میراث تاریک و روشن جیمز سیمز؛ از ابداع اسپکولوم تا شکنجه زنان در اتاق جراحی

کابوس فیستول؛ انزوای اجتماعی زنان در قرن نوزدهم

در اواسط قرن نوزدهم، فیستول وزیکوواژینال یکی از وحشتناک‌ترین عوارض زایمان‌های سخت و طولانی محسوب می‌شد که زندگی زنان را به نابودی می‌کشاند. این وضعیت که منجر به ایجاد حفره‌ای غیرطبیعی بین مثانه و واژن می‌شد، بی‌اختیاری دائم ادرار و بوی بسیار نامطبوعی را به همراه داشت که باعث طرد کامل زن از خانواده و جامعه می‌گشت. زنان مبتلا به این عارضه، نه تنها از دردهای جسمی رنج می‌بردند، بلکه به دلیل تلقی «زننده» جامعه از این بیماری، در انزوای مطلق و افسردگی شدید به سر می‌بردند. در آن زمان، علم پزشکی راهکاری برای این مشکل نداشت و اکثر جراحان از معاینه یا حتی صحبت درباره این ناحیه از بدن زنان ابا داشتند؛ چرا که مسائل مربوط به زایمان و اندام‌های زنانه به شدت تابو تلقی می‌شد.

سیمز زمانی وارد این عرصه شد که ناامیدی کامل بر بیماران سایه افکنده بود و هیچ افق روشنی برای درمان وجود نداشت. جالب است بدانید که در آن دوران، آموزش امراض زنان (Gynecology) در دانشکده‌های پزشکی به مردان تقریباً صفر بود و جراحان مرد ترجیح می‌دادند با چنین موارد «کثیفی» دست و پنجه نرم نکنند. سیمز با مشاهده رنج این زنان، تصمیم گرفت برخلاف جریان حاکم حرکت کند و تمام توان خود را برای یافتن راه حلی جراحی به کار ببندد. او به خوبی درک کرده بود که درمان این بیماری، تنها یک اقدام پزشکی نیست، بلکه بازگرداندن کرامت انسانی به هزاران زنی است که زنده در گور تنهایی خود دفن شده بودند.

از کارولینای جنوبی تا مزارع آلاباما؛ ریشه‌های یک جراح

جیمز ماریون سیمز در محیطی رشد کرد که نظم و قانون حرف اول را می‌زد؛ چرا که پدرش کلانتر منطقه لنکستر در کارولینای جنوبی بود. او تحصیلات اولیه خود را در آکادمی‌های محلی به پایان رساند و پس از مدتی شاگردی نزد پزشکان قدیمی، راهی کالج پزشکی جفرسون در فیلادلفیا شد که در آن زمان یکی از قطب‌های علمی آمریکا بود. پس از فارغ‌التحصیلی در سال ۱۸۳۵، سیمز به ایالت آلاباما مهاجرت کرد؛ منطقه‌ای که به دلیل رونق مزارع پنبه و حضور انبوه برده‌ها، به پزشکان جوان نیاز مبرمی داشت. او در شهر مونتگومری ساکن شد و به سرعت به عنوان پزشک مورد اعتماد مالکان مزارع، برای درمان برده‌هایی که سرمایه‌های اقتصادی آن دوران محسوب می‌شدند، شناخته شد.

این دوره از زندگی سیمز، بسترساز بسیاری از اکتشافات بعدی او و البته منشأ اصلی انتقادات اخلاقی شد. او در مونتگومری درمانگاه کوچکی تأسیس کرد که بیشتر شبیه به یک آزمایشگاه خصوصی برای جراحی‌های تجربی بود. مالکان مزارع، زنان برده‌ای را که به دلیل فیستول دیگر قادر به کار کردن یا بارداری نبودند، به سیمز می‌سپردند تا او آن‌ها را درمان کند. سیمز در خاطرات خود می‌نویسد که در آن زمان، جراحی بر روی این زنان برای او نه تنها یک وظیفه پزشکی، بلکه یک چالش علمی بزرگ بود که شب و روز او را به خود مشغول می‌کرد. محیط اجتماعی آلاباما در آن سال‌ها، به او اجازه می‌داد تا بدون نظارت‌های قانونی یا اخلاقی که در شمال آمریکا مرسوم بود، به توسعه تکنیک‌های خود بپردازد.

