آیا زبان می‌تواند مغز ما را ری‌برند کند؟ تحلیل نقش فرضیه سپیر-وورف در فیلم ورود (Arrival)

شناسنامه فیلم ورود (Arrival) – 2016

کارگردان: دنی ویلنوو (Denis Villeneuve)

شرکت سازنده: پارامونت پیکچرز (Paramount Pictures)، فیلم‌نیشن انترتینمنت (FilmNation Entertainment)

بازیگران اصلی:

• ایمی آدامز (Amy Adams) در نقش دکتر لوئیس بنکس (متخصص زبان‌شناسی)
• جرمی رنر (Jeremy Renner) در نقش ایان دانلی (فیزیکدان نظری)
• فارست ویتاکر (Forest Whitaker) در نقش سرهنگ وبر

داستان کلی و اتمسفر فیلم

داستان از جایی شروع می‌شود که ۱۲ فضاپیمای عظیم و صدف‌مانند در نقاط مختلف زمین فرود می‌آیند. برخلاف کلیشه‌های هالیوودی، این مهمانان ناخوانده نه بمبی شلیک می‌کنند و نه بیانیه‌ای صادر می‌کنند؛ آن‌ها فقط منتظرند. دولت آمریکا سراغ دکتر لوئیس بنکس، یکی از برترین زبان‌شناسان جهان می‌رود تا بفهمد این موجودات (که به دلیل داشتن هفت پا، هپتاپاد نامیده می‌شوند) از ما چه می‌خواهند. اتمسفر فیلم به شدت سرد، معلق و مالیخولیایی است. ما با لوئیس همراه می‌شویم تا لایه به لایه زبان بصری و دایره‌وار این موجودات را کشف کنیم. اما مسئله اینجاست که هر چه لوئیس بیشتر در این زبان غرق می‌شود، مرزهای زمانی ذهنش فرو می‌ریزد و متوجه می‌شود که یادگیری این زبان، بهای سنگین و در عین حال شگفت‌انگیزی دارد: توانایی دیدن آینده به همان وضوحی که گذشته را به یاد می‌آوریم.

فرضیه سپیر-وورف؛ وقتی کلمات زندانبان ذهن می‌شوند

قلب تپنده فیلم «ورود»، فرضیه سپیر-وورف (Sapir-Whorf Hypothesis) است. این فرضیه که توسط ادوارد سپیر و بنجامین لی وورف مطرح شد، دو نسخه دارد: نسخه قوی (جبر زبانی) که می‌گوید زبان به طور کامل تفکر ما را تعیین می‌کند، و نسخه ضعیف (نسبیت زبانی) که می‌گوید زبان فقط بر شیوه درک ما اثر می‌گذارد. در فیلم، ما با نسخه غلیظ و علمی-تخیلی این فرضیه روبرو هستیم. لوئیس با یادگیری زبان هپتاپادها، که ساختاری غیرخطی و دایره‌وار دارد، سیم‌کشی مغزش (Neuroplasticity) تغییر می‌کند. انسان‌ها به دلیل ساختار گرامری زبان‌هایشان (نهاد، گزاره، زمان گذشته، حال، آینده) زمان را مثل یک تیر می‌بینند که از گذشته به سمت آینده شلیک شده است. اما هپتاپادها کل جمله را همزمان می‌نویسند. در نتیجه، ذهن لوئیس هم یاد می‌گیرد زمان را به صورت همزمان (Simultaneous) و نه متوالی (Sequential) پردازش کند.

طراحی زبان هپتاپاد ب؛ فراتر از یک مشت جوهر

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های فنی فیلم، طراحی زبان بصری بیگانه است که به آن هپتاپاد ب (Heptapod B) می‌گویند. این زبان برخلاف زبان‌های انسانی، هیچ شباهتی به گفتار ندارد. آن‌ها با پاشیدن نوعی جوهر در هوا، دایره‌های پیچیده‌ای (Logograms) می‌سازند. تیم تولید فیلم برای طراحی این زبان، واقعاً یک سیستم نوشتاری شامل بیش از ۱۰۰ لوگوگرام ابداع کردند. هر دایره یک مفهوم کامل است که نه ابتدا دارد و نه انتها. این یعنی نویسنده باید از همان لحظه اول که شروع به پاشیدن جوهر می‌کند، می‌دانسته که قرار است دایره را کجا ببندد. این دقیقاً معادل فیزیکی همان مفهوم «عدم وجود زمان خطی» است. جالب است بدانید که برای واقعی‌تر شدن صحنه‌ها، از نرم‌افزارهای تحلیل زبان‌شناسی واقعی استفاده شد تا لوئیس بتواند الگوهای تکرار شونده در این دودهای سیاه را پیدا کند.

