فیلم The Apartment (1960) آپارتمان | معرفی، داستان، نقد و تحلیل کمدی تلخ بیلی وایلدر

پیش از این هم برایتان نوشته بودم که سینمای کلاسیک هالیوود تا چه حد تحت فشار شدید سانسور و قوانین «کد هیز» (Hays Code) دست‌وپایش بسته بود، اما حالا مشخص شده که بیلی وایلدر چگونه توانست با هوشمندی تمام این زنجیرها را پاره کند. فیلم «آپارتمان» (The Apartment) محصول ۱۹۶۰ آمریکا، یک کمدی‌درام سیاه به تهیه‌کنندگی و کارگردانی بیلی وایلدر (Billy Wilder) و نویسندگی مشترک او و آی. ا. ل. دایموند (I. A. L. Diamond) است. این اثر ۱۲۵ دقیقه‌ای سیاه و سفید با مدیریت فیلم‌برداری جوزف لشل (Joseph LaShelle) و موسیقی آدولف دویچ (Adolph Deutsch)، گلچینی از بهترین بازی‌های جک لمون (Jack Lemmon)، شرلی مک‌لین (Shirley MacLaine) و فرد مگ‌موری (Fred MacMurray) را به نمایش می‌گذارد. فیلم با بودجه‌ای محدود توانست ۵ جایزه اسکار از جمله بهترین فیلم و بهترین کارگردانی را درو کند و امروزه به‌عنوان یکی از ماندگارترین شاهکارهای تاریخ سینما شناخته می‌شود.

در این مقاله می‌خواهیم ببینیم که چطور یک ایده اخلاقیِ حساسیت‌برانگیز در دهه شصت میلادی توانست به نماد نقدی کوبنده علیه نظام سرمایه‌داری و مدرنیته تبدیل شود؟ داستان کلید دادن یک کارمند ساده برای ارتقای شغلی چگونه از زیر تیغ سانسور گذشت و چرا این کمدی تلخ هنوز پس از گذشت شش دهه، تمام معادلات روابط انسانی و اداری را با دقتی بی‌رحمانه پیش‌بینی می‌کند؟ با هم مرور می‌کنیم که ساختار جسورانه فیلم چطور لحن شوخ خود را به یک درام روان‌شناختی تکان‌دهنده تبدیل می‌کند.

شناسنامه فیلم سینمایی آپارتمان و جدول مشخصات فنی

فیلم سینمایی آپارتمان با نام انگلیسی The Apartment (1960) یک اثر شاخص و الگویی بی‌نظیر در تاریخ سینمای جهان است که مرزهای میان کمدی و درام را جابه‌جا کرد. این اثر حاصل همکاری دوباره بیلی وایلدر و جک لمون پس از موفقیت خیره‌کننده فیلم «بعضیا داغشو دوست دارن» بود. وایلدر با همراهی دستیار همیشگی‌اش آی. ا. ل. دایموند، فیلم‌نامه‌ای نوشت که نه‌تنها اسکار بهترین فیلم‌نامه اورجینال را برد، بلکه توانست جایگاه خود را در آرشیو ملی فیلم آمریکا به عنوان یک اثر ملی و ارزشمند ثبت کند. این فیلم در دوره سی و سوم جوایز اسکار موفق شد ۵ جایزه از جمله بهترین فیلم، بهترین کارگردانی و بهترین فیلم‌نامه را از آن خود کند.

در ادامه جدول مشخصات کامل و شناسنامه این اثر سینمایی برجسته ارائه شده است تا نگاهی سریع به عوامل سازنده و شناسنامه اصلی فیلم داشته باشیم:

داستان کامل کلیدهایی که نردبان ترقی اداری شدند

داستان فیلم در سال ۱۹۵۹ در قلب شهر نیویورک رخ می‌دهد. سی. سی. بکستر (C. C. Baxter) با بازی جک لمون، یک کارمند ساده و بی‌پناه در یک شرکت عظیم بیمه است که در میان هزاران کارمند دیگر در سالنی غول‌پیکر کار می‌کند. بکستر برای بالا رفتن از نردبان ترقی اداری و جلب رضایت مدیران ارشد خود، دست به معامله‌ای عجیب زده است. او آپارتمان محقرش در منهتن را در ساعات مختلف شب به چهار مدیر متاهل شرکت قرض می‌دهد تا آن‌ها بتوانند روابط خارج از ازدواج خود را در آنجا پیش ببرند. این کار باعث می‌شود بکستر ساعت‌ها در سرمای خیابان سرگردان بماند و همسایگانش به خاطر رفت‌وآمدهای شبانه، او را فردی عیاش بدانند، اما در عوض این قربانی دادن، توصیه‌نامه‌های درخشانی برای ارتقای شغلی دریافت می‌کند.