آنارکا، بتسی و لوسی؛ قهرمانان خاموش تاریخ پزشکی

نام جیمز ماریون سیمز بدون ذکر نام سه زن برده یعنی آنارکا (Anarcha)، بتسی (Betsey) و لوسی (Lucy) کامل نمی‌شود. این زنان قهرمانانی بودند که سیمز روش‌های جراحی خود را بارها و بارها بر روی آن‌ها آزمایش کرد. مشهورترین آن‌ها آنارکا بود؛ دختر هفده ساله‌ای که پس از سه روز زایمان سخت، دچار فیستول‌های متعدد شده بود. سیمز دقیقاً ۳۰ عمل جراحی بر روی آنارکا انجام داد تا در نهایت توانست در آخرین عمل، موفق به بستن فیستول او شود. تصور ۳۰ بار جراحی در ناحیه واژن، آن هم در دورانی که هیچ بیهوشی یا ماده ضدعفونی‌کننده‌ای وجود نداشت، فراتر از تحمل هر انسانی است و سیمز معتقد بود که این زنان درد را کمتر از سفیدپوستان احساس می‌کنند!

لوسی نیز یکی دیگر از بیمارانی بود که تا آستانه مرگ پیش رفت؛ سیمز در یکی از جراحی‌های او از یک اسفنج برای جذب ادرار استفاده کرد که باعث عفونت شدید و دردهای طاقت‌فرسا شد. نکته تکان‌دهنده اینجاست که سیمز هزینه‌های نگهداری و خوراک این زنان را خود پرداخت می‌کرد تا بتواند آن‌ها را به عنوان نمونه‌های آزمایشگاهی در درمانگاهش نگه دارد. او در نوشته‌هایش با افتخار از موفقیت‌هایش می‌گوید، اما به ندرت به رنجی که این زنان در طول سال‌ها جستجوی او برای شهرت متحمل شدند، اشاره می‌کند. امروز این زنان به عنوان «مادران جراحی زنان» شناخته می‌شوند؛ عنوانی که سعی دارد نقش کلیدی آن‌ها را در پیشرفت این دانش، از زیر سایه نام سیمز بیرون بکشد.

زنگ تفریح: وقتی یک قاشق سس‌خوری، قهرمان جراحی می‌شود!

داستان اختراع اسپکولوم (Speculum) توسط سیمز، بیشتر شبیه به یک سکانس طنز در یک فیلم کلاسیک است تا یک واقعه علمی! روایت شده که سیمز برای معاینه یکی از بیمارانش که از اسب افتاده بود، ابزار مناسبی نداشت. او در کمال ناامیدی به آشپزخانه رفت و یک قاشق سس‌خوری (Gravy Spoon) نقره‌ای را برداشت و دسته آن را خم کرد تا بتواند دیواره واژن را کنار بزند. نتیجه آن‌قدر درخشان بود که او فهمید با همین وسیله ساده می‌تواند نوری به تاریک‌ترین نقاط علم پزشکی آن زمان بتاباند. پس دفعه بعد که در مطب دکتر آن وسیله فلزی سرد را دیدید، یادتان باشد که جد بزرگوارش روزگاری قرار بود روی میز شام باشد، نه در اتاق معاینه!

جادوی سیم نقره‌ای؛ رازی که جراحی را ممکن کرد

یکی از بزرگترین موانع در درمان فیستول، عفونت‌های ناشی از نخ‌های بخیه بود؛ چرا که در آن زمان از نخ‌های ابریشمی یا کتانی استفاده می‌شد که باکتری‌ها را به خود جذب می‌کردند. سیمز پس از شکست‌های متعدد، به فکر استفاده از سیم نقره‌ای (Silver wire) افتاد. نقره به دلیل خواص ضدمیکروبی ذاتی‌اش، باعث تحریک بافت نمی‌شد و اجازه می‌داد تا زخم بدون ایجاد التهاب و عفونت جوش بخورد. این ابداع ساده اما نبوغ‌آمیز، کلید اصلی موفقیت سیمز در درمان قطعی فیستول بود و او را به شهرتی جهانی رساند. سیمز چنان به این سیم‌های نقره‌ای افتخار می‌کرد که آن را بزرگترین سهم خود در پیشرفت جراحی قرن نوزدهم می‌دانست.