تفاوت درک زمان؛ از فیزیک تا زبان‌شناسی

در فیلم، ایان دانلی (فیزیکدان) و لوئیس بنکس (زبان‌شناس) دو روی یک سکه هستند. ایان سعی می‌کند با ریاضیات و فیزیک با بیگانه‌ها ارتباط بگیرد، اما این لوئیس است که با درک «فرهنگ و زبان» آن‌ها به پاسخ نهایی می‌رسد. فیزیک مدرن (مانند نظریه جهان بلوکی) معتقد است که گذشته، حال و آینده همه به یک اندازه واقعی هستند و همزمان وجود دارند، درست مثل فریم‌های یک فیلم روی نوار فیلمبرداری. اما مغز انسان فقط یک فریم را در هر لحظه می‌بیند. فیلم «ورود» می‌گوید زبان ما همان پروژکتوری است که باعث می‌شود فیلم را فریم به فریم ببینیم. اگر زبانمان را عوض کنیم و به زبان هپتاپادها فکر کنیم، انگار کل نوار فیلم را از بالا و یک‌جا تماشا می‌کنیم. اینجاست که سینما، فیزیک کوانتوم و زبان‌شناسی در یک نقطه با هم تلاقی می‌کنند تا مفهوم «اختیار» را زیر سوال ببرند.

زنگ تفریح: لغت‌نامه یا تست رورشاخ؟

آیا می‌دانستید که دایره‌های جوهری هپتاپادها در ابتدا قرار بود خیلی هندسی‌تر و خشک‌تر باشند؟ اما تیم طراحی متوجه شد که اینطوری حس «زنده بودن» ندارند. در نهایت، آن‌ها از لکه‌های تست رورشاخ (Rorschach test) الهام گرفتند؛ همان لکه‌هایی که روان‌شناس‌ها نشان‌تان می‌دهند و می‌پرسند در این تصویر چه می‌بینی؟ جالب‌تر اینکه هنرمندی که این لوگوگرام‌ها را طراحی کرد، برای ایجاد بافت طبیعی جوهر، از قلم‌موهای سنتی ژاپنی و چینی استفاده کرد تا آن حس شرقی و دایره‌واری که در فلسفه ذن (Zen) وجود دارد را به تکنولوژی فضایی‌ها تزریق کند. پس دفعه بعد که فیلم را دیدید، یادتان باشد آن لکه‌های سیاه در واقع یک نوع خوش‌نویسی فضایی هستند!

چالش ابزار یا سلاح؛ وقتی کلمات جنگ می‌سازند

یکی از کلیدی‌ترین سکانس‌های فیلم، سوءبرداشت از کلمه «سلاح» (Weapon) است. هپتاپادها می‌گویند: «سلاح را پیشنهاد بده». ارتش‌های جهان بلافاصله گارد می‌گیرند و آماده شلیک می‌شوند. اما لوئیس استدلال می‌کند که آن‌ها شاید فرقی بین «سلاح» و «ابزار» (Tool) قائل نیستند. این یک فکت واقعی در زبان‌شناسی است؛ در بسیاری از زبان‌های بومی، کلماتی وجود دارند که معانی متضادی را در خود جای داده‌اند. این بخش از فیلم به خوبی نشان می‌دهد که چگونه نبود معادل دقیق کلمات در زبان‌های مختلف می‌تواند منجر به فاجعه‌های دیپلماتیک شود. در واقع، سلاحی که بیگانه‌ها از آن حرف می‌زدند، همان زبانشان بود؛ زبانی که ابزاری برای تغییر درک از زمان است. این تضاد معنایی، ریشه در «معناشناسی» (Semantics) دارد که نشان می‌دهد حقیقت همیشه آن چیزی نیست که در لغت‌نامه نوشته شده است.