اوضاع زمانی پیچیده‌تر می‌شود که جف شلدریک (Jeff Sheldrake) با بازی فرد مگ‌موری، رئیس کل و قدرتمند پرسنل، از این ماجرا مطلع می‌شود. شلدریک به جای توبیخ بکستر، کلید آپارتمان را برای استفاده شخصی خودش مطالبه می‌کند و در ازای آن، ارتقای شغلی بکستر به سمت معاونت را تضمین می‌نماید. بکستر به شدت شیفته فران کوبلیک (Fran Kubelik) با بازی شرلی مک‌لین شده است؛ دختری که متصدی آسانسور شرکت است و رفتاری صمیمی با بکستر دارد. اما بکستر به زودی درمی‌یابد معشوقه مخفی رئیسش شلدریک، کسی نیست جز همان دختر مورد علاقه‌اش، فران کوبلیک. فران که از وعده‌های دروغین شلدریک برای طلاق از همسرش به تنگ آمده، دچار فروپاشی روحی می‌شود.

در شب کریسمس، فران در آپارتمان بکستر دست به خودکشی با قرص خواب می‌زند. بکستر به همراه همسایه‌اش که یک پزشک است، معجزه آسایی جان فران را نجات می‌دهند و بکستر در طول چند روز مراقبت شبانه‌روزی از او، بیش از پیش عاشقش می‌شود. وقتی شلدریک سرانجام از همسرش جدا می‌شود اما همچنان رفتار تحقیرآمیزی با فران دارد، از بکستر می‌خواهد دوباره کلید را برای شب سال نو به او بدهد. بکستر که بالاخره به بیداری اخلاقی رسیده، دست رد به سینه رئیس می‌زند و شغلی را که برایش تحقیرهای فراوان کشیده بود استعفا می‌دهد. در نهایت فران نیز شلدریک را رها کرده و به سمت آپارتمان بکستر می‌دود تا فصل جدیدی از زندگی‌شان را با پاسخی مشهور در بازی پاسور آغاز کنند.

الهام از دیوید لین و یک دهه انتظار برای گریز از سانسور

ایده اولیه ساخته شدن این اثر سینمایی به سال‌ها قبل بازمی‌گردد. بیلی وایلدر پس از تماشای فیلم کلاسیک «برخورد کوتاه» (Brief Encounter) ساخته دیوید لین (David Lean) در سال ۱۹۴۵، مجذوب کاراکتر فرعی آن داستان شد؛ شخصیتی که خانه خود را برای ملاقات دو دلداده قرض می‌داد. وایلدر سال‌ها این پرسش را در ذهن پرورش داد که آن کارمند ناچار پس از بازگشت به خانه‌ای که سرپناه دیگران شده چه احساسی دارد؟

با این حال، به دلیل قوانین سخت‌گیرانه سانسور در هالیوودِ دهه پنجاه که پرداختن به روابط خارج از چارچوب زناشویی را ممنوع می‌کرد، وایلدر ناچار شد بیش از ۱۰ سال صبر کند. تنها پس از تضعیف این قوانین اخلاقی ساختگی در پایان دهه پنجاه بود که او توانست همراه با دایموند، این طرح جسورانه را به یک فیلم‌نامه کامل تبدیل کند.

تله ساختاری بیلی وایلدر برای کارمند قربانی نیویورکی

برخی از منتقدان در زمان اکران فیلم، رفتارهای سی. سی. بکستر را به خاطر همکاری با مدیران فاسد تقبیح می‌کردند و او را فردی بی‌اخلاق می‌دانستند. اما پاسخ وایلدر به این انتقادات هوشمندانه بود؛ او نشان داد که شخصیت بکستر انسان پلیدی نیست، بلکه قربانی صریح یک سیستم ساختارمند است.

وایلدر با ظرافت استادانه‌ای تصویری از انسان معاصر ارائه می‌دهد که پیش از تصمیم‌گیری شخصی، در تله یک سازمان بزرگ افتاده است. شرایط به گونه‌ای طراحی شده که خارج شدن از این چرخه برای کارمندی خردشده بدون از دست دادن تمام هستی‌اش تقریباً غیرممکن به نظر می‌رسد.