او حتی ادعا می‌کرد که با استفاده از سیم نقره‌ای، جراحی فیستول از یک اقدام خطرناک به یک عمل ساده و ایمن تبدیل شده است. البته امروزه می‌دانیم که بخش بزرگی از این ایمنی، به قیمت تست‌های مکرر بر روی زنان برده به دست آمده بود. سیمز به قدری در تبلیغ این روش کوشا بود که جراحان اروپایی نیز به سرعت به استفاده از بخیه‌های نقره‌ای روی آوردند. جالب است که او حتی برای بستن بخیه‌ها، ابزارهای خاصی طراحی کرد که کار با سیم‌های فلزی خشک را در فضای محدود واژن تسهیل می‌کرد. این رویکرد فنی و ابزارمحور سیمز، راه را برای جراحی‌های استریل و دقیق‌تر در آینده هموار کرد و نام او را در کتاب‌های درسی فیزیک و متالورژی پزشکی نیز وارد کرد.

وضعیت سیمز؛ استانداردی که هنوز زنده است

اگر گذارتان به بخش‌های معاینه گوارش یا زنان افتاده باشد، احتمالاً نام «وضعیت سیمز» (Sims’ position) را شنیده‌اید. در این حالت، بیمار به پهلوی چپ می‌خوابد، پای راست خود را خم کرده و دست چپ را پشت سر یا کنار تنه قرار می‌دهد. سیمز این وضعیت را برای دسترسی بهتر به دهانه رحم و واژن ابداع کرد؛ چرا که در این حالت، با کمک فشار هوا و جاذبه، دیواره‌های واژن به طور طبیعی از هم فاصله می‌گیرند. این ابداع چنان کاربردی بود که نه تنها در جراحی زنان، بلکه در معاینات مقعدی، تنقیه و رکتوسیگموئیدوسکوپی نیز به استاندارد طلایی تبدیل شد و هنوز هم در تمام دانشکده‌های پرستاری و پزشکی جهان آموزش داده می‌شود.

سیمز متوجه شده بود که وقتی بیمار در این پوزیشن قرار می‌گیرد، دید جراح به ناحیه فیستول به طرز شگفت‌آوری بهبود می‌یابد. او از این وضعیت برای قرار دادن اسپکولوم خود استفاده می‌کرد تا نوری که از پنجره به داخل می‌تابید را به بهترین شکل به نقطه جراحی هدایت کند. این موضوع نشان می‌دهد که او چقدر به جزئیات فیزیکی و ارگونومی (Ergonomics) در جراحی اهمیت می‌داد. حتی امروزه با وجود ابزارهای پیشرفته نورپردازی و دوربین‌های اندوسکوپی، پوزیشن سیمز به دلیل راحتی بیمار و دسترسی عالی پزشک، همچنان بدون جایگزین باقی مانده است. این میراثی است که فارغ از بحث‌های اخلاقی، کارایی خود را در طول زمان به اثبات رسانده و روزانه جان هزاران نفر را در تشخیص‌های زودهنگام نجات می‌دهد.

بنیان‌گذاری نخستین بیمارستان زنان؛ پیروزی در نیویورک

در سال ۱۸۵۳، ماریون سیمز به نیویورک مهاجرت کرد؛ شهری که فضای بسیار متفاوتی نسبت به جنوب برده‌دار داشت. او با کوله‌باری از تجربه و تکنیک‌های نوین، به دنبال تأسیس مرکزی بود که منحصراً به مشکلات زنان بپردازد. با وجود مخالفت‌های شدید جامعه پزشکی که معتقد بودند تخصص «زنان» موضوعی غیراخلاقی و غیرضروری است، سیمز با کمک گروهی از زنان نیکوکار و بانفوذ نیویورکی، در سال ۱۸۵۵ موفق به افتتاح «بیمارستان زنان ایالت نیویورک» شد. این اولین موسسه در جهان بود که به طور اختصاصی برای درمان بیماری‌های دستگاه تناسلی زنان طراحی شده بود و سیمز به عنوان جراح ارشد آن مشغول به کار شد.

