یک منطقه زمانی کاملاً متفاوت هستید، ساعت بدنتان با محیط هماهنگ نیست. برای باب و شارلوت، شب‌ها تبدیل به روز و روزها تبدیل به رویا می‌شوند. این وضعیت فیزیولوژیک باعث می‌شود آن‌ها در یک حالت «هوشیاری تغییر یافته» (Altered state of consciousness) قرار بگیرند. توکیو در شب با آن چراغ‌های چشمک‌زن و ماشین‌های بازی آرکید (Arcade)، دقیقاً شبیه رویاهای تب‌آلود است. وقتی بیدار ماندن در ساعت ۳ صبح اجباری می‌شود، محیط اطراف دیگر واقعی به نظر نمی‌رسد. کوپولا با استفاده از نماهای طولانی و کم‌تحرک، این کشسانی زمان را به رخ می‌کشد. در این شهر، زمان مثل سایر نقاط جهان نمی‌گذرد؛ انگار در یک سیاهچاله زمانی گیر افتاده‌اند که در آن فقط لابی هتل و بار نیمه‌تاریک معنا دارد.

تضاد سنت و مدرنیته افراطی

توکیو در فیلم مجموعه‌ای از تضادهای شدید است که برای ذهن غربی، غیرمنطقی و فضایی به نظر می‌رسد. از یک طرف معابد ساکت و مراسم سنتی گل‌آرایی (Ikebana) را می‌بینیم و از طرف دیگر خیابان شایبویا (Shibuya) با آن نمایشگرهای عظیم و شلوغی کرکننده. شارلوت وقتی به کیوتو سفر می‌کند یا در معابد توکیو قدم می‌زند، هنوز هم یک بیگانه است. این شکاف بین تکنولوژی فوق پیشرفته و سنت‌های باستانی، اتمسفری شبیه به فیلم‌های سایبرپانک (Cyberpunk) ایجاد کرده است. در واقع، توکیوی کوپولا شباهت عجیبی به لوس‌آنجلس در فیلم «بلید رانر» دارد؛ جایی که انسان در میان آهن و سیگنال گم شده است. این تضاد باعث می‌شود که هیچ کجای شهر برای قهرمانان فیلم «خانه» محسوب نشود.

پدیدارشناسی تنهایی در میان جمعیت

از منظر جامعه‌شناسی، توکیو در این فیلم نماد «ابرشهر» (Megacity) است که در آن تراکم جمعیت به جای ایجاد رابطه، باعث انزوای بیشتر می‌شود. بیل مری در میان انبوهی از ژاپنی‌ها که قدشان از او کوتاه‌تر است، مثل یک غول بی‌شاخ و دم در یک سیاره کوتوله‌ها به نظر می‌رسد. این اختلاف فیزیکی ساده، به شدت روی حس بیگانگی او تاکید می‌کند. کوپولا از تکنیک «فضای منفی» در ترکیب‌بندی قاب‌هایش استفاده می‌کند؛ یعنی حتی وقتی اتاق شلوغ است، شخصیت اصلی طوری در کادر قرار می‌گیرد که انگار دیواری نامرئی دور اوست. این نوع تصویرسازی، تنهایی را نه به عنوان یک حس درونی، بلکه به عنوان یک واقعیت جغرافیایی ترسیم می‌کند. توکیو اینجا همان فضایی است که در آن می‌توانی در میان میلیون‌ها نفر باشی و باز هم هیچ‌کس تو را نبیند.

زنگ تفریح: وقتی کارگردان واقعاً گم شد!