تیغ بران نقد بر استثمار در رویای آمریکایی

زیرپوستِ لحن کمدی فیلم، نقد بی‌رحمانه‌ای علیه مناسبات سرمایه‌داری و سبک زندگی آمریکایی در جریان است. در این ساختار، ارزش انسان‌ها تنها با میزان قدرت اداری و نفوذ مالی آن‌ها سنجیده می‌شود و هر کس که در رتبه بالاتری قرار دارد می‌تواند سرنوشت و حتی روح دیگران را تسخیر کند.

استثمار در فیلم تنها به ابعاد کاری محدود نمی‌شود، بلکه ابعاد انسانی و عاطفی را نیز در بر می‌گیرد. مدیران شرکت نه تنها از توان اداری کارمندان، بلکه از حریم شخصی و سرپناه آن‌ها برای اهداف خود سوءاستفاده می‌کنند و رویای آمریکایی را به کابوسی پر از تنهایی تبدیل می‌نمایند.

ترکیب ژانرها از شوخ‌طبعی تا درام کوبنده

یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای فنی این فیلم، توانایی بی‌نظیر وایلدر در درهم‌آمیختن ژانرهای گوناگون است. فیلم با یک کمدی موقعیت و شوخی‌های گزنده درباره کارمندی سرگردان آغاز می‌شود، به تدریج به یک درام کوبنده و تلخ درباره خودکشی و تنهایی تغییر مسیر می‌دهد و در نهایت به یک کمدی رومانتیک ماندگار مبدل می‌شود.

این تغییر لحن‌های ناگهانی نه تنها مخاطب را گیج نمی‌کند، بلکه عمق واقعی زندگی انسان را نشان می‌دهد. وایلدر به مخاطب یادآوری می‌کند که مرز میان خنده و گریه در زندگی واقعی بسیار باریک است و تلخی‌های عمیق داستانی می‌توانند در دل شیرین‌ترین شوخی‌ها جای بگیرند.

ارتباط ساختاری با خارش هفت ساله و نفی احساسات‌گرایی

فیلم‌نامه آپارتمان را می‌توان به نوعی تکامل و دنباله معنایی فیلم «خارش هفت‌ساله» (The Seven Year Itch) محصول ۱۹۵۵ دانست؛ با این تفاوت که در اینجا ریشه‌های پنهان خیانت و روابط اداری با نگاهی بسیار بالغ‌تر و بدون سانسور کاویده می‌شوند. پایان‌بندی فیلم نیز با رستگاری قهرمان و ترجیح دادن شرافت بر موقعیت شغلی رقم می‌خورد.

سازندگان اثر با هوشمندی کامل مانع افتادن فیلم در دام احساسات‌گرایی (Sentimentalism) مبتذل می‌شوند. حتی در صحنه پایانی و پس از رهایی دو شخصیت، فیلم به جای شعارهای گل‌ودرشت، با جمله‌ای خنثی اما عمیق روی بازی پاسور به پایان می‌رسد تا اصالت لحن خود را حفظ کند.

جادوی پنهان بازیگری و تناقض دیدگاه وایلدر با مخاطبان

سال‌ها پس از اکران فیلم، بیلی وایلدر در مصاحبه‌ای مطرح کرد که حس می‌کرده جک لمون و شرلی مک‌لین شیمی (Chemistry) و حس لازم را در مقابل دوربین نداشته‌اند. این اظهار نظر وایلدر یکی از عجیب‌ترین تناقض‌های تاریخ سینماست، چرا که نسل‌های مختلف سینمادوستان نظر کاملاً متفاوتی داشته‌اند.

همکاری لمون و مک‌لین یکی از طبیعی‌ترین و ملموس‌ترین روابط عاشقانه تاریخ سینما را خلق کرده است. بازی جک لمون در نقش کارمندی درمانده و در عین حال دل‌رحم، در کنار بازی پر از آسیب‌پذیری شرلی مک‌لین، استانداردهای جدیدی را در بازیگری کمدی-درام خلق کرد که هنوز تدریس می‌شود.

رازهای طراحی صحنه و ایجاد خطای دید در دفتر کار

الکساندر تراونر (Alexandre Trauner) طراح صحنه ننابغه فیلم، برای نشان دادن حجم هولناک سیستم اداری و کوچک بودن انسان در آن، از ترفندهای بصری شگفت‌انگیزی استفاده کرد. در صحنه‌های مربوط به سالن بزرگ شرکت بیمه، او از تکنیک ژرفانمایی اجباری (Forced Perspective) بهره برد تا سالن بسیار بزرگ‌تر از واقعیت به نظر برسد.