موفقیت‌های او در این بیمارستان، شهرت او را به آن سوی اقیانوس اطلس رساند و او به عنوان مشاور پزشکی به دربار امپراتوران اروپا دعوت شد. اما دوران حضور او در این بیمارستان بدون حاشیه نبود؛ سیمز به دلیل شخصیت خودرای و اصرار بر روش‌های خاص خود، بارها با هیئت مدیره دچار اختلاف شد. بزرگترین جنجال زمانی رخ داد که او بر بستری کردن و جراحی بیماران مبتلا به سرطان اصرار ورزید. در آن دوران، باور عمومی بر این بود که سرطان یک بیماری مسری و ناپاک است و حضور این بیماران در کنار سایرین خطرناک تلقی می‌شد. لجاجت سیمز در دفاع از این بیماران و تداوم آزمایش‌های جراحی بر روی آن‌ها، در نهایت منجر به اخراج او از بیمارستانی شد که خودش آن را بنا نهاده بود!

جایزه لژیون دونور؛ وقتی پاریس در برابر سیمز سر خم کرد

پس از اخراج از بیمارستان نیویورک، سیمز به اروپا سفر کرد و در آنجا به گرمی مورد استقبال قرار گرفت. او در پاریس و لندن جراحی‌های نمایشی انجام داد که صدها پزشک برای تماشای آن‌ها صف می‌کشیدند. او چنان مهارت و سرعتی در کار با ابزارهای خود داشت که جراحان اروپایی او را یک «شعبده‌باز در اتاق عمل» می‌نامیدند. سیمز حتی موفق شد فیستول‌های پیچیده‌ای را که جراحان بنام اروپا از درمانشان عاجز بودند، با موفقیت عمل کند. به پاس این خدمات و آموزش تکنیک‌هایش به پزشکان فرانسوی، ناپلئون سوم نشان معتبر «لژیون دونور» (Legion of Honour) را به او اعطا کرد؛ افتخاری که برای یک پزشک آمریکایی در آن زمان بسیار کم‌نظیر بود.

این سفر اروپایی، سیمز را از یک جراح محلی به یک سلبریتی بین‌المللی تبدیل کرد. او در این مدت تجربیات خود را در قالب کتابی با عنوان «یادداشت‌های بالینی بر جراحی رحم» منتشر کرد که به سرعت به چندین زبان ترجمه شد. او در بازگشت به آمریکا، به ریاست انجمن پزشکی آمریکا (AMA) برگزیده شد که بالاترین مقام صنفی برای یک پزشک در ایالات متحده بود. این دوران، اوج شکوه حرفه‌ای او بود و کمتر کسی جرئت می‌کرد به ریشه‌های تاریک آزمایش‌های او در آلاباما اعتراض کند. سیمز به نمادی از نبوغ آمریکایی تبدیل شده بود که توانسته بود علم پزشکی را در سطح جهانی به چالش بکشد و پیروز شود.

زنگ تفریح: جراحی که از خون می‌ترسید!

باورتان می‌شود جیمز ماریون سیمز، مردی که بعدها شکم و رحم صدها زن را شکافت، در ابتدای دوران دانشجویی‌اش از دیدن خون حالش بد می‌شد؟ او در خاطراتش اعتراف کرده که وقتی برای اولین بار شاهد یک جراحی ساده بود، نزدیک بود غش کند و جدی جدی به فکرش رسیده بود که پزشکی را رها کند و برود دنبال تجارت یا کشاورزی! اما از آنجایی که پدر کلانترش خیلی سخت‌گیر بود و پول شهریه را داده بود، سیمز مجبور شد دندان روی جگر بگذارد و با ترسش روبرو شود. این هم پیامی برای دانشجویان پزشکی امروز: اگر با دیدن آمپول رنگتان می‌پرد، ناامید نشوید؛ شاید شما هم پدر یا مادرِ یک تخصص جدید باشید!

