چرا آینده‌نگاران به درستی معتقد بودند «آب» نفتِ قرن بیست و یکم می‌شود؟

در کتاب‌های درسی زمین‌شناسی و جغرافیای دبیرستان، مبحث توزیع آب بر روی زمین یکی از بنیادی‌ترین دروس است. کره‌ی زمین به «سیاره آبی» معروف است اما نکته کلیدی اینجاست که بیش از ۹۷ درصد از این آب‌ها در اقیانوس‌ها و دریاها قرار دارند و شور هستند. از ۳ درصد باقی‌مانده که آب شیرین محسوب می‌شود، بخش بزرگی در یخچال‌های قطبی و کوهستانی به صورت یخ محبوس شده است. در واقع سهم انسان از کل آب‌های جهان برای مصارف آشامیدنی، کشاورزی و صنعتی کمتر از یک درصد است که در رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و سفره‌های آب زیرزمینی (Aquifers) قرار دارد.

چرخه‌ی آب و توزیع ناعادلانه جغرافیایی

چرخه‌ی هیدرولوژیک (Hydrological Cycle) فرآیندی دائمی است که در آن آب بین اتمسفر، اقیانوس‌ها و خشکی‌ها حرکت می‌کند. با این حال، به دلیل شرایط آب و هوایی و توپوگرافی زمین، این آب به صورت عادلانه توزیع نشده است. برخی مناطق با بارش‌های سیل‌آسا و مازاد آب مواجه هستند در حالی که مناطق وسیعی در کمربند خشک زمین (مثل بخش‌های بزرگی از غرب آسیا و شمال آفریقا) با تنش آبی شدید روبرو هستند. مدیریت منابع آب به معنای مهار آب‌های سطحی از طریق سدها و بهره‌برداری اصولی از مخازن زیرزمینی است. اگر سرعت برداشت ما از این مخازن بیش از سرعت تغذیه طبیعی آن‌ها توسط بارندگی باشد، تراز آب زیرزمینی منفی شده و با پدیده‌هایی مثل فرونشست زمین مواجه می‌شویم.

هیدروپولتیک (Hydropolotics) یا سیاستِ آب، دانشی است که به بررسی تأثیر منابع آب بر روابط قدرت میان کشورها می‌پردازد. برخلاف نفت که برای آن جایگزین‌هایی مثل انرژی خورشیدی، بادی یا هسته‌ای وجود دارد، آب هیچ جایگزین بیولوژیکی ندارد. هیچ تمدنی بدون نفت نابود نشده است اما تاریخ گواه سقوط تمدن‌های بزرگی است که تنها به دلیل خشکسالی و مدیریت غلط منابع آبی از هم پاشیده‌اند. این موضوع باعث شده است تا دولت‌ها آب را نه به عنوان یک کالای اقتصادی، بلکه به عنوان یک مولفه امنیت ملی (National Security) در نظر بگیرند.

در قرن بیست و یکم، قدرت یک کشور دیگر تنها با ذخایر ارزی یا تسلیحات نظامی سنجیده نمی‌شود، بلکه دسترسی به منابع پایدار آب شیرین، تعیین‌کننده ثبات سیاسی و اجتماعی است. زمانی که کشوری کنترل سرچشمه‌های یک رودخانه بین‌المللی را در دست می‌گیرد، در واقع ابزاری قدرتمند برای فشار سیاسی بر کشورهای پایین‌دست به دست آورده است. این پارادایم جدید باعث شده تا استراتژیست‌ها معتقد باشند که اصطکاک‌های مرزی آینده، بیش از آنکه بر سر خطوط مرزی روی نقشه باشد، بر سر مسیر جریان رودخانه‌ها و حق‌آبه‌های تاریخی خواهد بود.

