چرا قصر زانادو در فیلم همشهری کین بیشتر شبیه به یک زندان بود؟ ۱۲ تحلیل تکان‌دهنده

کارگردان: اورسن ولز (Orson Welles)

شرکت سازنده: آر.کی.او پیکچرز (RKO Radio Pictures)

بازیگران اصلی:

• اورسن ولز در نقش چارلز فاستر کین (غول رسانه‌ای ثروتمند)
• جوزف کاتن در نقش جددیا للاند (بهترین دوست کین)
• دوروتی کومینگور در نقش سوزان الکساندر کین (همسر دوم)
• اگنس مورهد در نقش مری کین (مادر چارلز)
• اورت اسلون در نقش آقای برنستین (دستیار وفادار)

فیلم با مرگ چارلز فاستر کین، یکی از ثروتمندترین مردان جهان، در قصر افسانه‌ای‌اش یعنی زانادو شروع می‌شود. او در لحظه مرگ کلمه مرموز «رزباد» (Rosebud) را به زبان می‌آورد. خبرنگاری مامور می‌شود تا با جستجو در زندگی اطرافیان کین، راز این کلمه را کشف کند. ما از طریق فلاش‌بک‌های مختلف، مسیر صعود کین از یک پسر بچه فقیر به یک امپراتور رسانه‌ای مقتدر و سپس سقوط اخلاقی و انزوای او را می‌بینیم. اتمسفر فیلم به شدت سنگین، پر از سایه‌های تند (Chiaroscuro) و زوایای دوربین غیرعادی است که حس پوچی قدرت و تنهایی مفرط در اوج ثروت را به بیننده منتقل می‌کند. زانادو در این میان، نماد نهایی این انزوا و شکست روحی است.

اولین دلیلی که زانادو را شبیه به زندان می‌کند، مقیاس (Scale) عجیب و غریب آن است. سقف‌های بیش از حد بلند و اتاق‌های وسیعی که صدای آدم در آن‌ها اکو می‌شود، به جای ایجاد حس تجمل، حس حقارت و گم‌شدگی ایجاد می‌کنند. اورسن ولز با استفاده از لنزهای واید و فیلم‌برداری با فوکوس عمیق (Deep Focus)، کاری کرد که شخصیت‌ها در میان اشیاء و معماری قصر غرق شوند. کین در این فضا نه یک صاحب‌خانه، بلکه زندانیِ سازه‌ای است که خودش ساخته. معماری زانادو به گونه‌ای طراحی شده که ارتباط انسانی را غیرممکن می‌کند؛ مثلاً وقتی کین و همسرش سوزان در دو طرف یک شومینه عظیم نشسته‌اند، فاصله فیزیکی آن‌ها نشان‌دهنده فرسنگ‌ها فاصله عاطفی است که هیچ ثروتی نمی‌تواند آن را پر کند.

استفاده از تکنیک‌های نورپردازی سینمای اکسپرسیونیسم آلمان (German Expressionism) در فضاهای داخلی زانادو، محیط را به شدت کلاستروفوبیک کرده است. با وجود اینکه فضا بزرگ است، اما تضاد شدید بین نور و تاریکی باعث می‌شود گوشه‌های اتاق همیشه در ابهام باقی بماند. این نورپردازی باعث می‌شود که قصر بیشتر شبیه به سلول‌های انفرادی در یک قلعه قرون وسطایی به نظر برسد تا یک ملک مسکونی در فلوریدا. سایه‌های بلندی که از ستون‌ها و اشیاء روی صورت کاراکترها می‌افتد، نشان‌دهنده سنگینی گناهان و عقده‌های روانی کین است که او را در محاصره خود گرفته‌اند.

از منظر نمادشناسی (Symbolism)، زانادو بیش از آنکه خانه باشد، یک مقبره است. کین در طول فیلم در حال جمع‌آوری «چیزها» است؛ از تابلوهای گران‌قیمت تا مجسمه‌های کمیاب. در صحنه‌های پایانی، وقتی دوربین روی اقیانوسی از جعبه‌ها و وسایل بسته‌بندی شده حرکت می‌کند، ما متوجه می‌شویم که زانادو در واقع یک موزه مرده است. کین مثل فراعنه مصر، سعی کرده تمام دارایی‌های دنیوی‌اش را با خود به درون قبر ببرد. این حجم از اشیاء بی‌روح، اکسیژن زندگی را در قصر از بین برده و آن را به زندانی برای روح سرگردان کین تبدیل کرده است که راه خروجی از میان این همه مادیات ندارد.

یکی از درخشان‌ترین سکانس‌های فیلم که ماهیت زندان‌گونه زانادو را فاش می‌کند، مکالمات کین و همسر دومش سوزان است. سوزان در آن فضای لایتناهی، وقتش را با حل کردن پازل (Jigsaw Puzzle) می‌گذراند که خود نمادی از تلاش بیهوده برای چیدن تکه‌های متلاشی شده زندگی‌اش است. وقتی او با کین صحبت می‌کند، صدای آن‌ها در فضای خالی قصر می‌پیچد و برمی‌گردد. این اکو (Echo) نشان‌دهنده این است که هیچ‌کس حرف دیگری را نمی‌شنود. زانادو برای سوزان حکم یک قفس طلایی را داشت که در نهایت او را به مرز خودکشی و جنون کشاند، چون دیوارهای بلند قصر مانع از رسیدن هرگونه جریان هوای تازه عاطفی به زندگی آن‌ها می‌شد.