اثرات عصبی زبان‌آموزی؛ واقعیت پشت تخیل

شاید بپرسید آیا واقعاً یادگیری یک زبان می‌تواند مغز را تغییر دهد؟ پاسخ علم «بله» است، اما نه به غلظت فیلم. مطالعات نوروساینس نشان داده که افراد دوزبانه (Bilingual) دارای قشر خاکستری متراکم‌تری در بخش‌هایی از مغز هستند که با مدیریت اجرایی و توجه مرتبط است. همچنین، تحقیقی مشهور بر روی قوم «هیمبا» در نامیبیا نشان داد که چون در زبان آن‌ها کلمه جداگانه‌ای برای «آبی» و «سبز» وجود ندارد، آن‌ها در تشخیص تفاوت این دو رنگ در تست‌های کامپیوتری کندتر از غربی‌ها عمل می‌کنند. فیلم «ورود» این واقعیت علمی را برداشته و آن را به سطح کیهانی برده است. در دنیای واقعی، زبان به ما قدرت پیش‌بینی آینده را نمی‌دهد، اما قطعاً عینکی را که با آن به جهان نگاه می‌کنیم، رنگ‌آمیزی می‌کند.

تراژدی آگاهی؛ اگر پایان را بدانی، باز هم شروع می‌کنی؟

فلسفی‌ترین لایه فیلم، پرسش درباره «اراده آزاد» (Free Will) است. وقتی لوئیس زبان هپتاپادها را یاد می‌گیرد، متوجه می‌شود که در آینده صاحب دختری خواهد شد که در جوانی بر اثر بیماری می‌میرد. او همچنین می‌بیند که همسرش (ایان) او را ترک خواهد کرد. حالا سوال بزرگ این است: اگر بدانید یک رابطه با غمی جانکاه تمام می‌شود، آیا باز هم وارد آن می‌شوید؟ زبان هپتاپادها به لوئیس نوعی «پذیرش» (Acceptance) می‌دهد. در درک غیرخطی زمان، لحظات شادی و لحظات غم همزمان وجود دارند و هیچ‌کدام بر دیگری برتری ندارند. این نگاه، کاملاً با فلسفه اگزیستانسیالیسم و جبرگرایی (Determinism) در پیوند است. لوئیس با آگاهی کامل از پایان، مسیر را انتخاب می‌کند، چون ارزش لحظات در «بودن» آن‌هاست، نه در «ماندگار بودن» آن‌ها.

تفاوت منبع اقتباس با فیلم؛ داستان زندگی تو

فیلم «ورود» بر اساس داستان کوتاهی به نام «داستان زندگی تو» (Story of Your Life) نوشته تد چیانگ ساخته شده است. در داستان اصلی، جنبه‌های علمی و فیزیکی ماجرا بسیار غلیظ‌تر است. تد چیانگ از مفهومی به نام «اصل کمترین کنش» (Principle of Least Action) در فیزیک استفاده می‌کند تا توضیح دهد چرا هپتاپادها این‌قدر متفاوت فکر می‌کنند. در فیزیک، نور همیشه مسیری را انتخاب می‌کند که کمترین زمان را ببرد. نور از قبل می‌داند مقصد کجاست تا مسیر بهینه را انتخاب کند. تد چیانگ می‌گوید ذهن هپتاپادها مثل نور عمل می‌کند؛ آن‌ها برای اینکه بدانند چه بگویند، باید بدانند انتهای جمله کجاست. فیلم ویلنوو با مهارت تمام این مفاهیم خشک فیزیکی را به یک درام انسانی و احساسی تبدیل کرده است که مخاطب عام هم با آن ارتباط برقرار کند.