سدسازی در دهه‌های اخیر از یک پروژه عمرانی به یک ابزار ژئوپلیتیک تبدیل شده است. رودخانه‌های فرامرزی (Transboundary Rivers) که از خاک چندین کشور عبور می‌کنند، به کانون منازعات تبدیل شده‌اند. برای مثال، رود نیل که شریان حیاتی مصر است، اکنون با چالش بزرگ سد النهضه (GERD) در اتیوپی روبرو است. اتیوپی به دنبال تولید برق است اما مصر این سد را تهدیدی وجودی برای امنیت غذایی و آبی خود می‌بیند. وضعیت مشابهی در حوضه دجله و فرات میان ترکیه، سوریه و عراق وجود دارد که پروژه‌های سدسازی بزرگ ترکیه (GAP) جریان آب را به سمت همسایگان جنوبی به شدت کاهش داده است.

در شرق ایران نیز، تنش بر سر حق‌آبه رودخانه هیرمند با افغانستان یکی از چالش‌های دیرینه هیدروپولتیک منطقه است. احداث سدهایی مانند سد کمال‌خان باعث شده تا تالاب‌های هامون خشک شده و معیشت مردم در سیستان و بلوچستان با بحران روبرو شود. این تنش‌ها نشان می‌دهند که بدون معاهدات بین‌المللی الزام‌آور و دیپلماسی فعال آب، سدها می‌توانند به ماشه جنگ‌های منطقه‌ای تبدیل شوند. مدیریت یکپارچه حوضه آبریز (Integrated Water Resources Management) تنها راهکار علمی برای جلوگیری از این برخوردهاست که در آن تمام کشورهای ذینفع باید در سود و زیان منبع آبی شریک باشند.

مفهوم آب مجازی (Virtual Water) که توسط تونی آلن (Tony Allan) مطرح شد، انقلابی در تحلیل‌های اقتصادی ایجاد کرد. آب مجازی به مقدار آبی گفته می‌شود که در فرآیند تولید یک کالا، از ابتدا تا انتها مصرف می‌شود. برای مثال، برای تولید یک کیلوگرم هندوانه حدود ۳۰۰ لیتر و برای تولید یک کیلوگرم گوشت گاو حدود ۱۵ هزار لیتر آب مصرف می‌شود. وقتی کشوری که با کمبود شدید آب مواجه است، محصولاتی با مصرف آب بالا (Water-Intensive) صادر می‌کند، در واقع در حال صادر کردن منابع آبی تجدیدناپذیر خود با قیمتی بسیار ناچیز است.

صادرات هندوانه، پسته یا محصولات پتروشیمی از مناطق خشک، به معنای حراج کردن امنیت آینده کشور است. کشورهای هوشمند به جای تمرکز بر خودکفایی در محصولات پرمصرف، به سمت واردات آب مجازی می‌روند؛ یعنی محصولاتی که آب زیادی مصرف می‌کنند را وارد کرده و منابع آبی خود را برای مصارف شرب و صنعت حفظ می‌کنند. این تجارت پنهان، یکی از پیچیده‌ترین بخش‌های اقتصاد بین‌الملل است که در آن کشورهای ثروتمند با خرید محصولات کشاورزی از کشورهای فقیر، در واقع در حال «استعمار آبی» آن‌ها هستند بدون آنکه قطره‌ای آب به صورت فیزیکی جابه‌جا شود.

با کاهش منابع آب شیرین، نگاه‌ها به سمت اقیانوس‌ها چرخانده شده است. تکنولوژی نمک‌زدایی (Desalination) از طریق اسمز معکوس (Reverse Osmosis) یا تقطیر حرارتی، امید اصلی کشورهای ساحلی برای تأمین آب است. کشورهایی مثل عربستان سعودی، امارات و کویت اکنون بخش بزرگی از آب شرب خود را از این طریق تأمین می‌کنند. اما این راهکار چالش‌های بزرگی دارد: هزینه بسیار بالای انرژی و اثرات زیان‌بار محیط‌زیستی. نمک غلیظی که پس از تصفیه به دریا بازگردانده می‌شود (Brine)، می‌تواند اکوسیستم‌های دریایی را نابود کند.