همه می‌دانیم که شخصیت کین بر اساس ویلیام راندولف هرست (William Randolph Hearst)، غول رسانه‌ای واقعی ساخته شده است. قصر زانادو هم نسخه سینمایی قصر عظیم هرست در کالیفرنیا به نام «هرست کستل» (Hearst Castle) است. هرست در واقعیت هم مردی بود که از ترس مرگ و تنهایی، خودش را در میان انبوهی از اشیاء عتیقه محبوس کرده بود. اورسن ولز با بزرگنمایی ویژگی‌های این قصر، آن را به شکلی سورئال طراحی کرد تا نشان دهد چگونه قدرت مطلق می‌تواند فرد را از جامعه جدا کرده و در یک انزوای خودخواسته زندانی کند. زانادو در واقع تصویری از ذهنیت پارانوئید مردی است که فکر می‌کند با ساختن دیوارهای بلندتر، می‌تواند از قضاوت دنیا در امان بماند.

تحلیلگران روان‌شناختی سینما معتقدند زانادو تلاشی ناخودآگاه از سوی کین برای بازسازی امنیت از دست رفته دوران کودکی‌اش است. او که در کودکی به اجبار از مادرش جدا شده بود، حالا با ساختن این دژ نفوذناپذیر، سعی در ایجاد یک محیط کاملاً کنترل شده دارد. اما این امنیت به قیمت سلب آزادی تمام شد. قصر زانادو مثل یک «رحم جایگزین» عمل می‌کند که به جای حیات‌بخشی، کین را در خود خفه کرده است. کین در این زندان، تمام کسانی را که دوست داشت (یا فکر می‌کرد دوست دارد) به بند کشید تا دوباره تجربه تلخ جدایی از مادرش تکرار نشود، اما غافل از اینکه همین تملک‌گرایی مفرط، زندان‌بان اصلی اوست.

از نظر فنی، بخش زیادی از نمای بیرونی زانادو با استفاده از تکنیک نقاشی روی شیشه یا مات پینتینگ (Matte Painting) ساخته شده است. این موضوع به فیلم اجازه داد تا ابعادی فراتر از واقعیت به قصر بدهد. کوه‌های مصنوعی که قصر روی آن‌ها بنا شده و مه غلیظی که همیشه اطراف آن را گرفته، حس جدا افتادگی از زمین و زمان را القا می‌کند. این ایزوله بودن جغرافیایی، اولین لایه زندانی است که کین برای خود ساخته. او در بالای تپه‌ای ایستاده که دست هیچ‌کس به او نمی‌رسد، اما خودش هم دیگر راهی برای پایین آمدن و پیوستن به مردم عادی ندارد.

در سراسر زانادو ما شاهد گران‌ترین اشیاء جهان هستیم، اما هیچ‌کدام از آن‌ها حس «خانه» را منتقل نمی‌کنند. کین هر چیزی را که می‌خواست می‌خرید، اما نمی‌توانست به آن‌ها روح بدهد. این پارادوکس بزرگ فیلم است؛ زانادو پر از «چیز» است اما خالی از «آدم». حضور خدمتکاران بی‌صدا که مثل سایه در راهروها حرکت می‌کنند، بیشتر شبیه به زندان‌بان‌هایی است که مراقبند زندانی شماره یک (کین) از قلمرو خود خارج نشود. این فقر عاطفی در تقابل با ثروت مادی، دیوارهای نامرئی زندان زانادو را ضخیم‌تر کرده است.

مفهوم «قصر به مثابه زندان» که در زانادو به اوج رسید، الهام‌بخش بسیاری از کارگردانان بعدی شد. از قصرهای تاریک و سرد در فیلم‌های بتمن (ساخته تیم برتون) تا عمارت‌های متروک در فیلم‌های گوتیک مدرن، همگی مدیون طراحی بصری و مفهومی زانادو هستند. این لوکیشن به ما یاد داد که چگونه معماری می‌تواند وضعیت روانی یک شخصیت را فریاد بزند. زانادو استاندارد جدیدی برای نشان دادن انحطاط اخلاقی ثروتمندان در سینما تعریف کرد که هنوز هم پس از دهه‌ها، تاثیرگذار و ترسناک باقی مانده است.

در نهایت، زندان زانادو با سوزاندن «زباله‌ها» به پایان می‌رسد. وقتی سورتمه محبوب کین (رزباد) در کوره انداخته می‌شود، دود آن از دودکش عظیم قصر خارج می‌شود. این لحظه نشان می‌دهد که تمام آن عظمت و دیوارهای بلند، نتوانستند تنها خاطره واقعی و انسانی کین را حفظ کنند. زانادو در نهایت کین را بلعید و تنها چیزی که از آن خارج شد، دودی سیاه بود. این پایان‌بندی به خوبی نشان می‌دهد که قصرهای ساخته شده از تکبر، در نهایت به زندان‌هایی تبدیل می‌شوند که حتی یاد و خاطره صاحبشان را هم در خود خاکستر می‌کنند.