سقوط تندیس؛ وقتی تاریخ بازخواست می‌کند

برای بیش از یک قرن، تندیس برنزی جیمز ماریون سیمز در مقابل آکادمی پزشکی نیویورک در پارک مرکزی قرار داشت و او را به عنوان مردی ستایش می‌کرد که «خدماتش به علم برای تمام بشریت بوده است». اما با قدرت گرفتن جنبش‌های حقوق مدنی و افزایش آگاهی درباره بی‌عدالتی‌های نژادی در علم، اعتراضات علیه این تندیس آغاز شد. منتقدان معتقد بودند که بنا کردن یادبود برای مردی که برده‌ها را بدون بیهوشی شکنجه کرده، توهین به کرامت انسانی و ترویج نژادپرستی سیستماتیک است. در سال ۲۰۱۸، پس از سال‌ها کشمکش و تجمعات اعتراضی، شهرداری نیویورک در یک اقدام نمادین، این تندیس را از محل خود برداشت و به قبرستانی منتقل کرد که سیمز در آن دفن شده بود.

این اتفاق، آغازگر بحث‌های عمیقی در محافل علمی درباره «تاریخ خاکستری» پزشکی شد. مدافعان سیمز معتقد بودند که او محصول زمانه خویش بوده و در آن دوران، بیهوشی هنوز در مراحل ابتدایی و خطرناک خود قرار داشت؛ ضمن اینکه او جان هزاران زن از هر نژادی را نجات داده است. اما مخالفان استدلال می‌کردند که او آگاهانه از قدرت خود بر برده‌ها سوءاستفاده کرده و ابتدایی‌ترین اصول اخلاقی را فدای شهرت شخصی نموده است. حذف این مجسمه، نه به معنای پاک کردن نام سیمز از کتاب‌های تاریخ، بلکه به معنای تغییر زاویه دید جامعه نسبت به قهرمانانش بود. امروزه در بسیاری از دانشکده‌های پزشکی، مورد سیمز به عنوان یک «مورد مطالعاتی» (Case Study) برای تدریس اخلاق بالینی و بررسی تضاد میان فایده‌گرایی و حقوق فردی استفاده می‌شود.

مستند «به یاد آنارکا» و بازنمایی در رسانه‌های مدرن

در سال‌های اخیر، هنر و رسانه نقش مهمی در بازتعریف میراث سیمز ایفا کرده‌اند. مستند تکان‌دهنده «به یاد آنارکا» (Remembering Anarcha) که در سال ۲۰۲۱ از شبکه پی‌بی‌اس پخش شد، سعی کرد تا از دریچه چشم قربانیان به این ماجرا نگاه کند. این مستند با استفاده از اسناد تاریخی و مصاحبه با کارشناسان، نشان داد که چگونه رنج این زنان در زیر لایه‌های قطور افتخارات علمی سیمز دفن شده بود. این اثر به جای تمرکز بر نبوغ جراح، بر استقامت و مظلومیت زنانی تمرکز کرد که بدنشان به میدان جنگی برای پیشرفت علم تبدیل شده بود. بازتاب این مستند در شبکه‌های اجتماعی، موج جدیدی از همدلی با قربانیان آزمایش‌های نژادی را برانگیخت.

علاوه بر سینما، در دنیای هنرهای تجسمی نیز حرکات ارزشمندی صورت گرفت. تندیس «مادران جراحی زنان» که در مونتگومری نصب شده، با استفاده از ضایعات فلزی ساخته شده تا نمادی از بدن‌های خرد شده و دوباره پیوند خورده این زنان باشد. این آثار هنری، دیالوگی میان گذشته و حال برقرار می‌کنند و به مخاطب یادآور می‌شوند که هیچ پیشرفت علمی نباید به قیمت نادیده گرفتن انسانیت تمام شود. در واقع، رسانه‌های مدرن با بازخوانی پرونده سیمز، به نوعی در حال انجام یک «جراحی فرهنگی» هستند تا غده‌های چرکین نژادپرستی را از کالبد علم پزشکی بیرون بکشند و فضایی برای عدالت و برابری بیشتر در مراقبت‌های بهداشتی فراهم کنند.