با این حال، پیشرفت در علم مواد و نانوتکنولوژی در حال کاهش هزینه‌هاست. غشاهای گرافنی جدید می‌توانند با فشار کمتر و سرعت بیشتر، نمک را از آب جدا کنند. همچنین استفاده از انرژی خورشیدی برای راه اندازی واحدهای آب‌شیرین‌کن، این فرآیند را پایدارتر کرده است. اما نمک‌زدایی راهکاری برای همه نیست؛ کشورهای محصور در خشکی (Landlocked Countries) نمی‌توانند به راحتی از این تکنولوژی بهره ببرند و هزینه انتقال آب از سواحل به اعماق خشکی و ارتفاعات، گاهی از ارزش خود آب بیشتر می‌شود. بنابراین، تکنولوژی تنها بخشی از پازل است و مدیریت تقاضا همچنان حرف اول را می‌زند.

سینما و ادبیات همواره آینه‌ای از ترس‌های آینده بشر بوده‌اند. فیلم‌هایی مانند «مکس دیوانه: جاده خشم» (Mad Max: Fury Road) دنیایی را به تصویر می‌کشند که در آن آب به ارزشمندترین دارایی تبدیل شده و دیکتاتورها با کنترل شیرهای آب، بر توده‌ها حکومت می‌کنند. این فیلم‌ها که در ژانر پس‌آپوکالیپتیک ساخته می‌شوند، در واقع هشداری جدی درباره پیامدهای فروپاشی هیدروپولتیک هستند. در دنیای واقعی نیز مستندهایی مانند «موج بعدی» (The Next Wave) به بررسی کوچ بزرگ انسان‌ها به دلیل خشکسالی می‌پردازند.

بازتاب این بحران در ادبیات نیز مشهود است؛ رمان‌هایی که در آن‌ها جنگ‌های خانمان‌سوز نه بر سر ایدئولوژی، بلکه بر سر دسترسی به یک چاه آب رخ می‌دهد. این آثار رسانه‌ای نقش مهمی در آگاه‌سازی افکار عمومی جهانی ایفا کرده‌اند. وقتی مردم در یک فیلم سینمایی می‌بینند که قهرمان داستان برای یک جرعه آب حاضر است جان خود را فدا کند، متوجه می‌شوند که امنیت آبی چقدر شکننده است. این آگاهی جمعی باعث شده تا جنبش‌های طرفدار محیط‌زیست فشار بیشتری بر دولت‌ها برای اصلاح الگوهای مصرف و حفاظت از تالاب‌ها وارد کنند.

یک خطای علمی رایج این است که تصور می‌شود آب از روی کره زمین ناپدید می‌گردد. طبق قانون بقای جرم، مقدار آب روی زمین ثابت است؛ اما آنچه تغییر می‌کند «کیفیت» و «مکان» آب است. ما با بحران «آبِ در دسترس» مواجه هستیم، نه لزوماً کمبود فیزیکی کل مولکول‌های H2O. آلودگی منابع آب شیرین توسط فاضلاب‌های صنعتی و سموم کشاورزی، بخش بزرگی از منابع موجود را غیرقابل استفاده کرده است. در واقع ما در حال تبدیل آب شیرین به آب سمی یا شور هستیم که بازگرداندن آن به چرخه مصرف بسیار هزینه‌بر است.

سوءبرداشت دیگر این است که تصور می‌شود با بارندگی‌های شدید، خشکسالی به پایان می‌رسد. واقعیت این است که باران‌های سیل‌آسا در زمین‌های خشک و بدون پوشش گیاهی، به جای تغذیه سفره‌های زیرزمینی، باعث فرسایش خاک و ایجاد سیلاب می‌شوند. برای جبران دهه‌ها برداشت بی‌رویه از چاه‌های عمیق، نیاز به دهه‌ها بارش نرم و مداوم است. این درک اشتباه از هیدرولوژی باعث شده تا برخی مدیران با یک سال پربارش، دوباره به سمت توسعه صنایع پرمصرف بروند، در حالی که مخازن استراتژیک زیرزمینی همچنان در حال تخلیه شدن هستند.