شنیده‌ها حاکی از آن است که تیم تولید فیلم در زمان فیلمبرداری در ژاپن واقعاً با مشکلات جدی «ترجمه» روبرو بودند. آن‌ها مجوزی برای فیلمبرداری در بسیاری از نقاط شهر (مثل مترو یا تقاطع‌های شلوغ) نداشتند و به صورت چریکی و دزدکی فیلمبرداری می‌کردند. حتی یک بار پلیس ژاپن به دنبال آن‌ها افتاد چون فکر می‌کردند این‌ها توریست‌های مزاحمی هستند که دارند با دوربین‌های حرفه‌ای بازی می‌کنند! پس آن حس استرس و سردرگمی که در چهره بازیگران می‌بینید، تا حد زیادی واقعی و محصول محیط عجیب توکیو بوده است.

طراحی صدا؛ سمفونی نویزهای بیگانه

صدای شهر در «گمشده در ترجمه» نقشی حیاتی در ساختن این اتمسفر فضایی دارد. از صدای بیپ‌بیپ ممتد چراغ‌های راهنمایی گرفته تا همهمه‌ی نامفهوم سالن‌های بازی پاچینکو (Pachinko)، همه چیز طراحی شده تا گوش بیننده را خسته و گیج کند. در مقابل این نویزهای شهری، موسیقی متن فیلم (با آثاری از کوین شیلدز و ایر) قرار دارد که حالتی اثیری و «دریم‌پاپ» (Dream pop) دارد. این تضاد بین صدای خشن محیط و موسیقی نرم و مدهوش‌کننده، حس معلق بودن در فضا را تقویت می‌کند. صدای شهر برای باب و شارلوت مثل پارازیت است و تنها زمانی که با هم هستند یا در خلوت هتل به سر می‌برند، این پارازیت قطع می‌شود. این مهندسی صدا باعث می‌شود توکیو نه به عنوان یک شهر واقعی، بلکه به عنوان یک منبع نویز بی‌پایان درک شود.

معماری هتل؛ ایستگاه فضایی امن

هتل پارک هایات (Park Hyatt Tokyo) در این فیلم حکم یک سفینه فضایی را دارد که در بالای اتمسفر غلیظ و غیرقابل تنفس توکیو در حال حرکت است. دکوراسیون مینیمال، نورهای ملایم و سکوت سنگین راهروهای هتل، تضاد عجیبی با هرج و مرج بیرون دارد. شخصیت‌ها مدام بین این دو دنیا در حال جابجایی هستند؛ از آسانسورهای شیشه‌ای که آن‌ها را به اعماق شهر می‌برند تا اتاق‌های ایزوله‌ای که تنها پناهگاهشان است. سوفیا کوپولا از این هتل به عنوان نمادی از «بی‌مکانی» (Non-place) استفاده می‌کند؛ جایی که هیچ هویت ملی خاصی ندارد و برای توریست‌های ثروتمند طراحی شده تا احساس کنند هنوز در قلمرو امن خودشان هستند. اما همین امنیت افراطی، خود باعث تشدید افسردگی و حس جدا افتادگی از واقعیت بیرون می‌شود.

تکنولوژی که به جای اتصال، جدا می‌کند

در سال ۲۰۰۳، ژاپن مهد تکنولوژی‌های عجیب و غریب بود. در فیلم، ما دستگاه‌های ورزشی هوشمند، تلویزیون‌های با برنامه‌های جیغ و داد و توالت‌های دیجیتالی را می‌بینیم که باب را به وحشت می‌اندازند. این تکنولوژی‌ها به جای اینکه زندگی را راحت‌تر کنند، مثل ابزارهای بیگانه‌ای عمل می‌کنند که قهرمان داستان بلد نیست با آن‌ها کار کند. صحنه معروف کاراکتر باب با دستگاه پیاده‌روی که به زبان ژاپنی دستور می‌دهد، نمونه بارز این بیگانگی است. تکنولوژی در توکیوی این فیلم، وجهه انسانی ندارد و بیشتر شبیه به ماشین‌آلات یک تمدن پیشرفته است که دیگر نیازی به درک شدن توسط انسان ندارند. این موضوع باعث می‌شود بیننده حس کند که شخصیت‌ها در یک آزمایشگاه بزرگ گیر افتاده‌اند.