زنگ تفریح: نام‌گذاری به سبک کمدین‌های کلاسیک

یادتان هست لوئیس و ایان دو هپتاپادی که با آن‌ها کار می‌کردند را چه صدا می‌زدند؟ «ابت» (Abbott) و «کاستلو» (Costello). این‌ها نام دو کمدین بسیار معروف دهه ۴۰ و ۵۰ میلادی هستند که به خاطر دیالوگ‌های سریع و سوءتفاهم‌های لفظی‌شان مشهور بودند. مشهورترین اجرای آن‌ها قطعه‌ای به نام «کی روی دسته اوله؟» (Who’s on First?) است که در آن به دلیل ابهام در اسامی بازیکنان بیسبال، یک آشوب زبانی کامل به پا می‌شود. انتخاب این نام‌ها برای موجوداتی که قرار است بزرگترین چالش زبانی تاریخ بشر را رقم بزنند، یک شوخی زیرپوستی و بسیار هوشمندانه از سوی نویسندگان فیلم بود تا نشان دهند ارتباط چقدر می‌تواند خنده‌دار و در عین حال گیج‌کننده باشد!

طراحی صدا؛ فرکانس‌هایی از دنیای دیگر

صدا در فیلم «ورود» به اندازه تصویر اهمیت دارد. یوهان یوهانسون (Jóhann Jóhannsson) فقید، آهنگساز فیلم، از صداهای انسانی استفاده کرد اما آن‌ها را به قدری تغییر داد که شبیه هیچ زبان شناخته شده‌ای نباشد. صداهای هپتاپادها ترکیبی از صدای ضبط شده حیواناتی مثل نهنگ، اسب آبی و حتی صداهای اصطکاک سنگ‌هاست. این طراحی صدا به ما القا می‌کند که این موجودات از نظر بیولوژیکی هیچ شباهتی به ما ندارند و در نتیجه، سیستم فکری‌شان هم نمی‌تواند شبیه ما باشد. سکوت‌های طولانی در فیلم و ناگهان شنیدن لرزش‌های بم فضاپیما، حس تعلیق زبانی را تقویت می‌کند؛ گویی ما هم مثل لوئیس، در حال تلاش برای رمزگشایی از نویزهایی هستیم که قرار است تبدیل به معنا شوند.

بازی با تدوین؛ فلاش‌بک‌هایی که فلاش‌فوروارد بودند

یکی از بزرگترین شعبده‌بازی‌های دنی ویلنوو در این فیلم، استفاده از «تدوین فریبنده» است. از همان سکانس اول، ما تصاویری از دختر لوئیس می‌بینیم و به عنوان مخاطبِ کلاسیک سینما، فرض می‌کنیم این‌ها فلاش‌بک (Flashback) هستند و لوئیس در گذشته فرزندی داشته که از دست داده است. اما در پایان فیلم می‌فهمیم که این‌ها فلاش‌فوروارد (Flashforward) یا به عبارت دقیق‌تر «خاطراتی از آینده» بوده‌اند. این ساختار روایی مستقیماً از محتوای علمی فیلم می‌آید. یعنی خودِ ساختار فیلم هم دارد از قانون زبان هپتاپادها پیروی می‌کند؛ آغاز و پایان فیلم به هم گره خورده‌اند. این تکنیک باعث می‌شود مخاطب پس از پایان فیلم، بلافاصله بخواهد دوباره آن را تماشا کند تا نشانه‌هایی که در بار اول نادیده گرفته بود را پیدا کند.

ارتباط با نظریه بازی‌ها؛ بازی با حاصل‌جمع غیرصفر

در اواسط فیلم، بحثی درباره «نظریه بازی‌ها» (Game Theory) مطرح می‌شود؛ مخصوصاً بازی با حاصل‌جمع صفر (Zero-sum game). در این نوع بازی، سود یک نفر دقیقاً مساوی ضرر نفر دیگر است (مثل شطرنج یا جنگ). اما لوئیس تلاش می‌کند به رهبران جهان بفهماند که تعامل با هپتاپادها یک «بازی با حاصل‌جمع غیرصفر» است که در آن همه می‌توانند برنده باشند. زبان در اینجا نقش کاتالیزور را دارد. اگر ملت‌ها اطلاعات زبانی خود را به اشتراک بگذارند، کل پازل حل می‌شود. این یک پیام سیاسی و اجتماعی عمیق است: زبان می‌تواند دیواری برای جدایی (بابل) باشد یا پلی برای اتحاد. فیلم نشان می‌دهد که زبان هپتاپادها در واقع هدیه‌ای است که بشر را مجبور می‌کند برای بقا، رقابت را کنار گذاشته و به سمت همکاری جهانی حرکت کند.