جامعه‌شناسان معتقدند بحران آب کاتالیزور (Catalyst) ناآرامی‌های مدنی است. وقتی در منطقه‌ای آب برای کشاورزی وجود نداشته باشد، بیکاری گسترده ایجاد می‌شود. این بیکاری منجر به مهاجرت‌های انبوه از روستاها به حاشیه شهرها می‌گردد. حاشیه‌نشینی نیز بستر مناسبی برای فقر، بزهکاری و اعتراضات تند سیاسی فراهم می‌کند. تحلیلگران سیاسی بر این باورند که ریشه برخی از درگیری‌های بزرگ در خاورمیانه در دهه‌های اخیر، بیش از آنکه مذهبی یا ایدئولوژیک باشد، ناشی از چندین سال خشکسالی پیاپی و ناتوانی دولت‌ها در تأمین معیشت جایگزین برای کشاورزان بوده است.

امنیت انسانی (Human Security) مستقیماً به دسترسی به آب وابسته است. در روانپزشکی نیز مبحثی به نام «اضطراب اقلیمی» مطرح شده که در آن نسل جوان به دلیل نامشخص بودن وضعیت منابع حیاتی در آینده، دچار افسردگی و ناامیدی می‌شوند. وقتی آب تمام شود، قراردادهای اجتماعی بین مردم و دولت‌ها سست می‌شود. به همین دلیل است که آینده‌نگاران می‌گویند جنگ‌های داخلی در کشورهای خشک، بسیار محتمل‌تر از جنگ‌های خارجی است. مدیریت آب در واقع مدیریت خشم و آرامش جامعه است.

یکی از عجیب‌ترین پیش‌بینی‌های آینده‌نگاران که اکنون به واقعیت پیوسته، معامله آب در بازارهای مالی است. در بورس کالای شیکاگو (CME)، قراردادهای آتی آب (Water Futures) خرید و فروش می‌شود. این بدان معناست که سرمایه‌گذاران و کشاورزان بر سر قیمت احتمالی آب در ماه‌های آینده شرط‌بندی می‌کنند. این «تجاری‌سازی آب» موافقان و مخالفان سرسختی دارد. موافقان معتقدند وقتی آب قیمت واقعی پیدا کند، مردم در مصرف آن صرفه‌جویی می‌کنند؛ اما مخالفان می‌گویند آب یک حق بشری (Human Right) است و نباید به کالایی برای سوداگری تبدیل شود.

ورود آب به وال‌استریت نشان‌دهنده این است که بازارهای جهانی به شدت نگران نایاب شدن این منبع هستند. در کالیفرنیا، کمبود آب باعث شده تا قیمت حق استفاده از چاه‌ها به شدت بالا برود و شرکت‌های بزرگ سرمایه‌گذاری در حال خرید زمین‌های کشاورزی فقط به خاطر منابع آبی زیرزمینی آن‌ها هستند. این وضعیت یادآور دوران شکوفایی نفت است که در آن غول‌های نفتی بر سر زمین‌های غنی می‌جنگیدند. اکنون جنگ بر سر زمین‌هایی است که زیر آن‌ها «آب» جریان دارد.

دیپلماسی آب (Water Diplomacy) به معنای استفاده از ابزارهای سیاسی برای حل منازعات آبی و ایجاد همکاری‌های فنی میان کشورهاست. در برخی موارد، آب می‌تواند به جای عامل جنگ، به عامل صلح تبدیل شود. کشورهایی که به یک رودخانه مشترک وابسته هستند، مجبورند برای حفظ بقای خود با یکدیگر گفتگو کنند. برای مثال، معاهده رودخانه سند (Indus Waters Treaty) میان هند و پاکستان، علیرغم دهه‌ها دشمنی و جنگ میان این دو کشور، همچنان پابرجاست چون هر دو می‌دانند که نقض این معاهده به معنای خودکشی متقابل است.