بازتاب تنهایی در کتاب‌ها و فرهنگ عامه

فیلم «گمشده در ترجمه» به نوعی نسخه بصری رمان‌های هاروکی موراکامی (Haruki Murakami) است. در آثار موراکامی هم شخصیت‌ها اغلب در کلان‌شهرهایی مثل توکیو دچار پوچی هستند و با المان‌های سورئال دست و پنجه نرم می‌کنند. کوپولا توانسته این اتمسفر «ادبی» را به تصویر تبدیل کند. از زمان اکران این فیلم، عبارت «گمشده در ترجمه» به یک اصطلاح فرهنگی برای توصیف حس بیگانگی در دنیای مدرن تبدیل شده است. بسیاری از مستندها و مقالات پس از آن، سعی کردند بررسی کنند که آیا توکیو واقعاً همین‌قدر سرد و فضایی است یا این فقط نگاه یک توریست غربی (The Tourist Gaze) است. فارغ از پاسخ، فیلم توانست تصویری جاودانه از توکیو بسازد که در آن مرز بین زمین و فضا، واقعیت و رویا به باریک‌ترین حد ممکن می‌رسد.

سکانس پایانی و نجوا در گوش مخاطب

در نهایت، همه آن فضاسازی‌های غریب و اتمسفر فضایی شهر، به یک لحظه انسانی ختم می‌شود: نجوای پایانی باب در گوش شارلوت. در شهری که هیچ‌کس حرف دیگری را نمی‌فهمید و همه چیز مثل یک سیاره بیگانه بود، این دو نفر موفق شدند فرکانس اختصاصی خودشان را پیدا کنند. اینکه ما نمی‌شنویم باب چه می‌گوید، شاهکار کوپولا در حفظ آن فضای خصوصی است. توکیو با تمام عظمت و غریب بودنش، در آن لحظه به حاشیه می‌رود. فیلم به ما می‌گوید که حتی در دورترین و بیگانه‌ترین سیاره‌ها هم، یک ارتباط انسانی ساده می‌تواند تمام آن سرمای تکنولوژیک و انزوای زبانی را ذوب کند. شهر دوباره به یک شهر عادی تبدیل می‌شود، چون قهرمان داستان دیگر در آن تنها نیست.

جمع‌بندی نهایی

فیلم گمشده در ترجمه، بیش از آنکه داستانی درباره یک رابطه باشد، مرثیه‌ای برای تنهایی در عصر مدرن است. سوفیا کوپولا با استفاده از کالبد شهری توکیو، فضایی را خلق کرده که در آن جغرافیا و روانشناسی به هم گره خورده‌اند. توکیو در این اثر نه به عنوان یک مقصد توریستی، بلکه به عنوان نمادی از ناشناختگی جهان و دشواری ارتباط انسانی تصویر می‌شود. شهر با تمام نورها، صداها و تضادهایش، آینه‌ای است که پوچی درونی قهرمانانش را بازتاب می‌دهد. در نهایت، فیلم به ما یادآوری می‌کند که برای فرار از انزوای این سیاره بیگانه، تنها چیزی که نیاز داریم، یافتن کسی است که حتی در میان همهمه‌ی بی‌پایان نئون‌ها، زبان سکوت ما را بفهمد.

شما هم در توکیوی خودتان گم شده‌اید؟

آیا تا به حال پیش آمده که در میان یک جمعیت شلوغ یا در شهری غریب، احساس کنید از یک سیاره دیگر آمده‌اید؟ تجربه شما از تنهایی در دنیای مدرن یا حستان به فیلم گمشده در ترجمه چیست؟ خوشحال می‌شویم نظرات و تجربیات شخصی خود را درباره اتمسفر این فیلم و حس بیگانگی در بخش دیدگاه‌ها با ما در میان بگذارید.