چرا فضاپیماها شبیه صدف یا سنگ هستند؟

طراحی سفینه‌های فضایی در «ورود» که به آن‌ها «پوسته» (Shell) می‌گویند، آگاهانه از تمام کلیشه‌های فضاپیماهای براق و پر از چراغ فاصله گرفته است. آن‌ها شبیه سنگ‌های صیقل‌خورده سیاه و عظیمی هستند که هیچ موتور یا اگزوز قابل روئیتی ندارند. این طراحی مینیمالیستی بر این ایده تاکید دارد که تکنولوژی این موجودات نه بر پایه مکانیک و سوخت، بلکه احتمالاً بر پایه دستکاری قوانین بنیادین فیزیک و زمان است. جالب است بدانید که طراحان فیلم از شکل یک سیارک واقعی به نام «اوموآموا» (Oumuamua) الهام نگرفته بودند (چون آن زمان هنوز کشف نشده بود!)، اما شباهت عجیب سفینه‌ها به اجرام آسمانی واقعی، حس واقعی‌بودن و «بیگانه بودن» مطلق آن‌ها را دوچندان کرده است. فضاپیما در اینجا استعاره‌ای از یک «کتاب بسته» است که فقط با کلید زبان باز می‌شود.

میراث ورود؛ وقتی علمی-تخیلی بزرگسال می‌شود

فیلم «ورود» ثابت کرد که برای ساختن یک شاهکار علمی-تخیلی، نیازی به انفجارهای بزرگ و قهرمانان عضلانی نیست. این فیلم با تمرکز بر «زبان‌آموزی» به عنوان یک ماجراجویی حماسی، ژانر علمی-تخیلی را به ریشه‌های فلسفی و روشنفکرانه خود بازگرداند. تاثیر این فیلم را می‌توان در آثار بعدی که به موضوعات پیچیده علمی با لحنی واقع‌گرایانه می‌پردازند، مشاهده کرد. «ورود» به ما یادآوری می‌کند که بزرگترین مرز تسخیر نشده بشر، فضا نیست، بلکه اعماق ذهن و شیوه‌ای است که با آن واقعیت را از طریق کلمات فیلتر می‌کنیم. یادگیری یک زبان جدید، فقط یادگیری کلمات جدید نیست، بلکه به دست آوردن روحی جدید و چشمی جدید برای نگریستن به هستی است؛ حتی اگر آن چشم، پایان غم‌انگیز ما را هم ببیند.

جمع‌بندی نهایی

فیلم «ورود» بیش از آنکه داستانی درباره موجودات فضایی باشد، قصیده‌ای در ستایش قدرت کلمات و معجزه ارتباط است. این اثر با ظرافتی مثال‌زدنی به ما نشان می‌دهد که زبان تنها وسیله‌ای برای سفارش غذا یا ارسال پیامک نیست، بلکه افق دید ما را به هستی تعیین می‌کند. لوئیس بنکس با پذیرش زبان هپتاپادها، در واقع رنج و شادی زندگی را به شکلی متعالی پذیرفت و به ما آموخت که حتی اگر از پایان غم‌انگیز قصه‌ها باخبر باشیم، باز هم زیبایی در پیمودن مسیر نهفته است. در دنیایی که سوءتفاهم‌ها می‌توانند ماشه جنگ‌ها را بکشند، «ورود» یادآوری می‌کند که برای درک دیگری، ابتدا باید یاد بگیریم دنیا را از چشم گرامر و کلمات او تماشا کنیم.

شما هم مثل لوئیس فکر می‌کنید؟

اگر می‌دانستید در انتهای یک مسیر زیبا، سختی بزرگی منتظر شماست، آیا باز هم آن را شروع می‌کردید؟ یا فکر می‌کنید زبان فارسی ما، چه محدودیت‌ها یا ویژگی‌هایی در دیدن جهان به ما تحمیل کرده است؟ نظرات و تحلیل‌های شخصی‌تان را درباره مفهوم زمان در این فیلم با ما در میان بگذارید؛ مشتاقانه منتظر خواندن دیدگاه‌های شما هستیم!