اما در مقابل، برخی قدرت‌های منطقه‌ای از «هژمونی آبی» استفاده می‌کنند. آن‌ها با ساخت سدهای عظیم در بالادست، کشورهای پایین‌دست را گروگان می‌گیرند تا در مسائل دیگر سیاسی از آن‌ها امتیاز بگیرند. این نوع رفتار که به آن «تروریسم آبی» نیز گفته می‌شود، امنیت جهانی را به خطر می‌اندازد. ایجاد یک نهاد بین‌المللی قدرتمند تحت نظارت سازمان ملل برای داوری در اختلافات آبی، یکی از ضروریات قرن حاضر است تا مانع از زورگویی کشورهای بالادست شود.

در دنیایی که هر قطره آب ارزش حیاتی دارد، مفاهیمی مثل «فاضلاب» در حال تغییر هستند. بازچرخانی آب (Water Recycling) و استفاده از پساب‌های تصفیه شده در صنعت و کشاورزی، راهکاری است که کشورهایی مثل سنگاپور و اسرائیل را از خشکی نجات داده است. سنگاپور با تکنولوژی «نیوواتر» (NEWater)، فاضلاب انسانی را به قدری تصفیه می‌کند که از آب لوله‌کشی معمولی هم پاک‌تر می‌شود. این رویکرد که به آن «اقتصاد چرخشی آب» گفته می‌شود، باعث می‌گردد تا یک قطره آب چندین بار در چرخه مصرف قرار بگیرد.

در ایران و سایر مناطق نیمه‌خشک، هدررفت آب در بخش خانگی و صنعتی بسیار بالاست چون سیستم‌های بازچرخانی به درستی اجرا نشده‌اند. سرمایه‌گذاری بر روی تصفیه‌خانه‌های مدرن، بسیار ارزان‌تر از پروژه‌های انتقال آب از دریا به مرکز خشکی است. آینده‌نگاران معتقدند شهرهایی در آینده دوام می‌آورند که بتوانند ۹۰ درصد آب مصرفی خود را دوباره تصفیه و استفاده کنند. فاضلاب دیگر یک ماده زائد نیست، بلکه یک منبع استراتژیک است که به آن «طلای خاکستری» می‌گویند.

بحران آب بیش از آنکه ناشی از کمبود بارش باشد، ناشی از ضعف در حکمرانی (Governance) است. مدیریت بد، رانت‌خواری در توزیع حق‌آبه‌ها و اصرار بر خودکفایی کشاورزی در زمین‌های نامناسب، منابع آبی را نابود کرده است. در بسیاری از کشورها، نهادهای متعددی متولی آب هستند که با هم هماهنگ نیستند. این تشتت مدیریت باعث می‌شود که تصمیمات متناقضی گرفته شود؛ مثلاً در حالی که وزارت محیط زیست بر احیای تالاب‌ها تاکید دارد، وزارت نیرو به دنبال ساخت سد جدید بر روی همان حوضه است.

مبارزه با «مافیای آب» و اصلاح ساختارهای قانونی، اولین قدم برای نجات تمدن‌هاست. شفافیت در تخصیص آب و استفاده از سیستم‌های پایش ماهواره‌ای برای جلوگیری از حفر چاه‌های غیرمجاز، ابزارهای مدرن حکمرانی هستند. اگر قانون حاکم نباشد، قدرتمندان سهم ضعیفان را می‌برند و این شروع فروپاشی اجتماعی است. آینده‌نگاران تأکید دارند که بدون دموکراسی و شفافیت در مدیریت منابع طبیعی، حتی بهترین تکنولوژی‌ها هم نمی‌توانند جلوی تشنگی تمدن را بگیرند.