ارتباط با جامعه‌شناسی و سیاست؛ سیمز به مثابه یک نماد

تحلیل شخصیت ماریون سیمز بدون در نظر گرفتن ساختار قدرت در جنوب آمریکا غیرممکن است. جامعه‌شناسان معتقدند که سیمز تنها یک پزشک نبود، بلکه بخشی از یک سیستم بود که سیاه‌پوستان را به عنوان «ابزار» و نه «انسان» تعریف می‌کرد. این نگاه باعث شده بود که حتی در ذهن جراحی با نیت خیر، شکنجه یک برده برای نجات زنان سفیدپوست آینده، امری موجه جلوه کند. سیمز در واقع نمادی از «نژادپرستی علمی» (Scientific Racism) است که در آن علم برای توجیه برتری یک نژاد و استثمار نژاد دیگر به کار گرفته می‌شود. این موضوع پیوند عمیقی با سیاست‌های دوران برده‌داری و نیاز مالکان به نیروی کار سالم داشت.

مطالعه زندگی او به ما کمک می‌کند تا بفهمیم چگونه سوگیری‌های سیاسی و اجتماعی می‌توانند مسیر اکتشافات علمی را منحرف کنند. اگر سیمز در یک جامعه برابر فعالیت می‌کرد، احتمالاً مجبور بود برای هر جراحی رضایت‌نامه کتبی بگیرد و از بیهوشی استفاده کند؛ اما ساختار سیاسی آلاباما به او این «مصونیت شوم» را داده بود. امروزه، بسیاری از نابرابری‌های بهداشتی که هنوز میان سیاهپوستان و سفیدپوستان در آمریکا دیده می‌شود، ریشه در همان تفکراتی دارد که سیمز نماینده‌اش بود. بنابراین، نقد سیمز در واقع نقد یک ساختار سیاسی و اجتماعی است که اجازه می‌دهد جان برخی انسان‌ها فدای راحتی دیگران شود؛ درسی که برای سیاست‌گذاران بهداشت عمومی در هر عصری حیاتی است.

جمع‌بندی نهایی

جیمز ماریون سیمز تندیسی از تضادهای بی‌پایان است؛ مردی که همزمان ناجی هزاران زن و عامل رنج طاقت‌فرسای دهه‌ها انسان دیگر بود. او با ابداع روش درمان فیستول، زنانی را که در انزوای کامل بودند به آغوش جامعه بازگرداند، اما بهای این پیروزی را از خون و درد زنان برده پرداخت کرد. زندگی سیمز به ما می‌آموزد که دانش و مهارت فنی، بدون قطب‌نمای اخلاقی می‌تواند به ابزاری برای بهره‌کشی تبدیل شود. امروز که تندیس‌های او به زیر کشیده می‌شوند، یادمان می‌ماند که قهرمانان واقعی تاریخ، آن سه زن بی‌نام‌ونشان (آنارکا، بتسی و لوسی) هستند که بدنشان پلکانی برای صعود علم شد. میراث سیمز، آینه‌ای است که در آن می‌توان هم نبوغ بی‌نظیر انسانی و هم تاریک‌ترین گوشه‌های روح بشر را تماشا کرد.

شما درباره این تضاد اخلاقی چه فکر می‌کنید؟

داستان ماریون سیمز ما را بر سر یک دوراهی سخت قرار می‌دهد: آیا پیشرفت‌های بزرگ علمی که امروز جان میلیون‌ها نفر را نجات می‌دهند، می‌توانند گذشته‌های غیرانسانی و آزمایش‌های غیراخلاقی را توجیه کنند؟ اگر شما در قرن نوزدهم بودید، آیا سیمز را یک قهرمان می‌دیدید یا یک شکنجه‌گر؟ نظرات و تحلیل‌های خود را در بخش دیدگاه‌ها با ما به اشتراک بگذارید تا درباره این چالش بزرگ اخلاق پزشکی با هم گفتگو کنیم.