در صفوف جلویی این سالن غول‌پیکر، بازیگران واقعی و میزهای استاندارد قرار داشتند، اما در صفوف پشتی از میزهای کوچک‌تر و کودکان یا افراد کوتاه‌قامت استفاده شده بود تا عمق بی‌نهایت این کارخانه انسان‌سازی به مخاطب القا شود و حس خرد شدن فردیت را منتقل کند.

تاثیرگذاری بر سریال‌های مدرن و درام‌های شرکت‌های بزرگ

نگاه ساختارشکنانه وایلدر به محیط‌های کاری، راه را برای تولید آثار بزرگی در دهه‌های بعد هموار کرد. بسیاری از منتقدان معتقدند سریال محبوب Mad Men و سبک داستان‌گویی آن در افشای فساد پشت چهره شیک مدیران، وام‌دار مستقیم فضای تاریک و روابط اداری به تصویر کشیده شده در فیلم آپارتمان است.

فیلم نشان داد که جلا و جذابیت ظاهری برج‌های تجاری منهتن، اغلب پوششی برای تنهایی، فساد اخلاقی و نابودی کرامت انسانی کارمندانی است که چرخ‌دنده‌های این ماشین‌های سودآوری را می‌چرخانند.

پنج اثر سینمایی برتر برای تماشا پس از آپارتمان

اگر از تماشای این شاهکار کمدی‌درام لذت برده‌اید و به دنبال آثاری با تم روان‌شناختی، روابط اداری، نقد اجتماعی یا لحن بیلی وایلدر هستید، تماشای پنج فیلم زیر توصیه می‌شود:

• Brief Encounter (1945): فیلم کلاسیک دیوید لین که ایده اولیه داستان آپارتمان از آن الهام گرفته شد و روایتی سوزناک از روابط پنهانی دارد.
• Sweet Smell of Success (1957): درامی سیاه و کوبنده درباره فساد اهالی رسانه و قدرت‌طلبی در نیویورک که فضایی مشابه دارد.
• Some Like It Hot (1959): شاهکار کمدی دیگری از بیلی وایلدر با بازی جک لمون که ریتم و طنزی فوق‌العاده دارد.
• The Shop Around the Corner (1940): کمدی رومانتیک و انسانی ارنست لوبیچ که نفوذ عمیقی بر سینمای وایلدر داشته است.
• Glengarry Glen Ross (1992): درامی کوبنده درباره رقابت بی‌رحمانه کارمندان در یک دفتر املاک و فشار سیستم سرمایه‌داری.

جمع‌بندی نهایی

فیلم آپارتمان اثری است که فراتر از زمان خود ساخته شد و با گذشت بیش از شش دهه، نه تنها کهنه نشده بلکه ابعاد تازه‌ای از جسارت فنی و معنایی خود را آشکار می‌سازد. بیلی وایلدر در این شاهکار، با کالبدشکافی دقیق رویای آمریکایی و هجو روابط اداری، انسانیت مسخ‌شده در دل برج‌های بتنی را به تصویر می‌کشد. شهامت اخلاقی شخصیت اصلی برای خروج از تله موفقیت‌های بادآورده، پیامی فرامکانی و فرازمانی دارد. آپارتمان الگویی بی‌بدیل در سینماست که ثابت می‌کند چطور می‌توان تماشاگر را هم‌زمان خنداند، به فکر فرو برد و با حسی عمیق از رستگاری انسانی صندلی سینما را ترک داد.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

دیالوگی از فیلم آپارتمان، ساخته بیلی وایلدر

دیالوگی از فیلم سانست بلوار؛ ساخته بیلی وایلدر – ستاره‌های بزرگ غرورهای بزرگ هم دارند

بیلی وایلدر، کارگردان کلاسیک بزرگ – زندگینامه و بهترین فیلم‌هایش

چگونه فیلم بعضی‌ها داغشو دوست دارن (Some Like It Hot) بیلی وایلدر خط قرمزهای هالیوود را جابه‌جا کرد؟

زندگینامه بیلی وایلدر : فیلمساز، فیلمنامه‌نویس و تهیه‌کننده مشهور تاریخ سینما

زندگینامه بیلی وایلدر؛ نابغه‌ای که سینمای کلاسیک را دوباره نوشت